Sońǵy kezderi ǵalamtordy kezgen qytailardyń bala súiegin mújip, etin jep otyrǵan fotolary jer-álemdi sharlap ketti. Adam balasynyń janyna úrei ákelip, erteńine qaýippen qaraityn sezimge jeteleitin mundai jaǵdailar qytai elinde qashan, qai kezden bastap paidy boldy? Osy jóninde biraz tarihi materialdardy aqtarǵan edik.
Qolymyzǵa túsken derekter negizine qarasaq, adamzat tarihynda alǵash adam etin jeý týraly taǵy da qytaidyń jazba derekterinde saqtalǵan eken. Ásirese, ondai derekter men oqiǵany qytaida neshe myń jyldardan beri saqtalyp kele jatqan tarihi jazba kitaptary men ádebi shyǵarmalarynan kóptep kezdestire alamyz.
Qytaidyń osydan týra myń jyldar buryn jazylǵan «Zochimiyń jylnamasy» degen kitabynda: «Shýangúńnyń 15 jyly Suń handyǵynyń sarbazy Hýaiýan Chuý handyǵynyń sarbazy Zy Fanǵa Suń eliniń ortalyǵyn Chuý eliniń áskerleri qorshap alǵandaǵy jaǵdaidy baiandaǵanda: «Astyq bolmaǵandyqtan jurt balalaryn ózara aiyrbastap jedi» degen.
Taǵy bir «Gýanzy Shiiaýchyń» degen kóne jazbasynda bir tarihi oqiǵany baiandai kele: «Ynjyq Iy Ia qojasyna jaǵympazdanǵanda, shekten shyqqan. Patshasy oǵan «Býǵa pisken jas náresteniń etin jep kórmeppin» degende, Iy Ia oǵan óz ulyn býǵa pisirip ákelip beripti» dep jazylady.
Tipti, 1907 jyly bolǵan oqiǵada, qytai biligine qarsy kóterilis bastaǵan Shúi Shilin degen kóseminiń oǵy taýsylyp, qolǵa tiri túsedi. Sol kezde bilik áskerleri onyń júrek-baýyryn sýyryp alyp, qýyryp jegeni tarihta jazylǵan.
Tize bersek, áńgime kóp.
Al, keshe ǵana ómir súrgen qytai jazýshysy Lý Shúnniń (1881-1936) shyǵarmalyrnda da qytaidyń adam etin jeý dástúrin ashyna, jiirkene jazady. «Esalańnyń esteligi» atty áńgimesinde adamzat jaralǵaly beri birtindep, ulttyq salt retinde qalyptasqan qytailardyń adam etin jeitin surqiialyǵyn jazady.
Qytai qoǵamynyń osynaý aýyr qasiretin aiaýsyz jazǵan bul jazýshynyń «Dári» degen áńgimesinde de jendetter «adam qanyna batyryp jegen nan ókpe aýrýlaryna em bolady» degen jalǵan daqpyrt taratyp, jazyqsyz basy shabylǵan adamdardyń qanyn qarapaiym halyqqa aqshaǵa satyp kelgen.
Qytai jazýshysy, Nobel syilyǵynyń iegeri Mo Iannyń «Sharap eli» romanynda da «bala etin jeý» taqyryby keńinen baiandalady. Bilik pen bailyqtyń shyńyna jetip, jalǵan kommýnistik jolmen júretin qytailyq alpaýyttardyń arnaiy bala etinen daiyndalatyn jeńsik asy týraly qalam tolǵaidy.
Búgingi qytai meditsinasy da myqty damyp, álemniń aldyńǵy elderi qataryna ótti. Neshe myńjyldyq tarihtan beri árbir myqty emshi áýleti óz muragerin daiyndap, dári shópter men, janýarlardyń qai aýrýǵa qalai em bolatynan deiin táptishtep jazyp qaldyryp otyrǵan.
