سوڭعى كەزدەرٸ عالامتوردى كەزگەن قىتايلاردىڭ بالا سٷيەگٸن مٷجٸپ, ەتٸن جەپ وتىرعان فوتولارى جەر-ەلەمدٸ شارلاپ كەتتٸ. ادام بالاسىنىڭ جانىنا ٷرەي ەكەلٸپ, ەرتەڭٸنە قاۋٸپپەن قارايتىن سەزٸمگە جەتەلەيتٸن مۇنداي جاعدايلار قىتاي ەلٸندە قاشان, قاي كەزدەن باستاپ پايدى بولدى? وسى جٶنٸندە بٸراز تاريحي ماتەريالداردى اقتارعان ەدٸك.
قولىمىزعا تٷسكەن دەرەكتەر نەگٸزٸنە قاراساق, ادامزات تاريحىندا العاش ادام ەتٸن جەۋ تۋرالى تاعى دا قىتايدىڭ جازبا دەرەكتەرٸندە ساقتالعان ەكەن. ەسٸرەسە, ونداي دەرەكتەر مەن وقيعانى قىتايدا نەشە مىڭ جىلداردان بەرٸ ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي جازبا كٸتاپتارى مەن ەدەبي شىعارمالارىنان كٶپتەپ كەزدەستٸرە الامىز.
قىتايدىڭ وسىدان تۋرا مىڭ جىلدار بۇرىن جازىلعان «زوچيميىڭ جىلناماسى» دەگەن كٸتابىندا: «شۋانگٷڭنىڭ 15 جىلى سۇڭ حاندىعىنىڭ ساربازى حۋايۋان چۇۋ حاندىعىنىڭ ساربازى زى فانعا سۇڭ ەلٸنٸڭ ورتالىعىن چۇۋ ەلٸنٸڭ ەسكەرلەرٸ قورشاپ العانداعى جاعدايدى بايانداعاندا: «استىق بولماعاندىقتان جۇرت بالالارىن ٶزارا ايىرباستاپ جەدٸ» دەگەن.
تاعى بٸر «گۋانزى شيياۋچىڭ» دەگەن كٶنە جازباسىندا بٸر تاريحي وقيعانى بايانداي كەلە: «ىنجىق يى يا قوجاسىنا جاعىمپازدانعاندا, شەكتەن شىققان. پاتشاسى وعان «بۋعا پٸسكەن جاس نەرەستەنٸڭ ەتٸن جەپ كٶرمەپپٸن» دەگەندە, يى يا وعان ٶز ۇلىن بۋعا پٸسٸرٸپ ەكەلٸپ بەرٸپتٸ» دەپ جازىلادى.
تٸپتٸ, 1907 جىلى بولعان وقيعادا, قىتاي بيلٸگٸنە قارسى كٶتەرٸلٸس باستاعان شٷي شيلين دەگەن كٶسەمٸنٸڭ وعى تاۋسىلىپ, قولعا تٸرٸ تٷسەدٸ. سول كەزدە بيلٸك ەسكەرلەرٸ ونىڭ جٷرەك-باۋىرىن سۋىرىپ الىپ, قۋىرىپ جەگەنٸ تاريحتا جازىلعان.
تٸزە بەرسەك, ەڭگٸمە كٶپ.
ال, كەشە عانا ٶمٸر سٷرگەن قىتاي جازۋشىسى لۋ شٷننٸڭ (1881-1936) شىعارمالىرندا دا قىتايدىڭ ادام ەتٸن جەۋ دەستٷرٸن اشىنا, جيٸركەنە جازادى. «ەسالاڭنىڭ ەستەلٸگٸ» اتتى ەڭگٸمەسٸندە ادامزات جارالعالى بەرٸ بٸرتٸندەپ, ۇلتتىق سالت رەتٸندە قالىپتاسقان قىتايلاردىڭ ادام ەتٸن جەيتٸن سۇرقييالىعىن جازادى.
قىتاي قوعامىنىڭ وسىناۋ اۋىر قاسٸرەتٸن اياۋسىز جازعان بۇل جازۋشىنىڭ «دەرٸ» دەگەن ەڭگٸمەسٸندە دە جەندەتتەر «ادام قانىنا باتىرىپ جەگەن نان ٶكپە اۋرۋلارىنا ەم بولادى» دەگەن جالعان داقپىرت تاراتىپ, جازىقسىز باسى شابىلعان ادامداردىڭ قانىن قاراپايىم حالىققا اقشاعا ساتىپ كەلگەن.
