كەز كەلگەن حالىق پەن ۇلتتىڭ ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸنە زەر سالىپ, ٶتكەنٸنە ٷڭٸلۋٸ, قورشاعان ورتاسىنا ىقپالى مەن قوعامنىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸن وي تارازىسىنا سالۋى - زاڭدى قۇبىلىس. سول ارقىلى ونىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەگٸ ورنىن ايقىنداۋعا بولادى.
جالپى بٸزدٸڭ وسىعان دەيٸن تٶل تاريحىمىزدى تانىپ-بٸلۋدە بەلگٸلٸ بٸر شەڭبەردەن اسا الماي, وقيعالاردى تاڭدامالى جەنە كونيۋكتۋرالىق تۇرعىدان سيپاتتاۋعا باسىمدىق بەرٸپ كەلگەنٸمٸز جاسىرىن ەمەس. تٸپتٸ كەيدە وسىناۋ ۇلان-عايىر دالامىزداعى تٸرشٸلٸك بەلگٸسٸ قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدەن عانا باستالعانداي قابىلدانىپ, ەلٸ كٷنگە وعان دەيٸنگٸ مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتكە لايىقتى باعاسىن دا بەرە قويعان جوقپىز.
ول ازداي, قازاق كٶز اشقالى بەرٸ باسقىنشىلىق پەن زورلىق-زومبىلىقتان باس كٶتەرمەگەن, جاۋلاپ الماق بولعاندارمەن سوعىسىپ ٶتكەن, ودان قالا بەرسە, عىلىم مەن بٸلٸمنەن الىس قالىپ, تەك مال باعىپ, كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن حالىق رەتٸندە كٶرسەتٸلٸپ كەلدٸ. كەزٸندە ودان باسقاسىنا مٷمكٸندٸكتٸڭ بەرٸلمەگەنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا تاريحىمىزدى وسى سارىنمەن ساباقتاۋعا مەجبٷر بولدىق. بٸراق ەڭسە تٸكتەپ, ەگەمەن ەل بولعاننان كەيٸن دە كەيبٸرەۋلەردٸڭ ساناسىندا وسىنداي ۇعىمنىڭ بۇلتى ەلٸ سەيٸلە قويماعانى بايقالىپ قالىپ جاتادى.
ەندٸ مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, تاريحي سانانى جاڭعىرتار سەت تۋدى. ٶيتكەنٸ, بٷگٸندە تەۋەلسٸز قازاقستان ەكونوميكاسى قۋاتتى, تۇراقتى دامۋ جولىنا تٷسكەن, ەلەمدٸك كٶشكە ٸلەسٸپ قانا قويماي, الدىڭعى لەگٸنەن ورىن الۋعا ۇمتىلعان, ٶزٸندٸك ۇستانىمى مەن كٶزقاراسىن ەركٸن بٸلدٸرە الاتىن مەملەكەتكە اينالدى. بٸزدٸڭ ەندٸگٸ مەجەمٸز – وسى باعىتتان جاڭىلماي, ٶتكەننەن ٶنەگە الا وتىرىپ كٶزدەگەن ماقساتتارىمىزعا قول جەتكٸزۋ. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسى «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىن جارييالاپ, ۇلت تاريحىن تانىپ-بٸلۋدٸڭ جاڭا كەزەڭٸن باستاپ بەرٸپ وتىر.
ستراتەگييالىق سيپاتقا يە بۇل ماقالا كٶپقىرلى ەرٸ اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس تٷسٸنٸپ, قابىلداۋعا شاقىرادى. ياعني, ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸمٸز بەن جاھاندىق دامۋ ٷردٸسٸنە تيگٸزگەن زور سەپتٸگٸمٸزدٸ قايتادان زەردەلەپ, دٷنيەجٷزٸنە جاڭاشا دەرٸپتەۋگە ٷندەيدٸ.
شىن مەنٸندە, بٸزدٸڭ ۇلى دالامىزدىڭ عالام مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار. وعان ەشكٸمنٸڭ تالاسى بولماۋى تيٸس. تەك سونى ناقتىلاپ, شەگەلەۋ ٷشٸن الدىمەن ونىڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن ٶزٸمٸز جەتە تٷسٸنٸپ, تٷيسٸنۋٸمٸز كەرەك.
مەسەلەن, ەلباسى ايتقانداي, جىلقىنىڭ قولعا ٷيرەتٸلۋٸنٸڭ ٶزٸ ەلەمدٸك دامۋعا وراسان زور ەسەر ەتتٸ. ونىڭ بٷگٸنگٸ كيٸم ٷلگٸسٸنٸڭ قالىپتاسۋىنان باستاپ, جاھاندىق قۇرىلىمعا ىقپال ەتكەن ٸرٸ, الپاۋىت يمپەرييالاردىڭ قۇرىلۋىنا دەيٸن سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ, راسىمەن, ايتارلىقتاي ٷلكەن وقيعا. ال ەندٸ سول تاريحي وقيعانىڭ التىن باستاۋىندا قازاق ساحاراسىنىڭ تۇرۋى – بٸز ٷشٸن زور ماقتانىش.
