«مايمىل» پاتشانىڭ ەرلٸگٸ

وسىدان تالاي جىل بۇرىن, ەسٸل اۋداندىق ەكٸمدٸگٸندە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەنٸمدە, مەنٸڭ بٸر ەدەتٸم بولدى. تٷسكە قاراي كابينەتتٸڭ ەسٸگٸن جاۋىپ الىپ, بٸر نەمەسە بٸر جارىم ساعاتتاي, قابىرعاداعى سٶرەدە قاتار-قاتار تٸزٸلٸپ تۇرعان, بۇرىنعى اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنەن قالعان «يزۆەستييا تسك كپسس» جۋرنالىن, سونىمەن قاتار, «ۆوكرۋگ سۆەتا» جۋرنالىنىڭ تٸگٸندٸسٸن قولىما الىپ وقىپ وتىراتىنمىن. ماقالالار ەرينە ورىسشا, دەگەنمەن ٶتە قىزىقتى ەرٸ تارتىمدى ەدٸ. بٸردە, وسى «ۆوكرۋگ سۆەتا» جۋرنالىنان, كەزٸندە «مايمىل پاتشا» - دەپ كٶپشٸلٸككە ەيگٸلٸ بولعان جاپون بيلەۋشٸسٸنٸڭ, سول تۇستاعى ەر تٷرلٸ ساياسي كٷشتەردٸڭ ىقپالىندا كەتكەن ەلدٸ بٸرٸكتٸرۋدەگٸ اتقارعان رٶلٸ مەن ەرلٸك ٸستەرٸ تۋرالى ٶتە تارتىمدى ماقالا وقىعان ەدٸم.  

حيدەيوسي – جاپون تاريحىنداعى ەڭ قۇدىرەتتٸ جەنە ەرەكشە بيلەۋ ٶنەرٸ بار كٶشباسشىسى بولعان ادام. ول 1536 جىلى شارۋا وتباسىنا دٷنيەگە كەلگەن. الداعى كەزەڭدە ونىڭ بولاشاعى جارقىن بولادى دەپ ەشكٸم سەنبەگەن. ول – الاسا بويلى, ەلجۋاز, ساۋاتى شامالى, سونداي-اق, سۇرىقسىز جان بولعان ەكەن. وسىعان وراي, اينالاسىنداعى ەل ونى «مايمىل» دەپ اتاعان. 

دەگەنمەن, ول مٷنداي كەمشٸلٸككە قاراماستان, كٶشباسشى قانداي بولۋ كەرەكتٸگٸن دەلەلدەي بٸلدٸ. ٶزارا تارتىس پەن الاۋىزدىقتان بەرەكەسٸ قاشقان ەلدٸڭ باسىن قوسىپ, ۋىسىنا جيناي الدى. ول مۇنى قالاي جٷزەگە اسىردى?

 حيدەيوسي – ەرٸك-كٷشٸ وراسان, ۇشقىر ويلى, قايسار مٸنەزدٸ ادام بولدى. تٶڭٸرەگٸندەگٸ ٶزٸن سىناۋشىلاردى ادال قىزمەتكەرگە, ال جاۋلارىن جولداس-دوسقا اينالدىرا بٸلگەن دارىندى ادام. ۇرىس ٶنەرٸندە ايتارلىقتاي نەتيجەگە جەتپەسە دە, «سەمسەرسٸز سامۋراي» باسقا قارۋدى پايدالانا بٸلدٸ. 

ول ۇتقىر ەزٸلدٸڭ جەنە قۋلىق پەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ قابٸلەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا قارسىلاستارىن باسىپ وزىپ, جاپون ەلٸنٸڭ ۇلى بيلەۋشٸسٸنە اينالدى. گوراتسييا الگەردٸڭ كەيٸپكەرٸندەي «يز گريازي ۆ كنيازي» ياعني ايتقاندا «قارادان شىعىپ حان بولعان» ادام ٷلگٸسٸ ەدٸ. 

حيدەيوسي 1590 جىلى جاپوييانىڭ جوعارعى بيلەۋشٸسٸ بولىپ تاعايىندالدى. يمپەراتور گويودزەيدەن ونى رەگەنت (بيلەۋشٸ) ەتٸپ سايلادى. سونىمەن قاتار يمپەراتور سارايى وعان تويوتومي دەگەن اقسٷيەك تەگٸن بەردٸ. ول «جومارت مينيستر» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. 