قىتاي جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ مو ياننىڭ «شاراپ ەلٸ» رومانىندا دا «بالا ەتٸن جەۋ» تاقىرىبى كەڭٸنەن باياندالادى. بيلٸك پەن بايلىقتىڭ شىڭىنا جەتٸپ, جالعان كوممۋنيستٸك جولمەن جٷرەتٸن قىتايلىق الپاۋىتتاردىڭ ارنايى بالا ەتٸنەن دايىندالاتىن جەڭسٸك اسى تۋرالى قالام تولعايدى.
بٷگٸنگٸ قىتاي مەديتسيناسى دا مىقتى دامىپ, ەلەمنٸڭ الدىڭعى ەلدەرٸ قاتارىنا ٶتتٸ. نەشە مىڭجىلدىق تاريحتان بەرٸ ەربٸر مىقتى ەمشٸ ەۋلەتٸ ٶز مۇراگەرٸن دايىنداپ, دەرٸ شٶپتەر مەن, جانۋارلاردىڭ قاي اۋرۋعا قالاي ەم بولاتىنان دەيٸن تەپتٸشتەپ جازىپ قالدىرىپ وتىرعان.
سول تاريحى ۇزاق ەمدٸك جازبالاردان بٷگٸنگە دەيٸنگٸ ەمدەۋ تەسٸلٸندە ادام ەتٸنٸڭ, ەسٸرەسە بالا جولداسى مەن جاس نەرەستەنٸڭ ەتٸ – بٸراز اۋرۋلارعا ەم بولاتىنى ايتىلىپ جٷرگەنٸمەن, اقيقاتىندا, ونىڭ ەم ەمەس, دەمدٸ تاعام ەكەنٸ قۇپييا ۇستاپ كەلگەن.
جۋرناليست مەدينا ومارقۇلوۆانىڭ «قىتاي مەديتسيناسىنداعى سۇمدىق سىر» دەگەن ماقالاسىندا: «ححٸ عاسىردا ادام ەتٸن جەپ, اتا دەستٷرٸ كاننيبالدىقتى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان قىتايلار بار. قىتايداعى كەيبٸر مەيرامحانالاردا جاساندى تٷسٸك ارقىلى الىنىپ تاستالعان نەرەستەنٸڭ ەتٸنەن اس ەزٸرلەيدٸ. شاقالاقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ 6-7 ايلىق بولىپ كەلەدٸ (قىز بالالار 7 ايلىعىندا دا دٷنيەگە كەلە بەرەدٸ). نەرەستەدەن تاماق ٸستەۋ قىتايلاردىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸ. ەسٸرەسە اقسٷيەكتەر اراسىندا كەڭ تارالعان. شاماسى ولار مۇنداي تاماق سۇلۋلىقتى ساقتاپ, كٶپتەگەن اۋرۋلارعا داۋا بولادى دەپ ەسەپتەيتٸن بولسا كەرەك. گونكونگتاعى اتاقتى جۋرنال Next Magazine دەل وسى تاقىرىپتا جۋرناليستتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, جارييالاعان ەدٸ. بۇل ماقالادا شاقالاق نەرەستەنٸڭ ەتٸ قىتايلىقتار ٷشٸن «دەليكاتەس» دەپ جازىلىپ, جەنە وسى «دەليكاتەستٸ» قالاي دايىنداۋعا بولاتىنى سيپاتتالعان.
