فوتو: Akorda.kz
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسۋشىلارعا ٸلتيپات بٸلدٸرە وتىرىپ, ەلەمدەگٸ كٷردەلٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, قازاقستان مەن قىتايدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
«ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكٸجاقتى ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە – 31 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيعان بەس ٸرٸ ينۆەستوردىڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. قۇيىلعان ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ 23 ميلليارد دوللاردان استى», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت كەشە كٶنە سيان قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدەگٸ قازاق-قىتاي كەلٸسسٶزدەرٸ ٶتكەنٸن ايتتى.
«بٸز تٶراعا سي تسزينپينمەن بٸرگە ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ كەڭ اۋقىمدى مەسەلەلەرٸ بويىنشا نەتيجەلٸ پٸكٸر الماستىق, ناقتى كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزدٸك, بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەگە قول قويدىق. جالپى, مەنٸڭ قىتايعا مەملەكەتتٸك ساپارىم ويداعىداي ٶتتٸ دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى. قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتار ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىققا زور سەرپٸن بەرەدٸ. قازاقستاندا قىتاي قارجىسى جۇمسالعان بٸرقاتار ٸرٸ كومپانييا تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ونىڭ ٸشٸندە CNPC, CITIC, NFC, Sinopec, Huawei سيياقتى كورپوراتسييالار بار. دەگەنمەن بٸز ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ەلەۋەتٸن ودان ەرٸ يگەرۋٸمٸز كەرەك», – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي-گاز سالاسى تالاي جىلدان بەرٸ تابىستى ەرٸپتەستٸكتٸڭ نەگٸزٸ بولىپ كەلەدٸ.
«بٸز مۇناي ەكسپورتىن كٶبەيتۋ ٷشٸن «قازاقستان – قىتاي» مۇناي قۇبىرىن كەڭەيتۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. قولدانىستاعى قۇبىرلاردىڭ (ياعني, «اتىراۋ-كەڭقيياق» جەنە «كەڭقيياق-قۇمكٶل») مۇناي تاسىمالداۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋ دا ٶزەكتٸ مەسەلە. قازٸر مۇناي ٶنٸمدەرٸن تۇتىنۋ كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ. سوندىقتان شىمكەنت مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ٶندٸرٸستٸك ەلەۋەتٸن جىلىنا 6-دان 12 ميلليون تونناعا جەتكٸزۋ كٶزدەلگەن. بٸز بۇل سالادا كٶپتەن بەرٸ CNPC-مەن بٸرگە تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. قازاقستان ٷشٸن گاز ٶڭدەۋ قۋاتىن ارتتىرۋ جەنە گاز تاسىمالداۋ جٷيەسٸن كەڭەيتۋ باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ سانالادى. وسى رەتتە «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدٸ مۇناي قۇبىرىنىڭ ەكٸنشٸ جەلٸسٸن سالۋ ٶتە ماڭىزدى. سونداي-اق قاشاعان كەن ورنىندا جىلىنا 4 ميلليارد تەكشەمەتر گاز ٶڭدەيتٸن زاۋىت سالۋعا مٷددەلٸمٸز», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸڭ 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸن 2030 جىلعا دەيٸن 15 پايىزعا جەتكٸزۋ مٸندەتٸ تۇرعانىن مەلٸمدەدٸ.
«مەملەكەت بۇل سالاعا ينۆەستيتسييا سالۋعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتەدٸ. مىسالى, بٸز ەلەكتر قۋاتىن 20 جىلعا دەيٸن اۋكتسيوندىق تاريفپەن ساتىپ الۋعا كەپٸلدٸك بەرەمٸز. بۇل تاريف جىل سايىن ينفلياتسييانى جەنە ۆاليۋتا باعامىنىڭ ٶزگەرٸسٸن ەسكەرە وتىرىپ بەلگٸلەنەدٸ. قىتايلىق ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸ وسى سالانىڭ ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸگٸن قاراپ كٶرۋگە شاقىرامىز», – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ٶنەركەسٸپ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, KAZ Minerals جەنە NFC كومپانييالارىنىڭ مىس قورىتۋ زاۋىتىن سالۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن تولىق قولدايتىنىن ايتتى. بۇل كەسٸپورىن ٸسكە قوسىلعاندا شيكٸزات ەكسپورتى ازايادى. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلەتٸن مىس كونتسەنتراتىن تٷگەلدەي ٶزٸمٸز ٶڭدەيمٸز.