ەلەمنٸڭ قارىشتاپ دامۋىنا ەسەر ەتكەن ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ تاعى بٸرٸ – مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸ. ادامزات قولا, مىس, تەمٸردەن باستاپ, التىن, كٷمٸسكە دەيٸنگٸ اسىل تاستاردى ٶندٸرۋدٸ كٶنە زامانداردىڭ ٶزٸندە-اق يگەرٸپ, يگٸلٸككە جاراتتى. بٸزدٸڭ ۇلى دالامىزدىڭ سونداي ٸرٸ ٶندٸرٸس وشاقتارىنىڭ بٸرٸ بولعانى دا كٶكەيگە قۋانىش ۇيالاتادى.
جىلقىنىڭ قازاق اتىرابىندا قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن ەسكەرسەك, مەتالل ٶندٸرٸسٸنٸڭ دە بٸزدەن باستالۋىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ قابىلدايمىز. سەبەبٸ, جىلقى ەبزەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ٶركەنيەتتٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتكەن ٷزەڭگٸ, اۋىزدىق, تاعا سيياقتى بۇيىمدار مەتاللدان جاسالادى. وسىنىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تەمٸردەن تٷيٸن تٷيگەنٸن ايقىن دەلەلدەپ تۇر.
بٸز التىندى ٶندٸرٸپ قانا قويماي, ونى تۇرمىستىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭٸنەن قولدانىپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزبەن بٸتە قايناستىرا بٸلگەن حالىقپىز. ول ٷشٸن ەسٸك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادامدى» ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. ال التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن جالعايتىن كەڭ جازيرا دالامىزدا مۇنداي جەدٸگەرلەردٸڭ بٸرنەشەۋٸ تابىلعانى حاتقا تٷسٸپ, تاسقا باسىلعان تاريحي شىندىق.
ەۋرازييانىڭ كٸندٸگٸندە ورنالاسقان ۇلى دالامىز – شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى قاقپا, ٶركەنيەتتەر مەن مەدەنيەتتەر توعىسقان التىن كٶپٸر. ەلەمدٸك ساۋدا جٷيەسٸنٸڭ دامۋىنا, بٷگٸنگٸ ترانزيتتٸك «دەلٸزدەردٸڭ» پايدا بولۋىنا تٸكەلەي ىقپال ەتكەن ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدەن ٶتۋٸ قازاقستان تۋرالى وسىنداي انىقتاما جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەلباسى ٶز ماقالاسىندا ۇلى دالا تٶسٸنٸڭ كٷللٸ تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ اتاجۇرتى سانالاتىنىنا, بٷگٸندە ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان الما مەن قىزعالداقتىڭ دا «تاريحي وتانى» قازٸر بٸزدەر ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قونىس ەكەنٸنە ايرىقشا نازار اۋدارعان.
مٸنەكي, بٷگٸندە جەر-جاھاننىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستان ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە نە بەردٸ, دەگەن ساۋالعا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جاۋاپ وسىنداي. ياعني, قازاق دالاسى – ادامزات ٶرلەۋٸنٸڭ قاينار كٶزٸ. دەمەك, بٸز تاريحىمىزدى قايعى-قاسٸرەتپەن, جاۋگەرشٸلٸك زامانمەن جەنە ٷرەيلٸ جىلدارمەن عانا ەمەس, بٷگٸن ٶزٸمٸز بٸر بٶلشەگٸ بولىپ وتىرعان ەلەمنٸڭ قالىپتاسۋىنا, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ دامۋىنا, ٶركەنيەتتٸڭ ٶرٸس الۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان حالىق ەكەنٸمٸزبەن بايلانىستىرۋىمىز قاجەت.
مۇنىڭ بارلىعى قازاقتا عىلىمنىڭ, زييالى ورتانىڭ جەنە جوعارى مەدەنيەتتٸڭ بولعانىن كٶرسەتەتٸن باسىمدىقتار. وسىنى باسشىلىققا الىپ, بٷگٸنگٸ كەيبٸر ستەرەوتيپتەردٸ بۇزىپ, جاڭاشا ۇعىم, كٶزقاراس قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. دەل بٸزدٸڭ دالامىزدان باستاۋ العان مەدەنيەتتەردٸڭ يگٸلٸگٸن دٷنيە جٷزٸنٸڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶرٸپ وتىرعانىن دەرٸپتەۋٸمٸز قاجەت. مۇنداي قادام ۇلى دالانىڭ تاريحىن تىم تەرەڭنەن باستاپ, بٸرنەشە مىڭ جىلدى قامتۋدى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان تٷركٸ دٷنيەسٸمەن بٸرگە عۇن, ساقتارعا دەيٸنگٸ اتا تاريحىمىزدى تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, زەردەلەگەنٸمٸز ابزال.
