ماقپال جٷنٸسوۆا, ەنشٸ,
قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ, قر مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
– ەن عۇمىردا ەنشٸگە ەڭ قاجەت نە دەپ ويلايسىز?
– ەنشٸ ورىنداعان ەر ەن حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقسا, ارمانىنىڭ ورىندالعانى. حالىق الدىندا ەتكەن ەڭبەگٸ باعالانىپ, ايتقان ەنٸ ەلدٸڭ جٷرەگٸندە ساقتالسا, ەنشٸگە ەڭ قاجەتٸ – سول. اۆتورلاردىڭ جٷرەگٸنەن شىققان سٶز بەن سازدى ەنشٸ جان-تەنٸمەن بەرٸلٸپ ايتپاسا, حالىقتىڭ جٷرەگٸنە جەتۋ قيىن. ەل الدىنا شىعىپ ەن ايتقان سوڭ, كٶپشٸلٸكتٸڭ باعاسىن الىپ, قوشەمەتٸنە بٶلەنگٸمٸز كەلەدٸ. بارعان جەردە: «قىزىمىز كەلدٸ», – دەپ قۇشاق جايا قارسى العان جۇرتتىڭ ىقىلاسىنان قۋات الامىز.
– ەتكەن ەڭبەگٸڭٸز بەن قوعامداعى ورنىڭىزعا لايىق قۇرمەت كٶرسەتٸلمەي قالعان جاعدايدا قانداي سەزٸمدە بولاسىز?
– مەندە ونداي بولعان جوق. ەرتەرەكتە بٸر-ەكٸ ٶلەڭمەن عانا تانىلا باستاعان ۋاقىتتا بٸردٸ- ەكٸلٸ جاعداي بولدى. بٸراق ونى قازٸر ايتۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
– اسىرا ماقتاپ كەتكەن تۇستا شە?
– ونداي جاعدايلار بار. الايدا, اسىرا ماقتاعانى ٷشٸن حالىقتى جازعىرۋعا بولمايدى. جاقسى كٶرگەن ادام ٶزٸنٸڭ ىقىلاسىن جەتكٸزەمٸن دەپ كەيدە اسىرا ماقتاپ جٸبەرەدٸ. Instagram ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸنە سۋرەتتەر مەن ۆيدەو سالعاندا جۇرتتىڭ كٶزسٸز ماقتايتىنىن بايقايمىن. تٸپتٸ, مٸنسٸز ادام سەكٸلدٸ بولىپ قالامىن. مۇندايدا ٶزٸمدٸ ىڭعايسىز سەزٸنەمٸن. ولارعا اسىرا ماقتاماڭىزدار دەپ جازۋ ىڭعايسىز, ەندەرٸمنەن العان ەسەرٸن بٷكپەسٸز جەتكٸزٸپ وتىرعان جانداردى رەنجٸتٸپ الۋىم مٷمكٸن. اراسىندا ٶتە بٸر جايسىز سٶزدەر جازاتىندار دا بار. ولار كٶبٸنە, قۇداي بەرگەن دەنە بٸتٸمٸمە بايلانىستى «نەمەنەگە سونشا سەمٸرٸپ العان» دەگەن سەكٸلدٸ ۇساق ەڭگٸمەلەر ايتادى. ەكراندا تولىق كٶرٸنەتٸن شىعارمىن, ال ٶمٸردە, قۇدايعا شٷكٸر, ٶزٸمە كٶڭٸلٸم تولادى. ورنىمەن ايتىلعان سىنعا يلانىپ, ودان نەتيجە شىعارۋعا تىرىسامىن. پاراقشاما جازعان ادامداردىڭ پٸكٸرلەرٸن وقىپ, كەيبٸرٸنە بٸر اۋىز سٶزبەن جاۋاپ بەرگەننٸڭ ٶزٸندە بٸراز ۋاقىت كەتٸپ قالادى. مۇنى بايقاعان قىزىم: «ماما, سٸزدٸ جاقسى كٶرەتٸن تىڭدارمان پٸكٸر جازباسا دا, پاراقشاڭىزدى اشىپ كٶرەدٸ», – دەپ پاراقشامدى كومەنتاريي قالدىرۋعا بولمايتىن ەتٸپ جاساپ قويدى. شىنىمەن دە, كٶپ ۋاقىتىمدى Instagram-عا ارنايدى ەكەنمٸن, ەندٸ كٶپ جۇمىسقا ٷلگەرەتٸن بولدىم.
– سٸز ەنشٸلٸكتٸ باستاعان ۋاقىت تا ەنشٸ مەن حالىقتىڭ اراسىندا مۇنداي تىعىز قارىم-قاتىناس بولعان جوق. سٸز ٷشٸن حالىقپەن تىعىز قارىم-قاتىناس تيٸمدٸ مە, ەلدە ەنشٸنٸڭ كٶرەرمەننەن الىستاۋ بولعانىن جٶن كٶرەسٸز بە?