شاقالاق نەرەستەدەن دايىندالعان سورپا – ەجەلگٸ قىتايدا اقسٷيەكتەر ەم ٷشٸن ٸشەتٸن تاعام. بۇل تۋرالى گونكونگ تاعامتانۋ اسسوتسياتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتى Warren Lee بىلاي دەپ مەلٸمدەيدٸ: «شاقالاق نەرەستەلەردٸ تاعام رەتٸندە پايدالانۋ – بٷگٸنگٸ قىتاي قوعامى مويىنداماسا دا, دەستٷرلٸ قىتاي مەديتسيناسىندا بولعان, تاريحي جەنە فولكرلورلىق تامىرى تەرەڭدە. شاقالاق نەرەستەنٸڭ ەتٸ اقۋىز, مايلار جەنە مينەرالدارعا باي بولعان. الايدا بٷگٸنگٸ كٷنٸ دەستٷرلٸ قىتاي مەديتسيناسىنىڭ بۇل تٷرٸ كەڭ قولدانىستا بار ما ەكەنٸن بٸلمەيمٸن». عالىم بۇنداي ەم بۇرىنعى تاريح قويناۋىندا قالعان دەسە دە, بٷگٸنگٸ قىتايدا شاقالاق ەتٸنەن جاسالعان تاعامدار جابىق دەمحانالاردا دايىندالادى . بۇل تۋرالى بٸرنەشە شەتەلدٸك باسىلىمدار جازىپ, تەلەارنالار ارنايى باعدارلامالار تٷسٸرگەن.قىتايلىقتاردىڭ نەرەستە جەيتٸنٸ تۋرالى اقپاراتتى قىتاي ٷكٸمەتٸ دە جابىق ۇستاعاندا دا, قىتايدىڭ تٷرلٸ ايماعىندا كانيبالدار تۋرالى مەلٸمەتتەر ينتەرنەت ارقىلى تاراپ كەتكەن.
نەگٸزٸنەن «ەمدٸك سورپانى» 3-5 ايلىق قىز شاقالاقتاردان ەزٸرلەيدٸ ەكەن. ٷرەيلٸ استىڭ بٸر قازانىن 430-570 دوللارعا ساتادى. مۇنداي اس كليەنت پەن ەكٸمشٸلٸكتٸڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمنەن كەيٸن جابىق مەيرامحانالاردا دايىندالادى.
تالعامپازدار ٷشٸن ەرەكشە «دەليكاتەس» ۇل شاقالاقتىڭ ەتٸنٸنەن جاسالادى ەكەن. الايدا, ولاردى تابۋ قيىن بولدى. بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ قىتايدا بٸر وتباسىندا بٸر بالا تۋۋعا رۇقسات بەرٸلگەن. بٸر بالادان ارتىق بالا تۋعاندار زاڭمەن جازالانادى. سول سەبەپتەن ازاماتتاردا تەك ەكٸ جول بار, بالانى تۋىپ باس تارتۋ نەمەسە جاساندى تٷسٸك جاساۋ.
جىنىسى قىز نەرەستە قىتايلىقتاردا «ەكٸنشٸ سۇرىپتى» بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سوندىقتان, ەگەر بولاشاق نەرەستە قىز بولسا, اتا-اناسى ويلانباستان جاساندى تٷسٸك جاساتادى. كەيٸن شاقالاق جوعارىدا ايتىلعان جابىق دەمحانالارعا جەتكٸزٸلەدٸ.
تەك شاقالاقتىڭ ەتٸن جەپ قانا قويسا عوي. جاڭا تۋىلعان نەرەستەنٸڭ ەتٸن جەيتٸندەر دە بار. بالا تۋىپ باس تارتقان جايدايدا جاڭا تۋعان نەرەستەنٸڭ ميىنا سپيرت ەگٸلٸپ, مۇزداتقىشقا جٸبەرٸلەدٸ. سوسىن قارا بازاردا ساۋدالانادى. پايداسىن تۋدىرىپ العان دەرٸگەر كٶرەدٸ. ال شاقالاقتى ساتۋدان تٷسەتٸن پايدا اتا-اناسىنا بۇيىرادى.قاتٸگەز اسحانانىڭ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, شاقالاقتاردىڭ قۇنى ولاردىڭ ٷلكەن-كٸشٸلٸگٸنە قاراي بەلگٸلەنەدٸ. كٶبٸنەسە جەلٸنەتٸن قىز بالالار.
ەڭ قىمباتى اسحاناعا تٸرٸلەي جەتكٸزٸلگەن سەبيدٸڭ ەتٸ. مۇنداي تٷستٸكتٸڭ باعاسى 1000 دوللارعا دەيٸن شارىقتايدى.كٶبٸنەسە ٸشٸندەگٸ بالاسىن تاعام قىلاتىندار الىس اۋىلداردا تۇراتىن كەدەيلەر.