Sol tarihy uzaq emdik jazbalardan búginge deiingi emdeý tásilinde adam etiniń, ásirese bala joldasy men jas náresteniń eti – biraz aýrýlarǵa em bolatyny aitylyp júrgenimen, aqiqatynda, onyń em emes, dámdi taǵam ekeni qupiia ustap kelgen.
Jýrnalist Mádina Omarqulovanyń «QYTAI MEDITsINASYNDAǴY SUMDYQ SYR» degen maqalasynda: «HHI ǵasyrda adam etin jep, ata dástúri kannibaldyqty jalǵastyryp kele jatqan qytailar bar. Qytaidaǵy keibir meiramhanalarda jasandy túsik arqyly alynyp tastalǵan náresteniń etinen as ázirleidi. Shaqalaqtardyń kópshiligi 6-7 ailyq bolyp keledi (qyz balalar 7 ailyǵynda da dúniege kele beredi). Náresteden tamaq isteý qytailardyń kóneden kele jatqan dástúri. Ásirese aqsúiekter arasynda keń taralǵan. Shamasy olar mundai tamaq sulýlyqty saqtap, kóptegen aýrýlarǵa daýa bolady dep esepteitin bolsa kerek. Gonkongtaǵy ataqty jýrnal Next Magazine dál osy taqyrypta jýrnalisttik zertteý júrgizip, jariialaǵan edi. Bul maqalada shaqalaq náresteniń eti qytailyqtar úshin «delikates» dep jazylyp, jáne osy «delikatesti» qalai daiyndaýǵa bolatyny sipattalǵan.
Shaqalaq náresteden daiyndalǵan sorpa – ejelgi qytaida aqsúiekter em úshin ishetin taǵam. Bul týraly Gonkong taǵamtaný assotsiatsiiasynyń prezidenty Warren Lee bylai dep málimdeidi: «Shaqalaq nárestelerdi taǵam retinde paidalaný – búgingi qytai qoǵamy moiyndamasa da, dástúrli qytai meditsinasynda bolǵan, tarihi jáne folkrlorlyq tamyry tereńde. Shaqalaq náresteniń eti aqýyz, mailar jáne mineraldarǵa bai bolǵan. Alaida búgingi kúni dástúrli qytai meditsinasynyń bul túri keń qoldanysta bar ma ekenin bilmeimin». Ǵalym bundai em burynǵy tarih qoinaýynda qalǵan dese de, búgingi qytaida shaqalaq etinen jasalǵan taǵamdar jabyq dámhanalarda daiyndalady . Bul týraly birneshe sheteldik basylymdar jazyp, telearnalar arnaiy baǵdarlamalar túsirgen.Qytailyqtardyń náreste jeitini týraly aqparatty qytai úkimeti de jabyq ustaǵanda da, qytaidyń túrli aimaǵynda kanibaldar týraly málimetter internet arqyly tarap ketken.
Negizinen «emdik sorpany» 3-5 ailyq qyz shaqalaqtardan ázirleidi eken. Úreili astyń bir qazanyn 430-570 dollarǵa satady. Mundai as klient pen ákimshiliktiń arasyndaǵy kelisimnen keiin jabyq meiramhanalarda daiyndalady.
Talǵampazdar úshin erekshe «delikates» ul shaqalaqtyń etininen jasalady eken. Alaida, olardy tabý qiyn boldy. Bárimizge belgili qytaida bir otbasynda bir bala týýǵa ruqsat berilgen. Bir baladan artyq bala týǵandar zańmen jazalanady. Sol sebepten azamattarda tek eki jol bar, balany týyp bas tartý nemese jasandy túsik jasaý.
Jynysy qyz náreste qytailyqtarda «ekinshi surypty» bolyp esepteledi. Sondyqtan, eger bolashaq náreste qyz bolsa, ata-anasy oilanbastan jasandy túsik jasatady. Keiin shaqalaq joǵaryda aitylǵan jabyq dámhanalarǵa jetkiziledi.