– جاس كەزٸمٸزدە بٸر-ەكٸ اي گاسترولگە شىعىپ, شالعاي اۋىلداردى ارالاپ كونتسەرت قوياتىنبىز. كٷنٸنە 4-5 كونتسەرت بەرەتٸن كەزدەر بولدى. اراسى 30-40 شاقىرىم بولاتىن كولحوز-سوۆحوزدىڭ تۇرعىندارى بٸزدٸ شەكسٸز قوشەمەتپەن قارسى الاتىن. تٸپتٸ, قازان-قازان ەت اسىپ كٷتەتٸن, ودان اۋىز تيٸپ ٷلگەرمەسەك, ساحنانىڭ ارتىنا الىپ كەلەتٸن. وعان دا ۋاقىت تاپشى بولسا, سٶمكەمٸزگە سالىپ بەرەتٸن. كەلەسٸ اۋىلدا دا وسىنداي قۇرمەت كٶرسەتەدٸ. كٷنٸنە 2-3 ساعات قانا ۇيىقتايمىز. جاستىقتىڭ ەسەرٸ مە, ەلدە حالىق ىقىلاسىنىڭ كٷشٸ مە, شارشاۋ دەگەندٸ بٸلمەپپٸز. ول كەزدە قازٸرگٸدەي Instagram بولماعانمەن, حالىقپەن حات ارقىلى تٸلدەستٸك. جاتاقحانادا تۇرساق تا, سۇراعان جانعا ۆاحتانىڭ تەلەفون نٶمٸرٸن بەرەتٸنبٸز. سوندىقتان حالىقتان الىستاپ كەتكەن كەزٸم جوق. ٶمٸرٸم حالىقتىڭ الدىندا ٶتتٸ. اۋىل ەڭبەككەرلەرٸمەن, شوپاندارمەن, ەگٸن دالا سىنداعى ەگٸنشٸلەرمەن, ستۋدەنت تەرمەن ارنايى كەزدەسۋ ٶتكٸزەتٸنبٸز. تالاي ادامنىڭ ٷيٸندەگٸ البومدا سۋرەتٸمٸز بار شىعار. بٸراق مۇنىڭ بارلىعىن جٷيەلٸ تٷردە سۋرەتكە, بەينەتاسپاعا تٷسٸرٸپ, مۇراعاتتا ساقتاعان ەشكٸم بولمادى. تەلەارنالار ۇدايى بٸز بەن بٸرگە جٷرگەن جوق.
قازٸر قاي تويعا بارماڭىز قاپتاعان كامەرا, تٸپتٸ كونتسەرتتٸ دەل سولاي تٷسٸرمەيدٸ. زامان ٶزگەردٸ دەيمٸز, بٸراق زامان ٶزگەرگەن جوق, ادامدار ٶزگەردٸ.
باياعىدا باۋىرىم ٷيلەنگەندە قالا ەكٸمٸنٸڭ جارى بولسام دا, ٷيٸمٸزدٸڭ ٸرگەسٸنە پالاتكا تٸگٸپ توي جاسادىق, سٸڭلٸلەرٸمنٸڭ دە تويى سولاي ٶتتٸ, ىسىراپشىل بولمادىق. تۋىستارىما: «زەكەڭە سالماق سالماڭدار, مەملەكەتتٸڭ دٷنيەسٸ ەسەپتەۋلٸ جەنە ول كٸسٸنٸڭ ەكەسٸنەن قالعان بايلىعى جوق», – دەدٸم. راسىندا, زەكەڭ ورىنسىز تٸرلٸكتٸ ۇناتپايتىن.
– قازٸر ەسترادانىڭ جانرى كٶبەيدٸ. بۇل سٸزگە قالاي ەسەر ەتەدٸ? بەسەكەنٸ ۇلعايتا ما, ەلدە سٸز ٶز ستيلٸڭٸزدٸ ساقتاۋعا تىرىساسىز با?
– مۇنىڭ ماعان ەش ەسەرٸ جوق. مەنٸ حالىق ەڭ العاش قالاي قابىلدادى, ەلٸ دە سولاي قابىلداپ كەلەدٸ. كونتسەرتٸمە ادام جينالماي قالعان كەز بولعان جوق. وسى كٷنگە دەيٸن «قازاقكونتسەرت» بٸرلەستٸگٸنٸڭ ەنشٸسٸمٸن. التىنبەك قورازباەۆ اعامىز باسقاراتىن مەكەمەدە قۋانىش ەسٸمدٸ ادمينيستراتور بار. كونتسەرتتٸڭ قاي قالادا, قاشان ٶتەتٸنٸن وسى كٸسٸلەر شەشٸپ, ۇيىمداستىرۋ ٸسٸمەن دە ٶزدەرٸ اينالىسادى. كونتسەرتتەن تٷسكەن اقشا «قازاقكونتسەرتكە» بەرٸلەدٸ. ەگەر مۇنداي كونتسەرتتەردەن ۋاقىت ارتتىلسا, ٶزٸمٸزگە ارنايى كونتسەرت جاسايمىز. ال ۋاقىت تابىلماسا, قارجىنى تويدان تابامىز.
– دەمەك, سٸزدەرگە كونتسەرتتەن قارجى تٷسپەيدٸ?
– كونتسەرتتەن ۇدايى اقشا تابامىز دەپ ايتا المايمىن. ەگەر ٶزٸمٸز بارىپ جەكە كونتسەرت قويساق, ەرينە, اقشا تابۋعا بولادى. بىلتىر مەن جاقسى جۇمىس ٸستەدٸم, ەڭبەگٸم ەش كەتكەن جوق, ەر كونتسەرتتەن كەمٸندە بٸر جارىم, ەكٸ ميلليونعا جۋىق اقشا تاپتىم. بٸراق مەن «قازاقكونتسەرتتٸڭ» ەنشٸسٸ بول عان سوڭ, كٶبٸنە سول بٸرلەستٸككە جۇمىس ٸستەيمٸن. قاي ەنشٸنٸڭ ٷكٸمەتكە, قاي ەنشٸنٸڭ ٶزٸنە جۇمىس ٸستەيتٸنٸن انىقتاۋ, مەنٸڭشە, قيىن ەمەس. ەرنار ايدار, قايرات نۇرتاس, تٶرەعالي تٶرەەلٸ سىندى جاس ەنشٸلەر ەشقانداي ٶنەر ۇجىمىنا باعىنبايدى, ەركٸن جٷرەدٸ. ولار 100 كونتسەرت بەرسە, 100 كونتسەرتتٸڭ دە اقشاسى ٶز قالتالارىنا تٷسەدٸ.