«قازاقستاندا ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاسالىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, «ٶنەركەسٸپتٸك ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وتاندىق كەسٸپورىندار اليۋمينيي, مىس پەن مىرىشتى ارزان باعامەن ساتىپ الادى (لوندون مەتالل بيرجاسىنداعى باعالاردان 5 پايىزعا ارزان). بۇدان بٶلەك, ٸشكٸ نارىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق ٶتەۋ ٷشٸن وسى مەتالداردىڭ ەكسپورتىن رەتكە كەلتٸرۋ جوسپاردا بار», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلٸمٸز سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالداردىڭ مول قورىنا يە ەكەنٸن ايتىپ, وسىنداي كەندٸ ٶندٸرۋدٸڭ جەنە ٶڭدەۋدٸڭ وزىق تەحنولوگيياسىن ەنگٸزۋگە مٷددەلٸ ەكەنٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ.
«قىتايدا ەلەكتروموبيل جاساۋ ٸسٸ قارقىندى دامۋدا. سول سەبەپتٸ ليتيي ٶندٸرۋ سالاسىنداعى سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋدىڭ بولاشاعى زور. سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە قىتاي كٶلٸكتەرٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تٷستٸ. Cherry, Jac, Exeed جەنە Haval برەندتەرٸ – ەڭ كٶپ ساتىلاتىن اۆتوكٶلٸكتەر قاتارىندا. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸپ جاتىرمىز. قازاقستاندا قىتاي اۆتوكٶلٸكتەرٸن قۇراستىرۋ قولعا الىنۋدا. بٷگٸن ەكٸ ەلدٸڭ كومپانييالارى تيٸستٸ كەلٸسٸمدەرگە قول قويادى», – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىندا ٶزارا الىس-بەرٸستٸ ارتتىرۋ ٷشٸن قوسىمشا مٷمكٸندٸكتەر بار ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
«ونلاين ساۋدانى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. بۇعان جاپپاي شەكتەۋلەر كەزٸندە كٶزٸمٸز انىق جەتتٸ. قىتايدىڭ «Alibaba Group», «JD.COM» سيياقتى ينتەرنەت الپاۋىتتارىنىڭ وسى سالاداعى تەجٸريبەسٸ مەن ەلەۋەتٸ وراسان زور. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ نارىقتاعى بەسەكەدە ٶز ارتىقشىلىقتارى بار. وسى ورايدا, قازاقستان قىتايدىڭ ٸرٸ ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارىن كەڭٸنەن پايدالانۋدى ۇسىنادى. بۇل قادام ٶنٸمدەرٸمٸزدٸ نارىققا بٸرلەسە شىعارۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى. JD.COM پلاتفورماسىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى اشىلادى. بولاشاقتا ٶزارا ساۋدا-ساتتىعىمىز ارتا تٷسەتٸنٸ انىق. بٸز وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا كەدەن قويمالارىن اشۋعا بەلسەنە كٸرٸستٸك. وسى ورايدا سەرٸكتەستەرٸمٸزگە تاۋارىن بٸزدٸڭ قويمالارىمىزدا ساقتاۋدى ۇسىنامىز. مۇنىڭ لوگيستيكا تۇرعىسىنان العاندا ٶتە قولايلى ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. سوندا ورتالىق ازييا مەن قىتايدىڭ اراسىندا ەكٸ باعىتتا دا تاۋار تاسىمالداۋ مەرزٸمٸن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مول سالانىڭ بٸرٸ – اگروٶنەركەسٸپ. جۋىردا قىتايعا بٸر ميلليون توننا بيداي جەتكٸزۋ جٶنٸندە كەلٸسٸم جاسالدى. ونىڭ كٶلەمٸن بٸرنەشە ەسە ارتتىرۋعا بولادى. سونداي-اق سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالعان مايلى داقىلداردىڭ كٶلەمٸ 3,5 ەسە, ٶسٸمدٸك مايى 2 ەسە ارتتى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەلٸمٸزدٸ قانت ٶنٸمٸمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ كٶزدەلٸپ وتىرعانىن جەتكٸزٸپ, قىتاي كومپانييالارىن قانت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىردى.