Tek shaqalaqtyń etin jep qana qoisa ǵoi. Jańa týylǵan náresteniń etin jeitinder de bar. Bala týyp bas tartqan jaidaida jańa týǵan náresteniń miyna spirt egilip, muzdatqyshqa jiberiledi. Sosyn qara bazarda saýdalanady. Paidasyn týdyryp alǵan dáriger kóredi. Al shaqalaqty satýdan túsetin paida ata-anasyna buiyrady.Qatigez ashananyń qyzmetkerleriniń aitýynsha, shaqalaqtardyń quny olardyń úlken-kishiligine qarai belgilenedi. Kóbinese jelinetin qyz balalar.
Eń qymbaty ashanaǵa tirilei jetkizilgen sábidiń eti. Mundai tústiktiń baǵasy 1000 dollarǵa deiin sharyqtaidy.Kóbinese ishindegi balasyn taǵam qylatyndar alys aýyldarda turatyn kedeiler.
Qytai zańnamasynda da jasandy túsik arqyly alynyp tastalǵan balalardy as retinde paidalanýǵa bolmaidy dep esh jerde jazylmaǵan» dep jazady.
Jalpy oiymyzdy túiindep kelgende – qytailardyń adam etin jeý oqiǵasy tarihtan bar ári áli de jeitinin aiǵaqtaityn dálelderdi ózderiniń meditsinalyq kitaptary kórsetip beredi.
Álemde qytailardyń bala etinen as daiyndaityny týraly neshe myńdaǵan maqalalar jazylyp, siýjetter túsirildi. Hýan Tremino esimdi jýrnalist «adam jegish» qytailyqtar otbasynda bolyp, shaqalaqtar qalai as jasap mázirleitinin kórip, sýretke túsirip alǵan. «Adamdy bólshektep, qainatyp, odan keiin ony jeý úshin naǵyz seriialyq qanisherdiń psihikasy bolý kerek shyǵar? Esi durys adam durys ýaqytta ózi tektes tiri jandy jeýdi oilamaidy. Men de qytailyq adam jegishterdiń otbasynda bolǵanǵa deiin solai oilaǵanmyn.
Bul shyndyq! Qytaidyń azamattary áli kúnge deiin bir-birin jeidi. Dálirek aitqanda, bir-birin emes, eresekter nárestelerdi. Budan da dálirek, tek qyz balalardy. Meniń oiymsha, bundai jaǵdaiǵa Qytaidyń demografiialyq saiasaty jetkizdi. Qytaida bir otbasynda bir bala bolýy zańmen bekitilgen. Áiel jynystylardy bul jerde tipti ekinshi surypty retinde sanaidy. Kedei otbasynda qyz týylsa, ata-anasynyń aldynda tańdaý turady: ne ózin, ne sábidi óltirý nemese jańa týylǵan qyzdy «qara bazarda» as retinde satý. Al bundai saýda túri Qytaida bar. … «Adam etiniń dámi qandai» dep men qonaqta bolǵan kannibal otbasynan suraǵanda, olar «siyr eti siiaqty» dep jaýap berdi. Adam jas bolsa, eti de jumsaq deidi».
Jýrnalist Hýan Tremino kannibaldar ashanasynda bolyp, shaqalaqtan qalai as daiyndaitynyn kórip, ondaǵy aspazben de sóilesken. 2002 jyldan beri ol óziniń qojaiyny úshin 60-70 náresteni ázirlepti. Aspazdyń aitýynsha: «Jas sábiden ne shaqalaqtan as ázirlegende turǵan eshteńe joq. Eger ony jep qoimasa, etti laqtyryp tastaidy. Jaqsy etti tastaǵannan ne paida?» dep jazylǵan maqalada…
Al, býy burqyrap pisken bala eti – aýrýǵa em, syrqatqa shipa emes, tek, dámdi jumsaq etip ázirlengen ázireiildiń asy ǵana!
Ularbek DÁLEIULY