– ٸرگە بٶلٸپ, جەكە جۇمىس ٸستەگٸڭٸز كەلمەي مە?
– مىنا جاسىمدا «قازاق كونتسەرتتەن» بٶلەك كەتكەنٸم جاراماس. بٸر-ەكٸ رەت ٶتٸنٸش جازىپ ەم, باسشىلىق: «قازاقكونتسەرتتٸ» قالاي قيىپ كەتەسٸز, – دەپ قول قويمادى. روزا رىمباەۆا, باعدات سەمەدينوۆا, ايجان نۇرماعامبەتوۆا, سارا تىنىشتىقۇلوۆا, نۇرلان ابدۋللين, «مۋزارت», «مەلومەن» توبى بارلىعىمىز وسى – «قازاق كونتسەرتتەمٸز».
– ٶزٸڭٸزدەن كەيٸنگٸ ەنشٸلەردەن كٸمدٸ تىڭدايسىز?
– بارلىق ەنشٸلەردٸ تىڭدايمىن دەپ ايتا المايمىن. كونتسەرتتەردە, كومپوزيتورلاردىڭ شى- عارماشىلىق كەشتەرٸندە كەيبٸرٸنە قۇلاق سالامىن. كٶبٸنە جاستاردان, سٸڭلٸلەرٸمنەن, قۇربىلارىمنان: «قانداي ەنشٸ حالىقتىڭ اۋزىندا جٷر, كٸمدەردٸ حالىق جاقسى قابىلداپ جاتىر?», – دەپ سۇراپ الىپ, سول ەنشٸنٸ youtube ارقىلى تىڭدايمىن.
– حالىقتىڭ اۋزىندا كٸم جٷر ەكەن?
– قازٸر ولاردىڭ اتىن اتاعىم كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ەربٸر ەنشٸنٸڭ جٷرەگٸ نەزٸك. حالىق قابىلداماي جاتسا دا, ٶزٸنە جوعارى باعا بەرەتٸن ەنشٸلەر بار. سول سەبەپتٸ, بٸرٸن اتاپ, بٸرٸن اتاماي قالسام, دۇرىس بولمايدى. بارلىعىمىز بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعىن يلەپ جٷرمٸز.
«زىڭ-زىڭ», «دىڭ-دىڭ» دەگەن ەندەر كٶبەيٸپ كەتتٸ», – دەپ سىن ايتىپ ەم, بٸراز ادامدار: «ول حيت قوي», – دەپ رەنجٸدٸ. «زىڭ-زىڭ», «دىڭ-دىڭ» دەگەن ەكٸ اۋىز سٶز قالاي حيت بولادى?.. مەسەلەن, مەنٸڭ كەز كەلگەن ەنٸمدٸ تاڭنان كەشكە دەيٸن ەفير مەن راديو ارقىلى ٷزبەي بەرسە, مەنٸڭ دە ەندەرٸم جاپپاي تىڭدالار ەدٸ. الايدا, حالىقتان جوعارى باعا الىپ جاتسا دا, ەندەرٸم حيت دەگەن تٸزٸمگە ٸلٸنبەي قالادى. حيت دەگەن سٶز ەننٸڭ جاقسى ەكەنٸن بٸلدٸرۋدەن قالدى, قازٸر حيت دەگەن ۇعىم تاڭنان كەشكە دەيٸن ٷزبەي بەرٸلەتٸن ەن دەگەنگە جاقىن.
مەن قازٸر ەر تەلەارنا مەن راديو باسشىلىعىنا بارىپ, مەنٸڭ ەنٸمدٸ قويىڭدار دەپ سۇرايتىن جاستان كەتتٸم. تىڭدايتىن قۇلاققا جاقسى ەن قالاي دا جەتەدٸ, 1000-2000 ادام بولسا دا مەنٸڭ ەنٸمدٸ شىن ۇناتىپ, ۇدايى تىڭدار بولسا, سوعان دا شٷكٸر. بەلكٸم جاستارمەن جارىسۋدىڭ قاجەتٸ دە جوق شىعار, بەرٸبٸر قازٸرگٸ حيت دەپ جٷرگەن ەندەردٸ بەس جىلدان سوڭ ەشكٸم ايتپايدى, ول ەنگە ەشكٸم بيلەمەيدٸ.
– تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ «ەنشٸ ماقپال» اتتى ماقالاسىندا «ماقپال ەڭ الدىمەن مەتٸننٸڭ ار جاعىندا تۇرعان پسيحولوگييالىق پارتيتۋرانى تانۋعا تىرىسادى» دەگەن ەكەن. قازٸرگٸ ەندەردٸڭ «مەتٸنٸنەن پسيحولوگييالىق پارتيتۋرانى» قانشالىقتى سەزٸنەسٸز?
– مەن تۋرالى كەڭٸنەن زەرتتەپ, اۋقىمدى تٷردە جازىلعان بٸر ماقالا بولسا, وسى شىعار. مۇقييات وقىپ شىقتىم. ساحنادا جٷرگەنٸمە 36-37 جىلعا جۋىقتادى, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ادامدى ەلەڭ ەتكٸزەر جاقسى ماقالا بولدى, تٸپتٸ مەنٸ تانيتىن جۋرناليستەردٸڭ ٶزٸ مۇنداي ماقالا جازبادى. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتى ٶمٸردە كەزدەستٸرمەگەن ەكەنمٸن, بٸراز جىل بۇرىن قايتىس بولىپتى, جانى جەنناتتا بولسىن. بٸرنەشە جىل بۇرىن شەتەلگە بارعانىمدا, سونداعى قازاقتار بۇل ماقالاعا سٷيسٸنٸپ وتىردى.
– قازٸرگٸ ەندەردەن وسىندا ايتىلعان «پسيحولوگييالىق پارتيتۋرانى» تابا الاسىز با?
– جالپى, رەپەرتۋار ٸزدەپ سابىلعان ەمەسپٸن. كومپوزيتورلاردىڭ بارلىعى دەرلٸك «قازاقكونتسەرتكە» ٸزدەپ كەلٸپ ەندەرٸن بەرەدٸ. تٸپتٸ, ۋاتساپ ارقىلى جولداپ جٷرەدٸ. «قازاقكونتسەرتكە» جيٸ كەلمەيمٸز, كەلگەنمەن دە وندا وتىراتىن كابينەت تە, زال دا جوق, ەندٸ ٷيدە ايتىپ, دايىندالامىز.
جۇرتتىڭ بارلىعى جاۋابىن تابا الماي جٷرگەن: «نەگە فونوگراممامەن ەن ايتاتىن ەنشٸلەر كٶبەيٸپ كەتتٸ?» – دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى دەل وسى جەردەن تابىلادى. ەنشٸلەر ۇدايى كەلٸپ دايىندالاتىن زال جوق, زال بولا تۇرا دايىندىق جاساي المايمىز. ٶيتكەنٸ, بارلىعى ارەنداعا بەرٸلگەن, مۋزىكانت تا جوق, ەر جاقتا جالدانىپ اقشا تاۋىپ جٷر. ال ەندٸ الماتىدا ٷلكەن كونتسەرت بەرەر بولساق, مۋزىكانتتاردى جالداپ, كونتسەرتتٸڭ الدىندا بٸر اي دايىندالامىز, ودان كەيٸنگٸ ون بٸر اي فونوگراممامەن ٶتەدٸ. سەبەبٸ, رەسپۋبليكا اۋماعىنا مۋزىكانتتاردى بٸرگە ەرتٸپ جٷرۋ, ولاردىڭ جاتىن ورنى مەن تاماعىن قامتاماسىز ەتۋ قارجىعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. كەزٸندە مۇنداي پروبلەمانى بٸلگەن جوقپىز. «گٷلدەر» انسامبلٸندە 9 جىل 90 رۋبل ايلىققا جۇمىس ٸستەدٸم. جولىمىزعا, تاماعىمىزعا, تٸپتٸ, كوستيۋمٸمٸزگە دە ٷكٸمەتتەن اقشا بٶلٸنەتٸن. قازٸر مۇنىڭ بارلىعىن ەنشٸلەر ٶز قالتاسىنان تٶلەيدٸ. كوستيۋمدٸ دە ٶزٸڭ تٸكتٸرٸپ, مۋزىكانتتى دا ٶز قاراجاتىڭا الىپ جٷرەسٸڭ. اۋىلدارعا بارعاندا داۋسىڭ سىڭعىرلاپ تۇرسا مينۋسپەن, قىرىلداپ تۇرسا فونوگراممامەن ايتاسىڭ. بٸز ەنشٸلەرگە قويىلار تالاپ جوعارى كەزدە ٷلكەن مەكتەپتەن ٶتتٸك. سول مەكتەپتٸڭ تالابىنىڭ ارقاسىندا قازٸر حالىق فونوگراممامەن ايت دەسە, فونوگراممامەن, جاندى داۋىستا ايت دەسە, جاندى داۋىستا ايتا بەرەمٸز. كٶبٸنە, تەلەارنالار تٷسٸرەتٸن كونتسەرتتەردە فونوگراممامەن ايت دەگەن تالاپ قويىلادى. ٶيتكەنٸ, 30-40 ەنشٸنٸڭ باسىن قوسقان ەن كەشٸندە داۋىس تۇنىق شىعۋ كەرەك. بۇل تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, رەسەيدە دە ورىن العان جايت. ەر مەرەكەدە ەنشٸلەردٸ جيىپ تٷسٸرٸلەتٸن تەلەكونتسەرتتەردٸڭ بارلىعىندا دا سونداي تالاپ بار.
مۇندايدا ەڭ الدىمەن ەنشٸ بولۋعا ەندٸ اياق باسقان جاس بۋىن زارداپ شەگەدٸ. جاستار فونوگراممانىڭ جولىن ٶزدەرٸ تاڭدادى دەسەك, قاتەلەسەمٸز. ولار دايىندالعىسى كەلسە دە, دايىندىق جاسايتىن زالدار مەن مۋزىكانتتار جوق.