جيىن بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرلىقتاعى كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ مەسەلەسٸن دە قوزعادى. قىتاي باتىس ەۋرازييانىڭ اۋقىمدى نارىقتارىنا قازاقستان اۋماعى ارقىلى شىعا الاتىنىنا ينۆەستورلاردىڭ نازارىن اۋداردى.
«مۇنداي تاسىمال جولى ٶتە ۇتىمدى ەكەنٸ سٶزسٸز. بٸز سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتتا قازاقستاننىڭ لوگيستيكا ورتالىعىن سالۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىرمىز. ورتالىق ازيياعا, ەۋروپاعا, تٷركييا مەن يرانعا كونتەينەر پويىزدارىن تٸكەلەي جٶنەلتۋ ٸسٸندە وسى ورتالىق نەگٸزگٸ حاب بولادى. بٸز قىتايعا قاراي «اياگٶز – باقتى» تەمٸر جولىن ٸسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. «دوستىق – مويىنتى» اراسىنداعى تەمٸر جولعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. سوندا تەمٸر جول ارقىلى جىل سايىن 20 ميلليون تونناعا دەيٸن جٷك تاسىمالداۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى ترانزيتتٸ جانداندىرۋ ٷشٸن ترانسكاسپيي باعدارىن دامىتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. بۇل باعىتتىڭ بولاشاعى زور», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قىتايلىق ٸسكەرلٸك ورتا ٶكٸلدەرٸن قارجى سالاسىنداعى سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋعا شاقىرىپ, ولارعا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتىپ بەردٸ. قازٸر قارجى ورتالىعىندا 73 ەلدٸڭ 1 800-دەن استام كومپانيياسى تٸركەلگەن. ولاردىڭ وننان بٸرٸ – قىتاي كومپانييالارى. وعان قوسا, كەلەشەكتە China International Capital Corporation (CICC) ۇيىمى قازاقستاندا ٶزٸنٸڭ ايماقتىق بٶلٸمشەسٸن اشۋدى ويلاستىرىپ جاتىر.
پرەزيدەنت سٶزٸنٸڭ سوڭىندا ەلٸمٸزدە ينۆەستورلارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالعانىن اتاپ ٶتٸپ, بٷگٸنگٸ كەزدەسۋ ەكٸ ەلدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرٸكتەستٸگٸن نىعايتا تٷسەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا CITIC Group باسقارما تٶراعاسى چجۋ حەسين, China National Petroleum Corporation (CNPC) تٶراعاسى داي حوۋليان, Asian Infrastructure Investment Bank ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ شۋكنەحت ليۋدگەر, POWERCHINA كومپانيياسىنىڭ تٶراعاسى دين يانچجان, China General Technology Holding (GENERTEC) باسقارما تٶراعاسى يۋي سيۋيبو, سOFCO كومپانيياسىنىڭ تٶراعاسى تسزين ليۋ, Xuzhou Construction Machinary Group (XCMG) پرەزيدەنتٸ لۋ چۋان, JD Group باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆەي ە, Sun Seven Star Investment Group باسقارما تٶراعاسى ۋ چجەن, Xian Aiju Grain and Oil Industrial Group باسقارما تٶراعاسى تسزيا حەي, Great Wall Motors ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ چجان تسزيۋنسيۋە سٶز سٶيلەدٸ.
جالپى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قحر-عا مەملەكەتتٸك ساپارى اياسىندا قۇنى 22 ميلليارد دوللار بولاتىن 47 قۇجاتقا قول قويىلدى.
