Kez kelgen halyq pen ulttyń óziniń shyqqan tegine zer salyp, ótkenine úńilýi, qorshaǵan ortasyna yqpaly men qoǵamnyń damýyna qosqan úlesin oi tarazysyna salýy - zańdy qubylys. Sol arqyly onyń álemdik órkeniettegi ornyn aiqyndaýǵa bolady.
Jalpy bizdiń osyǵan deiin tól tarihymyzdy tanyp-bilýde belgili bir sheńberden asa almai, oqiǵalardy tańdamaly jáne koniýktýralyq turǵydan sipattaýǵa basymdyq berip kelgenimiz jasyryn emes. Tipti keide osynaý ulan-ǵaiyr dalamyzdaǵy tirshilik belgisi Qazaq handyǵy qurylǵan kezden ǵana bastalǵandai qabyldanyp, áli kúnge oǵan deiingi mádeniet pen órkenietke laiyqty baǵasyn da bere qoiǵan joqpyz.
Ol azdai, qazaq kóz ashqaly beri basqynshylyq pen zorlyq-zombylyqtan bas kótermegen, jaýlap almaq bolǵandarmen soǵysyp ótken, odan qala berse, ǵylym men bilimnen alys qalyp, tek mal baǵyp, kóship-qonyp júrgen halyq retinde kórsetilip keldi. Kezinde odan basqasyna múmkindiktiń berilmegeni belgili. Sondyqtan da tarihymyzdy osy sarynmen sabaqtaýǵa májbúr boldyq. Biraq eńse tiktep, egemen el bolǵannan keiin de keibireýlerdiń sanasynda osyndai uǵymnyń bulty áli seiile qoimaǵany baiqalyp qalyp jatady.
Endi mundai olqylyqtardyń ornyn toltyryp, tarihi sanany jańǵyrtar sát týdy. Óitkeni, búginde táýelsiz Qazaqstan ekonomikasy qýatty, turaqty damý jolyna túsken, álemdik kóshke ilesip qana qoimai, aldyńǵy leginen oryn alýǵa umtylǵan, ózindik ustanymy men kózqarasyn erkin bildire alatyn memleketke ainaldy. Bizdiń endigi mejemiz – osy baǵyttan jańylmai, ótkennen ónege ala otyryp kózdegen maqsattarymyzǵa qol jetkizý. Osyny eskergen Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn jariialap, ult tarihyn tanyp-bilýdiń jańa kezeńin bastap berip otyr.
Strategiialyq sipatqa ie bul maqala kópqyrly ári aýqymdy tarihymyzdy durys túsinip, qabyldaýǵa shaqyrady. Iaǵni, álemdik órkenietke qosqan úlesimiz ben jahandyq damý úrdisine tigizgen zor septigimizdi qaitadan zerdelep, dúniejúzine jańasha dáripteýge úndeidi.
Shyn máninde, bizdiń Uly dalamyzdyń ǵalam mádenieti men órkenietinde ózindik orny bar. Oǵan eshkimniń talasy bolmaýy tiis. Tek sony naqtylap, shegeleý úshin aldymen onyń máni men mańyzyn ózimiz jete túsinip, túisinýimiz kerek.
Máselen, Elbasy aitqandai, jylqynyń qolǵa úiretilýiniń ózi álemdik damýǵa orasan zor áser etti. Onyń búgingi kiim úlgisiniń qalyptasýynan bastap, jahandyq qurylymǵa yqpal etken iri, alpaýyt imperiialardyń qurylýyna deiin septigin tigizýi, rasymen, aitarlyqtai úlken oqiǵa. Al endi sol tarihi oqiǵanyń altyn bastaýynda qazaq saharasynyń turýy – biz úshin zor maqtanysh.
Álemniń qaryshtap damýyna áser etken eń mańyzdy oqiǵalardyń taǵy biri – metallýrgiia óndirisi. Adamzat qola, mys, temirden bastap, altyn, kúmiske deiingi asyl tastardy óndirýdi kóne zamandardyń ózinde-aq igerip, igilikke jaratty. Bizdiń Uly dalamyzdyń sondai iri óndiris oshaqtarynyń biri bolǵany da kókeige qýanysh uialatady.
Jylqynyń qazaq atyrabynda qolǵa úiretilgenin eskersek, metall óndirisiniń de bizden bastalýyn zańdy qubylys dep qabyldaimyz. Sebebi, jylqy ábzelderiniń ishindegi órkeniettiń órisin keńeitken úzeńgi, aýyzdyq, taǵa siiaqty buiymdar metalldan jasalady. Osynyń ózi bizdiń ata-babalarymyzdyń temirden túiin túigenin aiqyn dáleldep tur.
Biz altyndy óndirip qana qoimai, ony turmystyń barlyq salasynda keńinen qoldanyp, kúndelikti ómirimizben bite qainastyra bilgen halyqpyz. Ol úshin Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adamdy» aitsaq ta jetkilikti. Al Altai men Atyraýdyń arasyn jalǵaityn keń jazira dalamyzda mundai jádigerlerdiń birnesheýi tabylǵany hatqa túsip, tasqa basylǵan tarihi shyndyq.
Eýraziianyń kindiginde ornalasqan Uly dalamyz – Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy qaqpa, órkenietter men mádenietter toǵysqan altyn kópir. Álemdik saýda júiesiniń damýyna, búgingi tranzittik «dálizderdiń» paida bolýyna tikelei yqpal etken Uly Jibek jolynyń bizdiń jerimizden ótýi Qazaqstan týraly osyndai anyqtama jasaýǵa múmkindik beredi.