– ٶنەرتانۋشىلار قازٸرگٸ ەندەردە قازاقى بوياۋدىڭ جوق ەكەنٸن, ەنشٸلەردٸڭ ورىنداۋ مەنەرٸ قازاقىلىقتان الىس, ەۋروپالىق باعىتقا اۋىپ بارا جاتقانىن جيٸ ايتىپ جٷر. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا بۇعان نە سەبەپ?
– ونداي مەكتەپتٸ قالىپتاستىرىپ وتىرعان ادامدار مەن جات مەنەرمەن ەن ايتاتىن ەنشٸلەردٸ دايىنداپ وتىرعان ورتالىقتار بار. ونىڭ كٸم ەكەنٸن ەن ٶنەرٸنٸڭ اينالاسىندا جٷرگەن جاندار جاقسى بٸلەدٸ. سوعان جاستاردىڭ قۇلاعىن ٷيرەتٸپ, قازاقى ەۋەزدەن الىس مۋزىكانى ناسيحاتتاپ جٷرگەن اقپارات قۇرالدارى شاش ەتەكتەن. تەلەارنالار مەن ەۋە تولقىنىنان بەرٸلەتٸن ەندەر ەشقانداي ساراپقا سالىنبايدى. «مىناۋ قازاقى ەن ەمەس» دەپ ايتاتىن ادام جوق. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ەر ەنٸمٸز ساراپقا سالىناتىن: «سٶزٸن جازعان ادام جازۋشىلار وداعىندا تٸركەلگەن بە?», «مۋزىكاسىن جازعان ادام كومپوزيتورلار وداعىنا مٷشە مە?» – دەپ تەكسەرەتٸن. تٸپتٸ, قازٸر جاڭا ەن جازباي-اق, سول جىلدارداعى ەندەردٸ بٷكٸل ٶمٸرٸمٸزگە ازىق ەتسەك دە ەشتەڭەدەن ۇتىلمايمىز…
– ٶزٸڭٸزدٸڭ ەن ايتۋ مەنەرٸڭٸزدٸ جاستارعا ٷيرەتەيٸن دەگەن ويىڭىز جوق پا?
– مەنٸڭ ويىمشا, سەزٸنە بٸلگەن, تٷيسٸنە بٸلگەن ادامعا ٶزٸمنٸڭ ەن ايتۋ مەنەرٸمدٸ ٷيرەتتٸم. تالاي ۇرپاق: «ماقپالداي ەنشٸ بولامىن!», – دەپ ٶستٸ. مەسەلەن, شاحيزادا مەن باقىت شاداەۆا مەنٸمەن كەزدەسكەندە: «سٸزدٸڭ ەنٸڭٸزدٸ ايتىپ ٶستٸك», – دەپ ايتادى. ەندەرٸمدٸ تىڭداپ, مەن سيياقتى ەنشٸ بولعىسى كەلگەن كٶپ ەنشٸلەردٸ بٸلەمٸن, بٸراق ەشقايسىسى دەل مەندەي بولىپ شىعا المادى, ول مٸندەت ەمەس تە شىعار. مەنٸڭ ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلٸگٸمنٸڭ سەبەبٸن تەتتٸمبەت, مەدي, رابيعا قويشىباەۆا سىندى تالانتتى ادامدار تۋعان توپىراقتان ٸزدەۋ كەرەك پە, ەلدە ول ماعان بەرٸلگەن جاراتقاننىڭ سىيى ما, ول جاعىن انىق بٸلمەدٸم.
– ەسترادانىڭ رومانس, شلياگەر دەگەن تٷرلەرٸ قازٸر بار ما?
– رومانستار ىلعي دا بار عوي… مەن ۇدايى رومانستار ايتامىن, ونىڭ بارلىعى تەلەارنالاردان بەرٸلە بەرمەيدٸ. مەسەلەن, ەرجان بەلعوزيەۆتٸڭ رومانستارى قانداي عاجاپ! سەكەن قالىموۆتىڭ ٶتە ەدەمٸ رومانسى شىقتى, مەن ونى كونتسەرتتە بٸر-اق رەت ورىندادىم.
– كەيٸنگٸ جاستاردىڭ رەپەرتۋارىنان كەزدەستٸرە الدىڭىز با?
– كەيٸنگٸ جاستاردا رومانس ايتاتىندار جوقتىڭ قاسى. رومانس ايتۋعا داۋىسى لايىق ەنشٸلەر بولادى. اقبوتا كەرٸمبەكوۆانىڭ داۋىسى رومانس ايتۋعا جاقسى كەلەتٸن ەدٸ. ول ٶتە كٷردەلٸ جانر, كٶپ ادام ايتا المايدى, ونى ايتۋ ٷشٸن ٷلكەن جٷرەك كەرەك. بۇدان بٸراز جىل بۇرىن ورىس تٸلٸندە «س ليۋبوۆيۋ» دەگەن اتپەن رومانستار جيناقتالعان البومىم شىقتى. ورىستٸلدٸ تىڭدارمان اراسىندا تەز تاراپ كەتتٸ. 3500 دانامەن شىعىپ ەدٸ, قازٸر ٶزٸمدە 5-6-ى عانا قالدى. كەيٸنٸرەك, مەسكەۋدە 50 شاقتى ادامنىڭ الدىندا سول رومانستاردى ورىنداعانىمدا, ونداعىلار رەسەيدە كونتسەرت بەرمەي جٷرگەنٸمنٸڭ سەبەبٸن سۇراي جٶنەلدٸ. ول تۋرالى شىنىمدى ايتسام ويلانباعان ەكەم. كەزٸندە «قازاقكونتسەرتتە» كٷزەمباەۆ دەگەن ديرەكتورىم بولدى. زەكەڭ جۇمىستان شىعىپ قالعان كەزٸ ەدٸ. كٷزەمباەۆ حابارلاسىپ: «سەنٸڭ جەكە كونتسەرتٸڭدٸ موسكۆادا ٶتكٸزگەلٸ وتىرمىز, دايىندال. ٷكٸمەت ساعان اقشا بٶلدٸ دەدٸ», – دەدٸ. ونى ەستٸپ, ەرينە, قۋاندىم. زەكەڭە كەلٸپ ايتىپ ەم, ول كٸسٸنٸڭ تٷرٸ بۇزىلىپ: «بارمايسىڭ», – دەدٸ. مەسكەۋگە بارامىن دا, بارامىن دەپ بۇلقان-تالقان بولعان جوقپىن. مٷمكٸن ٶزٸ ٷيدە وتىرعان تۇستا وسىنداي ۇسىنىس تٷسكەنٸ ۇناماعان شىعار. قالاي دەگەنمەن دە ول كٸسٸنٸڭ قالاۋىنسىز مەنٸڭ موسكۆاعا بارمايتىنىم انىق ەدٸ. ەيتپەسە, ول كٸسٸ مەنٸڭ ٶنەرٸمدٸ ٶتە جوعارى باعالايتىن.
