ModernDiplomacy.Eu باسىلىمىندا «پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ تۇسىنداعى قازاقستان: بارلىق سالاداعى رەفورمالار» اتتى ماقالا جارييالاندى. ماقالا اۆتورى – پورتۋگاليياداعى مينيۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى پ.دۋارتە, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«شامامەن ەكٸ جىل بۇرىن قازاقستاندا باسشىلىق اۋىسىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قر پرەزيدەنتٸ لاۋازىمىنا يە بولدى. سودان بەرٸ ەلدە كٶپتەگەن رەفورما جٷرگٸزٸلدٸ. 30 جىل بويى پرەزيدەنت قىزمەتٸن اتقارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن ٶڭٸردەگٸ ينۆەستيتسييا تارتۋ ورتالىعى بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن ٸرگەتاس قالادى. نازارباەۆ كەزٸندە قازاقستان ٶزٸنٸڭ بارلىق كٶرشٸلەرٸمەن, سونداي-اق ەۋروپا جەنە اقش-پەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتا الدى. 2019 جىلدان كەيٸن ەلدٸڭ دامۋ ۆەكتورى ٶزگەردٸ. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ٶزٸنٸڭ نازارىن ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلار مەن سىرتقى ساياساتقا عانا ەمەس, سونداي-اق ەلدەگٸ ساياسي رەفورمالاردى جٷرگٸزۋگە اۋداردى», - دەپ جازادى پوفەسسور.
ماقالا اۆتورى باسشىلىق اۋىسقانعا دەيٸن قازاقستان بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەكونوميكالىق دامۋعا جەنە ينۆەستيتسييالار تارتۋعا باسىمدىق بەرگەنٸن ەسكە سالادى.
«شىنىندا دا, قازاقستان بۇرىنعىسىنشا ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋگە ۇمتىلۋدا. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ساياسي رەفورمالار قاجەت. بۇل رەفورمالار قازاقستاننان تىسقارى ەلەم ٷشٸن نەگە ماڭىزدى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. بۇل ەل ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيياداعى باستى ساۋدا ەرٸپتەسٸ بولىپ سانالادى جەنە «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە قىتاي مەن ەلەمنٸڭ ٶزگە ەلدەرٸ اراسىنداعى ساۋدانى دامىتۋدا نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى. قازاقستان سيرييا مەن اۋعانستانداعى قاقتىعىستاردى شەشۋدە اقش, رەسەي جەنە باسقا دا ەلەمدٸك دەرجاۆالارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ جەنە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى», - دەيدٸ اۆتور.
پ. دۋارتە قازاقستاننىڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق باعىتى ەلدٸڭ ٶزٸنە عانا ەمەس, جالپى ٶڭٸرگە جەنە ەلەمنٸڭ باسقا ەلدەرٸنە دە ەسەر ەتەتٸنٸن باس ايتادى.
«ق.توقاەۆتىڭ ەڭ ماڭىزدى رەفورمالارىنىڭ بٸرٸ – حالىقتى ساياسي مەسەلەلەردٸ شەشۋگە تارتۋ جەنە حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن سىنىن ەستيتٸن «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» - ٷكٸمەت ۇعىمىن ەنگٸزۋ. ٷكٸمەت پەن حالىق اراسىنداعى ديالوگتى كەڭەيتۋ ٷشٸن 2019 جىلى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸن قۇردى. ونىڭ ماقساتى – ازاماتتىق قوعام مەن قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ, رەفورمالار مەن زاڭناما بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ. ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ ەسەپ بەرۋٸن كٶبەيتۋ ولاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى جەنە سىبايلاس جەمقورلىق سيياقتى بۇرىننان كەلە جاتقان پروبلەمالارمەن كٷرەسۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىعان بايلانىستى, ەلدٸڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ نەعۇرلىم بەلسەندٸ جەنە جاۋاپتى رٶلٸن كٶزدەيتٸن جۇمىستىڭ سەرۆيستٸك مودەلٸنە كٶشۋ جولىمەن قايتا قۇرىلىپ جاتىر», - دەيدٸ ساراپشى
ماقالادا مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىنداعى رەفورمالار تۋرالى دا ايتىلعان.
«پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ٷكٸمەتكە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ سانىن 25% قىسقارتۋدى, سونداي-اق جاس كادرلاردى كٶبٸرەك تارتۋدى تاپسىردى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ جيٸ پايدالاناتىن پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ولاردى تسيفرلاندىرۋدى ٶزٸنٸڭ باسىم مٸندەتٸنە اينالدىردى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ساياسي رەفورمالاردان باسقا, تابيعي رەسۋرستارعا شامادان تىس تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرەدٸ. سوندىقتان, قازاقستان ەكسپورتتايتىن مۇناي, گاز, ۋران جەنە باسقا دا شيكٸزات رەسۋرستارىن ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە قاراماستان, ق.توقاەۆ ٷكٸمەتكە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەلەۋەتٸن بارىنشا پايدالانۋدى تاپسىردى. ٶيتكەنٸ قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنە جوعارى سۇرانىس تانىتىپ وتىرعان قىتايمەن جەنە ازييانىڭ باسقا دا تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرٸمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايدى», - دەپ جازادى پ. دۋارتە.
اۆتور ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك رەفورمالاردىڭ دا دەر كەزٸندە قولعا الىنعانىن ايتادى.
«پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «ەكونوميكالىق رەفورمالار ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ, ٶمٸر ساپاسىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتكەندە عانا اقتالادى». ٸس جٷزٸندە بۇل حالىقتىڭ نەعۇرلىم وسال توپتارىن, سونداي-اق ٶز ٸسٸن اشۋ ٷشٸن كرەديتتەرگە تەۋەلدٸ جەكەلەگەن ادامدار مەن كومپانييالاردى قورعاۋدى بٸلدٸرەدٸ. وسىلايشا, ق.توقاەۆ بانك كرەديتتەرٸنٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا جەنە ونى يننوۆاتسييالار ارقىلى ٶنٸمنٸڭ قۇنىن ۇلعايتاتىن كەسٸپورىندارعا باعىتتاۋعا, سولاي مەملەكەتتٸڭ قاراماعىنداعى تيٸمسٸز كەسٸپورىنداردىڭ سانىن قىسقارتۋعا ۇمتىلادى. پاندەمييانىڭ ەكونوميكالىق ەسەرٸنەن كٶپ زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كٶرسەتۋ ٷشٸن پرەزيدەنت بانك نەسيەلەرٸ بويىنشا ايىپپۇلداردى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن تاعى بٸر قىزىقتى ەلەۋمەتتٸك شارا – ق.توقاەۆتىڭ جوعارى بٸلٸم الۋ ەربٸر مەكتەپ تٷلەگٸنٸڭ تٷپكٸ ماقساتى بولۋى كەرەك دەگەن يدەيادان بٸرتٸندەپ باس تارتۋعا تىرىسۋى. ونىڭ ورنىنا, ول بەلگٸلٸ بٸر تەحنيكالىق داعدىلاردى ٷيرەتەتٸن كەسٸبي ورتالىقتار مەن كوللەدجدەردٸ العا جىلجىتۋ ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەتتەر سانىن ازايتۋعا تىرىسىپ جاتىر», - دەيدٸ اۆتور.
مينيۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى مۇنى ەرتٷرلٸ مامانداردى قاجەت ەتەتٸن نارىق قاجەتتٸلٸكتەرٸنە بەيٸمدەلۋ قاجەتتٸلٸگٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
«جالپى العاندا, ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتٸ لاۋازىمىنداعى قىزمەتٸن جەنە ونىڭ رەفورمالارىن ناقتى باعالاۋعا ەلٸ ەرتە. ول قازاقستانداعى كەڭەستٸك ويلاۋ مەن ەسكٸرگەن باسقارۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتە وتىرىپ, ەلدٸڭ قوردالى ٸشكٸ پروبلەمالارىمەن كٷرەسۋگە تىرىسىپ جٷرگەنٸ انىق. COVID-19 پاندەميياسى شيەلەنٸستٸرٸپ جٸبەرگەن ٸشكٸ-سىرتقى پروبلەمالار مەن ونىڭ سالدارىن ٷيلەستٸرۋ ەرەكەتٸ پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ رەفورمالارى ەلگە جاڭا دەۋٸردٸڭ سىن-قاتەرلەرٸن جەڭۋگە قانشالىقتى كٶمەكتەسە الاتىنىن كٶرسەتەدٸ», - دەپ تٷيٸندەگەن پ. دۋارتە.