ناقتى ايتارىمىز, جاپون تاريحىندا ەسٸمٸ التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان تويوتومي حيدەيوسي — ەلدٸ بٸرٸكتٸرۋ جولىندا ەرەكشە رٶل اتقارعان كٶرنەكتٸ قولباسشى, ساياساتكەر جەنە رەفورماتور. ول سامۋراي تاپتان شىققانىمەن, يمپەراتور دا, سيوگۋن دا بولماعان. دەگەنمەن, ونىڭ اقىل-پاراساتى مەن ەسكەري شەبەرلٸگٸ ارقاسىندا جاپونييانى فەودالدىق بىتىراڭقىلىقتان شىعارىپ, تۇتاس مەملەكەتكە اينالدىردى.

1582 جىلى يامازاكي شايقاسىندا حيدەيوسي ٶزٸنٸڭ باستى قارسىلاسى اكەتٸ ميتسۋحيدەنٸ جەڭٸپ, بيلٸككە جول اشتى. كەيٸنٸرەك ول موري كلانى مەن باسقا دا ىقپالدى فەودالداردى تٸزە بٷكتٸرٸپ, ەلدەگٸ بيلٸكتٸ تولىقتاي ٶز قولىنا الدى.

حيدەيوسي ەڭ الدىمەن, جاپونييانى بٸرٸكتٸرۋگە باعىتتالعان ەسكەري جورىقتار جٷرگٸزدٸ. 1590 جىلعا قاراي ول جاپونييانىڭ كٶپ بٶلٸگٸن باقىلاۋعا الدى. بۇل ونىڭ ەڭ ٸرٸ تاريحي ەرلٸگٸ بولىپ سانالادى.

ول سامۋرايلاردان باسقا تاپتارعا قارۋ ۇستاۋعا تىيىم سالدى. بۇل رەفورما ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىق پەن تەرتٸپتٸ نىعايتتى, ەرٸ شارۋالار اراسىنداعى بٷلٸكتەردٸڭ الدىن الدى.

حيدەيوسي قوعامدى تاپتارعا بٶلٸپ, ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمدى قاتاڭ جٷيەگە سالدى. ەربٸر ادام ٶز تابىندا قالۋعا مەجبٷر بولدى — شارۋالار, جاۋىنگەرلەر, قولٶنەرشٸلەر مەن ساۋداگەرلەر. بۇل فەودالدىق تەرتٸپتٸڭ نىعايۋىنا سەبەپ بولدى.

حيدەيوسي ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸ جاپونييامەن شەكتەلمەي, ازييا قۇرلىعىنا تارالۋى تيٸس دەپ سانادى. ول 1592 جەنە 1597 جىلدارى كورەياعا ەكٸ رەت ەسكەري جورىق ۇيىمداستىردى. الايدا بۇل جورىقتار سەتسٸز اياقتالىپ, جاپونييا ٷلكەن شىعىنعا ۇشىرادى.
تويوتومي حيدەيوسي ٶز زامانىندا ەرەكشە كٶشباسشى رەتٸندە تانىلدى. ونىڭ بٸرنەشە ايرىقشا قاسيەتتەرٸ:

تٶمەنگٸ تاپتان شىعىپ, جاپونييانى باسقارۋ شىڭىنا جەتۋٸ ونىڭ اقىلدى, يكەمدٸ جەنە العىر ادام بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
جاۋلارىن كٷشتەپ ەمەس, كەيدە كەلٸسسٶز, كەيدە ايلا ارقىلى باعىندىرا بٸلدٸ. ول شارۋالار مەن قالالىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا تىرىسىپ, ەل ٸشٸندەگٸ تەرتٸپتٸ ساقتادى.

كينكي ايماعىندا ەيگٸلٸ وساكا قامالىن سالدىرىپ, مەملەكەتتٸڭ سيمۆولىنا اينالدىردى.

تويوتومي حيدەيوسي — جاپونييا تاريحىنداعى ەرەكشە تۇلعا. ول ٶز قولىمەن كەدەيلٸكتەن يمپەرييالىق بيلٸككە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. حيدەيوسي جاساعان ەرلٸكتەرٸ, رەفورمالارى مەن كٶشباسشىلىق قاسيەتتەرٸ ارقىلى جاپونييانىڭ تاعدىرىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ كەتتٸ. تاريح ونى كەيدە «مايمىل» دەپ اتاسا دا, ونىڭ شىنايى بەينەسٸ — تاباندى, دانا ەرٸ الداعى كەزەڭدٸ بولجاي الاتىن ۇلى كٶسەم رەتٸندە, ەل ەسٸندە مەڭگٸ قالدى.