سودان كەيٸن ماعان ٷكٸمەتتەن مۇنداي ۇسىنىس تٷسكەن جوق.
– قازٸر سونداي مٷمكٸندٸك تۋسا, بارار ما ەدٸڭٸز?
– بارار ەدٸم.
– ٶمٸر جولىڭىزدا ساحنادان, ەكراننان الىستاعان كەزٸڭٸز بولدى. ول كٷندەردە نە سەزٸندٸڭٸز? ەنشٸنٸڭ ايدىنى ساحنا دەگەنگە كەلٸسەسٸز بە?
– زەكەڭ اتقا مٸنسە, مەن دە اتقا مٸنەر ەم, ول اتتان تٷسسە, مەن دە تٷسەر ەم. ول – ٶمٸردٸڭ زاڭى. ول تەك مەنٸڭ باسىمداعى عانا دٷنيە ەمەس, تالاي ادامنىڭ باسىنان ٶتٸپ جٷرگەن جايت. بٸراق بٸزدٸڭ باسىمىزداعى دٷنيە ەرەكشە كٶزگە تٷسەتٸنٸ زەكەڭ دە ايتۋلى, تاۋ تۇلعالى ازامات ەدٸ. مەن دە جەردە جاتقان قىز ەمەس ەدٸم. سول سەبەپتٸ, ماقپال تٷشكٸرسە, كٷللٸ قازاقستان ەستٸپ قويادى.
– ەن عۇمىر. ادام عۇمىر. ەكەۋٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنەن جالىعاتىن, شارشايتىن كەزدەرٸ بولا ما? ونى قالاي ەڭسەرەسٸز?
– ەننەن ەشقاشان جالىققان ەمەسپٸن. باسىما قايعى تٷسسە جىلاپ تۇرىپ, قۋانسام شاتتىققا بٶلەنە جٷرٸپ ەن ايتتىم. بۇرالاڭى كٶپ, قاتپارى قالىڭ, تەتتٸ ٶمٸردە مەنٸ ماقپال ەتٸپ الىپ كەلە جاتقان – ەن! ەن جەنە اعالارىمىزدىڭ ۇلى پوەزيياسى! جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸندەگٸ ايتا المايتىن سىرىمدى دا, مۇڭىمدى دا, سٷيٸنٸشٸم مەن كٷيٸنگەن سەتٸمدٸ دە ەن ارقىلى حالىققا جەتكٸزٸپ, ەن ارقىلى جەڭٸل دەنٸپ, ارقامنان اۋىر جٷك تٷس كەندەي عۇمىر كەشٸپ كەلەمٸن. ەنشٸ بولعاننان سوڭ ەن ايتپاساڭ ٶمٸر بەكەر. و باستاعى بالا ارمانىم, التى جاسىمنان باستاپ ٶزٸمدٸ «حالىق ەرتٸسٸ» دەپ حابارلاتقان ەنگە دەگەن ىقىلاس, مارقۇم ەكەم نٸڭ: «سەن ٷلكەن ەنشٸ بولاسىڭ», – دەپ قاراعاندىداعى مۋزىكا مەكتەبٸنە بەرۋٸ, وسى جولدى تاڭداۋىما سەپ بولدى. بەلكٸم بۇرالاڭى-بۇلتارىسى كٶپ بولعان شىعار, بٸراق مەن وسى تاعدىرىما ريزامىن. تەك ەتتەگەن-اي دەگەن بٸر عانا نەرسە – ەكە-شەشەمنٸڭ قاسىندا كٶپ بولا المادىم, ول كٸسٸلەردٸڭ جىلۋىن كٶپ سەزٸنبەدٸم. جىلىنا بٸر-اق رەت اۋىلعا باراتىنمىن, توعىز جىل جاتاقحانادا تۇردىم. پەتەرگە ەندٸ قولىم جەتكەندە تاعدىر زەكەڭە قوستى. ٶمٸرٸم سولاي جالعاستى…
زەكەڭ ماعان دەگەن ادالدىعىن, ٶنەرگە دەگەن ادالدىعىن دەلەلدەي بٸلدٸ, ايالادى, قولدادى, سونىمەن قا تار, قامشىلاپ وتىردى. ەكەم نەن ەرتە ايرىلعان سوڭ شىعار, زەكەڭدٸ ەكەمدەي كٶرٸپ سىيلادىم, ودان كەيٸن ول سەزٸم ماحابباتقا ۇلاس تى. تاعدىردىڭ بار قيىندى عىن ەنمەن جەڭٸپ كەلە جاتقاندا ودان قالاي جالىعۋعا بولادى?..
ەن – تەك مەنٸڭ تاعدىرىم عانا ەمەس. مۇقاعالي, فاريزا اپامىز, تۇمانباي مولداعاليەۆ, يران-عايىپ, شٶمٸشباي ساريەۆ سىندى اقىنداردىڭ قاي ٶلەڭٸن ەنگە قوسىپ ايتسام دا, ونىڭ بارلىعى تەك ماعان ارنالىپ جازىلعان جوق قوي… جالپى حالىققا ارنالدى. وندا ەر قازاقتىڭ ٷنٸ, قازاق قىزى نىڭ, قازاقتىڭ جالعىزباستى ەيەل دەرٸنٸڭ تاعدىرى جاتىر.
– «قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن» دەگەن ەنٸڭٸز بار. وسى ەندٸ ەستٸگەن سايىن ٶزٸڭٸز جازعانداي ەسەر ەتەدٸ…
– بۇل ەن ماعان ارنايى جازىلعان. ٶزٸمدٸ-ٶزٸم قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن دەپ ايتقىم كەلدٸ دەيسٸز بە? زەكەڭ قايتىس بولىپ, كٶڭٸلٸم قۇلازىپ, وسىمەن ٶمٸر اياقتالدى دەپ جٷرگەن كەزٸم ەدٸ. بٸر كٷنٸ «قازاقكونتسەرتكە» كەلسەم, سول جەردە مۋزىكانت بولىپ جۇمىس ٸستەيتٸن مۇحيت قاسقىرباەۆ ەسٸمدٸ جٸگٸت: «ەيتەۋٸر, كەلدٸڭٸز-اۋ! مەن سٸزدٸ كٷتٸپ جٷرگەنٸمە بٸر جىل بولدى. سٸز- گە ارناپ «قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن» دەگەن ەن جازدىم», – دەدٸ. مەن بٸردەن سٶزٸن قاراپ شىقتىم. «بيبٸگٷل مەن روزا بار» دەگەن جولدى «بيبٸگٷل مەن روزالار» دەپ ايتۋدى ۇسىندىم, ەكەۋٸ دە حالىق ەرتٸسٸ, ەكەۋٸن بٶلمەي-اق قويايىق دەدٸم. ال, ەنٸ بٸر تىڭداعاننان ۇنادى. ەڭسەم ەزٸلٸپ تۇرعان شاقتا العا جەتەلەيتٸن, شابىت بەرەتٸن ەۋەن ەكەن. مۇحيت قاسقىرباەۆتان ارانجيروۆكا جاساۋىن ٶتٸندٸم. وسىلايشا, بۇل ەن مەنٸڭ رەپەرتۋارىما ەندٸ. بۇعان دەيٸن دە ماعان ارنايى ەن جازىپ ەكەلگەن جاندار ٶتە كٶپ بولدى. ٶزٸمدٸ-ٶزٸم كٶككە كٶتەرٸپ, ماقتاپ ەن ايتۋعا قارسى بولعان سوڭ دا ولاردى جازدىرماي جٷر ەم. مىسالى, التىناي جوراباەۆا ايتىپ جٷرگەن «ەلٸمنٸڭ جٷرەگٸ – استانا» دەگەن ەن و باستا ماعان ارنالعان ەن ەدٸ. مۋزىكاسى دەل سول, تەك سٶزٸ باسقاشا بولاتىن. مەندە سول ەندٸ جازعان كومپوزيتور بٸزدٸڭ ٷيدە وتىرعان, زەكەڭ مەرەيدٸ كٶتەرٸپ الىپ بيلەپ جٷرگەن بەينەتاسپا بار ەدٸ, قازٸر سونى دەلەل رەتٸندە كٶرسەتەيٸن دەسەم تابا الماي جٷرمٸن. ەن ەجەپتەۋٸر جاقسى تانىلدى. تەك, ەلگٸ ماحامبەت ەسٸمدٸ كومپوزيتوردىڭ ماعان ارناپ ەن جازدىم دەپ ەكەلٸپ, كەيٸن ونى ساتىپ جٸبەرگەنٸ ىڭعايسىز بولدى.
«قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن» دەپ شىرقاعانىمدى جاراتپاعان كەي بٸر ادامدار Instagram جەلٸسٸندە, ماقپال ٶزٸنە-ٶزٸ «قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن» دەپ ات قويىپ الدى دەپ سىنادى. نەگە ولاي دەيدٸ?.. ەندٸ ٶزٸم جازعان جوقپىن, ماعان ارناپ ەكەلگەن ەندٸ ورىندادىم, ونىڭ نەسٸ ايىپ?.. ول جەردە ەمينا ٶمٸرزاقوۆا, بيكەن ريموۆا, روزا باعلانوۆا, بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, مادينانىڭ اتى اتالادى. انالارىمىزدىڭ اتىن اتاي كەلە, «سوڭدارىنان ەرگەن ٸزٸمٸن» دەپ شىرقايمىن. قازاقتىڭ ەركە قىزىمىن دەسەم, شىنىمەن قازاققا ەركەلەپ ٶستٸم, مەنٸ ورىستىڭ نەمەسە ٶزگە ۇلتتىڭ ەنٸ تەربەگەن جوق.