Elbasy óz maqalasynda Uly dala tósiniń kúlli túrki dúniesiniń atajurty sanalatynyna, búginde álemdik órkeniettiń ajyramas bóligine ainalǵan alma men qyzǵaldaqtyń da «tarihi otany» qazir bizder ómir súrip otyrǵan qonys ekenine airyqsha nazar aýdarǵan.
Mineki, búginde jer-jahannyń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna qosylýdy maqsat tutqan Qazaqstan álemdik órkenietke ne berdi, degen saýalǵa aýyz toltyryp aitatyn jaýap osyndai. Iaǵni, qazaq dalasy – adamzat órleýiniń qainar kózi. Demek, biz tarihymyzdy qaiǵy-qasiretpen, jaýgershilik zamanmen jáne úreili jyldarmen ǵana emes, búgin ózimiz bir bólshegi bolyp otyrǵan álemniń qalyptasýyna, ǵylym men bilimniń damýyna, órkeniettiń óris alýyna súbeli úles qosqan halyq ekenimizben bailanystyrýymyz qajet.
Munyń barlyǵy qazaqta ǵylymnyń, ziialy ortanyń jáne joǵary mádeniettiń bolǵanyn kórsetetin basymdyqtar. Osyny basshylyqqa alyp, búgingi keibir stereotipterdi buzyp, jańasha uǵym, kózqaras qalyptastyrýymyz kerek. Dál bizdiń dalamyzdan bastaý alǵan mádenietterdiń igiligin dúnie júziniń áli kúnge deiin kórip otyrǵanyn dáripteýimiz qajet. Mundai qadam Uly dalanyń tarihyn tym tereńnen bastap, birneshe myń jyldy qamtýdy talap etedi. Sondyqtan túrki dúniesimen birge ǵun, saqtarǵa deiingi ata tarihymyzdy tyńǵylyqty zerttep, zerdelegenimiz abzal.
Memleket basshysy osy baǵyttaǵy basymdyqtardy aiqyndap, maqalada «Arhiv-2025», «Uly dalanyń uly esimderi», «Túrki áleminiń genezisi», «Uly dalanyń ejelgi óner men tehnologiialar mýzeii», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly», «Tarihtyń kino óneri men televiziiadaǵy kórinisi» siiaqty naqty jobalardy júzege asyrý kerektigin atap ótken.
Bulardyń árqaisysy bizdiń tarihymyzdyń kóz kórip, qol timegen jańa paraqtaryn ashýǵa mol múmkindik beredi. Sebebi, tek Resei men Qytai arhivteriniń ózinde Uly dala tarihyna qatysty myńdaǵan jyldardyń jylnamasy saqtaýly ekenin bárimiz bilemiz.
Ǵibratty ǵumyryn dáriptep qana qoimai, aidai álemge jar salyp, maqtan tutarlyq tulǵalarymyz da jeterlik. Aspan astyn bilegen Kúlteginnen bastap, adamzattyń ekinshi ustazy bolǵan Ál-Farabi, tutas túrki áleminiń ǵulamasy – Iassaýi, Mysyrǵa ámirin júrgizip, álemdik qaqtyǵysqa tosqaýyl bolǵan Beibarys sultan siiaqty uly esimderimizdi ulyqtaý jahannyń bizdi taǵy bir qyrymyzdan tanýyna jol ashady. Sonymen birge mundai tyń bastamalardyń túrki álemin odan ári biriktire túsetin tiimdi tetik ekenin de atap ótken jón.
Osyndai igi ister tarihi sanamyzdy jańǵyrtyp, ótkenimizdi taǵy bir oi eleginen ótkizýge múmkindik beredi. Al tarihi sanany jańǵyrtý – ulttyq sananyń oianýyna, onyń jańa zaman talaptaryna sai qalyptasýyna jol ashady. Eń bastysy, biz, Uly dalada ómir súrip otyrǵan búgingi halyq, ózimizdi adamzat órkenietine ólsheýsiz úles qosqan ór tulǵalardyń urpaǵy jáne máńgilik damýǵa tyń serpin bergen mádeniettiń murageri ekenimizdi sezine bilýimiz kerek.
Elbasy osy joldaǵy jańa baǵyttardy anyqtai otyryp, olardy júzege asyrýda zamanaýi tehnologiialar men ǵylymnyń sońǵy jetistikterin molynan paidalanýǵa nazar aýdarǵan. Bul – tarihtan taǵylym ala otyryp, búginimizdi bolashaqtyń talaptaryna sai beiimdeýge bastaityn negizgi qural. Sondyqtan da onyń mańyzy zor.
Memleket basshysy óziniń jańa Joldaýynda: «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy jappai qoldaýǵa ie bolyp, qoǵamdaǵy jańǵyrý úderisterine zor serpin berdi. Bul bastamany ári qarai jalǵastyryp qana qoimai, onyń aiasyn jańa mazmunmen jáne baǵyttarmen tolyqtyrý qajet», – degen bolatyn. «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń júieli jalǵasy sanalatyn jańa maqala atalǵan mazmun men baǵyttardy kórsetip berdi.
Aldymyzda turǵan endigi mindet – Elbasy anyqtap bergen sol basymdyqtardy iske asyrýǵa qoǵam bolyp jumylý. Bul aýqymdy jumysqa memlekettik organdarmen birge saiasi partiialar, úkimettik emes uiymdar jáne qoǵam belsendileri bir kisidei atsalysyp, óz úlesterin qossa, kózdegen maqsatqa qol jetkizý jeńildeitini anyq. Eń bastysy, naýqanshylyqqa boi aldyrmai, el damýy men tarihymyzdy tanýdyń jańa kezeńi jolynda árqaisymyzdyń aianbai eńbek etkenimiz abzal.
Máýlen Áshimbaev,
"Nur Otan" partiiasy Tóraǵasynyń Birinshi orynbasary