قىتاي زاڭناماسىندا دا جاساندى تٷسٸك ارقىلى الىنىپ تاستالعان بالالاردى اس رەتٸندە پايدالانۋعا بولمايدى دەپ ەش جەردە جازىلماعان» دەپ جازادى.
جالپى ويىمىزدى تٷيٸندەپ كەلگەندە – قىتايلاردىڭ ادام ەتٸن جەۋ وقيعاسى تاريحتان بار ەرٸ ەلٸ دە جەيتٸنٸن ايعاقتايتىن دەلەلدەردٸ ٶزدەرٸنٸڭ مەديتسينالىق كٸتاپتارى كٶرسەتٸپ بەرەدٸ.
ەلەمدە قىتايلاردىڭ بالا ەتٸنەن اس دايىندايتىنى تۋرالى نەشە مىڭداعان ماقالالار جازىلىپ, سيۋجەتتەر تٷسٸرٸلدٸ. حۋان ترەمينو ەسٸمدٸ جۋرناليست «ادام جەگٸش» قىتايلىقتار وتباسىندا بولىپ, شاقالاقتار قالاي اس جاساپ مەزٸرلەيتٸنٸن كٶرٸپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ العان. «ادامدى بٶلشەكتەپ, قايناتىپ, ودان كەيٸن ونى جەۋ ٷشٸن ناعىز سەرييالىق قانٸشەردٸڭ پسيحيكاسى بولۋ كەرەك شىعار? ەسٸ دۇرىس ادام دۇرىس ۋاقىتتا ٶزٸ تەكتەس تٸرٸ جاندى جەۋدٸ ويلامايدى. مەن دە قىتايلىق ادام جەگٸشتەردٸڭ وتباسىندا بولعانعا دەيٸن سولاي ويلاعانمىن.
بۇل شىندىق! قىتايدىڭ ازاماتتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸر-بٸرٸن جەيدٸ. دەلٸرەك ايتقاندا, بٸر-بٸرٸن ەمەس, ەرەسەكتەر نەرەستەلەردٸ. بۇدان دا دەلٸرەك, تەك قىز بالالاردى. مەنٸڭ ويىمشا, بۇنداي جاعدايعا قىتايدىڭ دەموگرافييالىق ساياساتى جەتكٸزدٸ. قىتايدا بٸر وتباسىندا بٸر بالا بولۋى زاڭمەن بەكٸتٸلگەن. ەيەل جىنىستىلاردى بۇل جەردە تٸپتٸ ەكٸنشٸ سۇرىپتى رەتٸندە سانايدى. كەدەي وتباسىندا قىز تۋىلسا, اتا-اناسىنىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇرادى: نە ٶزٸن, نە سەبيدٸ ٶلتٸرۋ نەمەسە جاڭا تۋىلعان قىزدى «قارا بازاردا» اس رەتٸندە ساتۋ. ال بۇنداي ساۋدا تٷرٸ قىتايدا بار. … «ادام ەتٸنٸڭ دەمٸ قانداي» دەپ مەن قوناقتا بولعان كاننيبال وتباسىنان سۇراعاندا, ولار «سيىر ەتٸ سيياقتى» دەپ جاۋاپ بەردٸ. ادام جاس بولسا, ەتٸ دە جۇمساق دەيدٸ».
جۋرناليست حۋان ترەمينو كاننيبالدار اسحاناسىندا بولىپ, شاقالاقتان قالاي اس دايىندايتىنىن كٶرٸپ, ونداعى اسپازبەن دە سٶيلەسكەن. 2002 جىلدان بەرٸ ول ٶزٸنٸڭ قوجايىنى ٷشٸن 60-70 نەرەستەنٸ ەزٸرلەپتٸ. اسپازدىڭ ايتۋىنشا: «جاس سەبيدەن نە شاقالاقتان اس ەزٸرلەگەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەگەر ونى جەپ قويماسا, ەتتٸ لاقتىرىپ تاستايدى. جاقسى ەتتٸ تاستاعاننان نە پايدا?» دەپ جازىلعان ماقالادا…
ال, بۋى بۇرقىراپ پٸسكەن بالا ەتٸ – اۋرۋعا ەم, سىرقاتقا شيپا ەمەس, تەك, دەمدٸ جۇمساق ەتٸپ ەزٸرلەنگەن ەزٸرەيٸلدٸڭ اسى عانا!
ۇلاربەك دەلەيۇلى