– ٶزٸڭٸزبەن دۋەت بولىپ ەن ايتقىسى كەلگەن ادامداردى قالاي تاڭدايسىز?
– قايبٸر بالا كەلٸپ دۋەت ايتقىسى كەلسە دە, بٸرٸنشٸ ەننٸڭ سٶزٸنە قارايمىن. جۇبانىش جەكسەنۇلىمەن ماقسات جەۋتٸكوۆتٸڭ اعالى-قارىنداستى باۋىر تۋرالى ەنٸن ورىندادىق. ول دا بٸر-ەكٸ رەت ەفيردەن بەرٸلدٸ دە توقتادى. ٶتە ەدەمٸ ەدٸ. ۇدايى قويىلماعان سوڭ حيت بولعان جوق. بٸزدٸڭ كومپوزيتور جٸگٸتتەر ٶتە قاراپايىم. مەسەلەن, وسى ماقسات جەۋتٸكوۆتٸڭ قانشاما ەنٸن ورىندادىم. سولاردىڭ بارلىعىن ناسيحاتتاسا حيت بولار ەدٸ. بٸراق اۆتورلار وندايعا اسا كٶڭٸل بٶلمەيتٸن سيياقتى. مٷمكٸن, جاقسى ەننٸڭ سيرەك تارالعانى دا جٶن بولار..
– جاقىندا تٶرەعاليدٸڭ باسىنداعى جايسىزداۋ جاعدايعا بايلانىستى حالىقتان تٶرەعاليدٸ كەشٸرۋدٸ سۇرادىڭىز. ولاي دەۋٸڭٸزگە نە تٷرتكٸ بولدى?
– و باستا مۇنى ايتايىن دەگەن وي بولماعان. دەل ساحناعا شىعار الدىندا بٸر جۋرناليست كەلٸپ مەنەن: «تٶرەعاليدٸ جاقتاڭىزشى», – دەپ سۇرادى. تٶرەعاليدٸكٸ دۇرىس دەپ ايتقان جوقپىن. تەك, تٶرەعالي بالالارىڭىز دۇرىس جاسامادى دەپ ايتتىم. ٶكٸنٸشكە قاراي, جۋرناليستەر مەنٸڭ سٶزٸمدٸ تولىق بەرمەي, كەشٸرٸم سۇراعان جەرٸمدٸ عانا تاراتقان. «بالالارىڭىز دۇرىس جاسامادى, بٸراق كٸمنٸڭ باسىنان ٶتپەيدٸ, بالا عوي. مەنٸڭ دە سٷرٸنگەن كەزٸم بولدى, مەنٸ دە كەشٸردٸڭٸزدەر, تٶرەشتٸ دە كەشٸرٸڭٸزدەر, بالانىڭ ساعى سىنباسىن», – دەدٸم.
– بۇقارالىق مەدەنيەت دەگەن سٶز كەيٸنگٸ كەزدە جيٸ اتىلادى. سٸزدٸڭشە ٶنەر جٸككە بٶلٸنە مە?
– جٸككە بٶلٸنگەنٸنٸڭ دە سەبەبٸ بار شىعار. ٶيتكەنٸ, وتىرىستاردا ايتىلاتىن ەندەر ٷلكەن ساحناعا شىعىپ كەتتٸ. باياعىدا جٸگٸتتەر اۋلادا وتىرىپ: «ەسٸك الدى بەيتەرەك, بەيتەرەككە سۋ كەرەك. ۇزىن بويلى جٸگٸتكە قىسقا بويلى قىز كەرەك», – دەپ ەن ايتاتىن. سونداي ەندەردٸ ٷلكەن ساحناعا ەكەلٸپ, ەڭبەگٸ سٸڭگەن, قادٸرلٸ ەنشٸلەر قاتىساتىن كونتسەرتتەردە ايتقىزاتىن بولدىق. ونىڭ قالاي سىنالاپ ەنٸپ, كەڭ ەتەك الىپ كەتكەنٸن اڭداماي دا قالدىق. بٸر-ەكٸ ەن ايتقان ادامدى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرٸ «قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزى» دەپ «جارقىراتىپ» ەدٸ, اياعى ەننٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن قاشىرىپ, ەنشٸ بولۋ وڭاي دەگەن ۇعىمدى قالىپ تاستىرىپ جٸبەردٸ. ەيتپەسە, بٸزدەن بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن اعا-اپالارىمىز قازاقتىڭ ەنٸ مەن سٶزٸ قانداي بولۋى كەرەك ەكەنٸن بٸلدٸ ەمەس پە?! ونى ۇرپاقتان ۇرپاققا بٷگٸنگٸدەي ەفير, راديو, تەلەفون بولماعان ۋاقىتتا بالالارىنىڭ قۇلاعىنا سٸڭٸردٸ. سول سەبەپتٸ دە, تازا ەن ەشقاشان ٶلمەيدٸ. ال ەندٸ قازٸرگٸ ۇساق-تٷيەك ەن سىماقتاردىڭ عۇمىرى قىسقا, ولار بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن نازىم دٷتباەۆا,
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ.
تٷپنۇسقاداعى تاقىرىپ: "تاعدىردىڭ بار قيىندىقتارىن ەنمەن جەڭٸپ كەلەم"