مەملەكەت باسشىسى وسى باعىتتاعى باسىمدىقتاردى ايقىنداپ, ماقالادا «ارحيۆ-2025», «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ», «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ گەنەزيسٸ», «ۇلى دالانىڭ ەجەلگٸ ٶنەر مەن تەحنولوگييالار مۋزەيٸ», «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى», «تاريحتىڭ كينو ٶنەرٸ مەن تەلەۆيزيياداعى كٶرٸنٸسٸ» سيياقتى ناقتى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتكەن.
بۇلاردىڭ ەرقايسىسى بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ كٶز كٶرٸپ, قول تيمەگەن جاڭا پاراقتارىن اشۋعا مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سەبەبٸ, تەك رەسەي مەن قىتاي ارحيۆتەرٸنٸڭ ٶزٸندە ۇلى دالا تاريحىنا قاتىستى مىڭداعان جىلداردىڭ جىلناماسى ساقتاۋلى ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
عيبراتتى عۇمىرىن دەرٸپتەپ قانا قويماي, ايداي ەلەمگە جار سالىپ, ماقتان تۇتارلىق تۇلعالارىمىز دا جەتەرلٸك. اسپان استىن بيلەگەن كٷلتەگٸننەن باستاپ, ادامزاتتىڭ ەكٸنشٸ ۇستازى بولعان ەل-فارابي, تۇتاس تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ عۇلاماسى – ياسساۋي, مىسىرعا ەمٸرٸن جٷرگٸزٸپ, ەلەمدٸك قاقتىعىسقا توسقاۋىل بولعان بەيبارىس سۇلتان سيياقتى ۇلى ەسٸمدەرٸمٸزدٸ ۇلىقتاۋ جاھاننىڭ بٸزدٸ تاعى بٸر قىرىمىزدان تانۋىنا جول اشادى. سونىمەن بٸرگە مۇنداي تىڭ باستامالاردىڭ تٷركٸ ەلەمٸن ودان ەرٸ بٸرٸكتٸرە تٷسەتٸن تيٸمدٸ تەتٸك ەكەنٸن دە اتاپ ٶتكەن جٶن.
وسىنداي يگٸ ٸستەر تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتىپ, ٶتكەنٸمٸزدٸ تاعى بٸر وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ – ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋىنا, ونىڭ جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي قالىپتاسۋىنا جول اشادى. ەڭ باستىسى, بٸز, ۇلى دالادا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان بٷگٸنگٸ حالىق, ٶزٸمٸزدٸ ادامزات ٶركەنيەتٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان ٶر تۇلعالاردىڭ ۇرپاعى جەنە مەڭگٸلٸك دامۋعا تىڭ سەرپٸن بەرگەن مەدەنيەتتٸڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸمٸزدٸ سەزٸنە بٸلۋٸمٸز كەرەك.
ەلباسى وسى جولداعى جاڭا باعىتتاردى انىقتاي وتىرىپ, ولاردى جٷزەگە اسىرۋدا زاماناۋي تەحنولوگييالار مەن عىلىمنىڭ سوڭعى جەتٸستٸكتەرٸن مولىنان پايدالانۋعا نازار اۋدارعان. بۇل – تاريحتان تاعىلىم الا وتىرىپ, بٷگٸنٸمٸزدٸ بولاشاقتىڭ تالاپتارىنا ساي بەيٸمدەۋگە باستايتىن نەگٸزگٸ قۇرال. سوندىقتان دا ونىڭ ماڭىزى زور.
مەملەكەت باسشىسى ٶزٸنٸڭ جاڭا جولداۋىندا: «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاپپاي قولداۋعا يە بولىپ, قوعامداعى جاڭعىرۋ ٷدەرٸستەرٸنە زور سەرپٸن بەردٸ. بۇل باستامانى ەرٸ قاراي جالعاستىرىپ قانا قويماي, ونىڭ اياسىن جاڭا مازمۇنمەن جەنە باعىتتارمەن تولىقتىرۋ قاجەت», – دەگەن بولاتىن. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جٷيەلٸ جالعاسى سانالاتىن جاڭا ماقالا اتالعان مازمۇن مەن باعىتتاردى كٶرسەتٸپ بەردٸ.
الدىمىزدا تۇرعان ەندٸگٸ مٸندەت – ەلباسى انىقتاپ بەرگەن سول باسىمدىقتاردى ٸسكە اسىرۋعا قوعام بولىپ جۇمىلۋ. بۇل اۋقىمدى جۇمىسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرگە ساياسي پارتييالار, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار جەنە قوعام بەلسەندٸلەرٸ بٸر كٸسٸدەي اتسالىسىپ, ٶز ٷلەستەرٸن قوسسا, كٶزدەگەن ماقساتقا قول جەتكٸزۋ جەڭٸلدەيتٸنٸ انىق. ەڭ باستىسى, ناۋقانشىلىققا بوي الدىرماي, ەل دامۋى مەن تاريحىمىزدى تانۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ جولىندا ەرقايسىمىزدىڭ ايانباي ەڭبەك ەتكەنٸمٸز ابزال.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ,
"نۇر وتان" پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى
