قىران قازاق

توقتار ەۋبەكٸروۆ تۋرالى ماقالا جازامىن دەگەن وي ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرگەن ەمەس. بيىلعى باسپاسٶز كٷنٸن “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ۇجىمى قوسشى اۋىلىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ نۇرا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا قارسى الدى. سوندا سٶزدەن سٶز شىعىپ وتىرىپ, ەڭگٸمە قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرٸ, حالىق قاھارمانى توقتار ەۋبەكٸروۆ تۋرالى دا ٶربٸپ كەتتٸ. بٸر توپ جۋرناليست توقتار تۋرالى ەلدە اڭىز, ەلدە اقيقاتقا بەرگٸسٸز بٸراز جايدىڭ باسىن شالعانبىز.

رەداكتسييادا الاشتىڭ ارداقتىسىنا اينالعان, نەمەسە ەسٸمٸ ەلدٸڭ ەسٸندە جٷرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ مەرەيتويىنا ارناپ, ارنايى ماقالا جازۋعا تاپسىرىس بەرۋ تالايدان كەلە جاتقان ٷردٸس. “جاقىندا توقتار ەۋبەكٸروۆ الپىسقا تولادى, ەنەۋ­كٷنگٸ ەڭگٸمەلەردٸڭ نەگٸزٸندە سٸز بٸر دٷنيە جازىڭىز. شىعاتىن سيياقتى”, دەپ باسشىمىز ايتقاندا, نەگە ەكەنٸن قايدام, ويلانباستان كەلٸسٸم بەرگەن ەكەنمٸن. ەدەتتە مەرەيتويلىق ماقالالاردىڭ تابيعاتى بٸركەلكٸ بولىپ كەلەدٸ: ٶمٸربايان بەتتەرٸنەن دەرەكتەر, ازاماتتىڭ اتقارعان قىزمەتٸ, جاساعان جۇمىستارى مەن شىققان ەڭبەكتەرٸ تەسپٸشە تٸزبەكتەلٸپ, باياندالادى. توقتار تۋرالى جازۋىم كەرەكتٸگٸ انىقتالىپ, الداعى “ەتجەڭدٸ “ەگەمەننٸڭ” نٶمٸرٸنە ماتەريالدى دايىنداۋ جايىندا جانبولات اۋپباەۆ تاعى بٸر شەگەلەپ ٶتكەندە: “قۇدايىم-اۋ, مەن اتاقتى توقتار ەۋبەكٸروۆ تۋرالى نە جازامىن, قالاي جازامىن?” دەگەن وي باسىما سارت ەتە قالدى. كٶمٸر, تەمٸر, اندا-ساندا ٶمٸر تۋرالى جازىپ جٷرگەن جازعان باسىم تىلسىم تاقىرىپقا كەلگەندە ەرٸكسٸز سەلت ەتكەندەي. تۋرا عارىشقا قازٸر ۇشاتىن ادامشا بويىمدى ەلدەقانداي بٸر ٷرەي بيلەدٸ. فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى, ادامزاتتىڭ قييالىنا قانات بٸتٸرگەن انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدٸڭ ۇشقىش بولعانى بەلگٸلٸ. ونىڭ: “بار بولعانى بويىڭداعى ٷرەيدٸ جەڭە بٸلسەڭ جەتٸپ جاتىر: بۇل كەدٸمگٸ قاتارداعى كەسٸپتٸڭ بٸرٸنە اينالادى دا شىعادى. ون مىڭ مەتر بيٸكتٸككە كٶتەرٸلٸپ ۇشتىڭ نە, جەردە وتىرىپ, سەمبٸتالدان ورىندىق ٶردٸڭ نە, بەرٸبٸر. ٶيتكەنٸ, سەن بويىڭداعى ٷرەيدٸ جەڭدٸڭ”, – دەگەن دانالىق سٶزٸ ساناعا سەۋلە شاشقاندا عانا ٷرەي جايىنا قالىپ, تٶمەندەگٸ ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸ اعىتىلدى. دومبىرانىڭ قۇلاق كٷيٸن كەلتٸرگەندە بٸرٸنشٸ پەرنەگە كٶپ نەرسە بايلانىستى. قاجەتتٸ دىبىستى تاپ باسا بٸلسەڭ, قالعانى سول زاماتتا قالپىنا كەلەدٸ. بٸز ٷشٸن انتۋان اعاتايىمىز ايتقانداي, جازۋ – كەسٸپ بولعان سوڭ, بويدى بيلەگەن ٷرەيدٸ قايتسەك تە جەڭۋگە تىرىستىق. سونىمەن...

 بٸرٸنشٸ پەرنە نەمەسە “گاۋھارتاس”

بۇل ەڭگٸمەنٸ ماعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ايتىپ ەدٸ. “قاتتى ەسٸمدە قالىپتى. بٸر جەرٸنە وسىنى كەلتٸرەرسٸز”, دەگەن. بٸزدٸڭ گازەتكە باسشى بولىپ بەكٸتٸلەردٸڭ الدىندا, “قازاقستان” تەلەراديوكورپوراتسيياسىندا بٸرٸنشٸ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمە­تٸندە جٷرگەندە “وتانداستار” اتتى تٸكەلەي ەفير حابارىنا توقتاردى شاقىرعان ەكەن. توقاڭ ەفيرگە بٸر ساعاتتاي ەرتە كەلەدٸ. ۋاقىت جەتكەنشە كابينەتتە بٸراز ەڭگٸمە ايتىلادى. بٸر كەزدە: “مەنٸ قايراپ, تٷلەتٸپ شىعارعان قازاقتىڭ ەنٸ عوي”, دەپ قالادى توقاڭ. بۇل سٶزدٸڭ سىرى بىلاي ەكەن. 

...قيىر شىعىس. قاقاعان قىس. ورمان ٸشٸ. توقتار جالعىز. تۇنجىراڭقى. تۋعان جەردەن جىراق جٷرگەنٸ جانىنا باتتى ما, جوق ەلدە جٷرەگٸنە جاقىن تۇتقان سول بٸر جاننىڭ بەرگەن سەرتتە تۇرماعانى ەڭسەسٸن تٷسٸردٸ مە, ەيتەۋٸر نە كەرەك, جاس جاۋىنگەر تايگا­نىڭ بٸر شەتٸندە, جەلدٸڭ ٶتٸندە تۇرعاندا ٶنە-بويىن ٶكسٸك قىسقان سەت تۋعان... كٶڭٸل كٷيٸ بولىڭقىراماي, كٸلەڭ ٸشۋگە كەلگەندە الدارىنا جان سالمايتىن توپتىڭ ورتاسىنا تٷسكەنگە قاتتى قامىقتى ما, كٸم بٸلگەن? تالعات سٷيٸنبايدىڭ توقتار تۋرالى جازعان “تۇڭعىش قازاق عارىشكەرٸ” دەپ اتالاتىن كٸتابىندا باتىردىڭ ەپكەسٸ گٷلسٸمنٸڭ قىزدار تۋرالى سىر شەرتەتٸن تۇسى بار. “ويباي-اۋ, ونداي جٸگٸتتٸڭ تٶرەسٸنە قىز عاشىق بولماۋشى ما ەدٸ, ٶزٸڭ ويلاپ قاراشى. ەرينە, بولدى. ٶتكەن ٶمٸر عوي, ونى نەسٸنە جاسىرايىن. ...ەكٸ جاس بٸر-بٸرٸن جاقسى كٶردٸ. توقتار ارماۆيردەگٸ ەسكەري-ۇشقىشتىڭ وقۋىن بٸتٸرٸپ, قيىر شىعىستاعى بٶلٸمدەردٸڭ بٸرٸنە ۇشقىش بولىپ كەتەردە, ٷيلەنبەك ويى دا بولعان. بٸراق قىزدىڭ ەكە-شەشەسٸ “ويباي-اي, جەردٸڭ تٷبٸندە نە بار, قايداعى بٸر ۇشقىشپەن” دەپ, كەلٸسٸمٸن بەرمەي قويدى. قىسقاسى, نە كەرەك, قىز دا قانشا جەردەن جىلاپ-سىقتاعانمەن ەكە-شەشەسٸنٸڭ ايتقانىنان شىعا المادى. ەلٸ ەسٸمدە, توقتار قاتتى بۋلىعىپ, ەكٸ-ٷش كٷن ەشكٸممەن سٶيلەسپەدٸ. ٷن­دەمەگەن سول كٷيٸ ٶزٸ قىزمەت ەتەتٸن امۋر ٶزەنٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى گارنيزونعا قايتىپ كەتتٸ. بەرٸمٸز دە قاتتى قاپا بولدىق, بٸراق قولدان كەلەر شارا بار ما?” – دەيتٸن كەزٸ بولۋى كەرەك شاماسى... ادامنىڭ مۇندايدا ٶمٸردەن تٷڭٸلٸپ تە كەتەتٸن ۋاعى بولادى. سونداي بٸر داي-داي شاقتا توقتاردىڭ دا قاباعى قاتۋلانىپ, سۇرى قاشىپ, ەكٸ يىعىنا اۋىر جٷك ارتىلعانداي ەبٸرجٸڭكٸرەپ كەتەدٸ. سٷيگەن قىز, سٷيٸكتٸ ەل الىستا. بويدى ساعىنىشتان گٶرٸ سارىۋايىم كٶبٸرەك بيلەگەن شاق. ٶمٸردٸڭ مەنٸ جوعالعانداي, كەڭ تايگا قاتار قۇلازىعانداي. قاپا كٶڭٸلمەن وتىرىپ توقتار ەلگٸندە ٶزٸمەن الا شىققان ترانزيستوردىڭ قۇلاعىن بۇرايدى عوي باياعى. “ماياك” دەگەن راديوستانتسييا بولاتىن باياعىدا. سسسر حالىقتارى ەندەرٸنەن بٸر كونتسەرت بەرە قالىپتى سول راديو. كەنەت… ەدەمٸ بٸر سىبىزعى ەۋەن ەستٸلەدٸ.

اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي,

نۇرلى ەكەن ەكٸ-اي كٶزٸڭ جاققان شامداي.

اناڭنان سەنٸ تاپقان اينالايىن,

كٷلٸم كٶز, ويماق اۋىز, جازىق ماڭداي..,

– دەپ سيقىرلى سازى جاندى باۋراپ, جاس جاۋىنگەردٸڭ جٷرەگٸن ەلجٸرەتە جٶنەلەدٸ. ەننٸڭ قايىرماسىنا كەلگەندە توقتار تٸپتٸ ەلٸتٸپ, ايدالادا, قيىر شىعىستىڭ بٸر قيىر شەتٸندە قامىعىپ جٷرگەنٸ مٷلدەم ەستەن شىعىپ, ەرەكشە بٸر كٷيگە بٶلەنەدٸ. ەسەم ەننٸڭ ەۋەنٸ جٷرەگٸنە مايداي جاعىپ, ٶمٸردٸڭ بار قيىندىعى ۇمىت قالعانداي بولادى. قازاقتىڭ بۇلبۇل ٷندٸ ەنشٸسٸ بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى “گاۋھارتاس” وسىلايشا ٶرشٸل جاستىڭ جٷرەگٸندە جاتتالىپ قالادى. قامىققان كٶڭٸل ورنىنا تٷسەدٸ. جاس جٸگەرٸن سوندا توقتار بىلايشا جانىعان تەرٸزدٸ: “وسىنداي كەرەمەت ەن تۋدىرعان بٸزدٸڭ قازاق قانداي عاجاپ حالىق. سول حالىقتىڭ مەن دە بٸر بالاسىمىن. قوي, بٷيتٸپ قامىعا بەرگەنٸم جاراماس. بەلدٸ بەكەم بۋايىن. اتا جولىن قۋايىن. قايراتىما مٸنەيٸن. قاپالانباي جٷرەيٸن. ەلگە قىزمەت ەتەيٸن. ماقساتىما جەتەيٸن”.

سٶيتٸپ, قىران دٷر سٸلكٸنەدٸ. قايتا تٷلەيدٸ.

اراعا بٸراز جىل تٷسەدٸ. مەسكەۋدە سسسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ كەزەكتٸ بٸر سەسسيياسى ٶتٸپ جاتادى. وداق پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى بيبٸگٷل احمەتقىزى تٶلەگەنوۆانىڭ قوناقٷيدەگٸ نٶمٸرٸنٸڭ ەسٸگٸن تىقىلداتادى توقتار.

– اپاي, مەن سٸزدٸ ەۋەجايعا دەيٸن شىعارىپ سالايىن, – دەپ توقاڭ بالاشا قيىلادى عوي.

– راحمەت, ەۋرە بولماي-اق قوي. كٶلٸك بار. راحمەت, قاراعىم, – دەپ بيبٸگٷل اپامىز دا ەۋبەكٸروۆتٸ ەۋرە ەتكٸسٸ كەلمەيدٸ. سوندا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى قوياردا-قويماي وتىرىپ, سوۆەت وداعىنىڭ حالىق ەرتٸسٸن “دومودەدوۆو” ەۋەجايىنا شىعارىپ سالادى. رۋلگە ٶزٸ وتىرادى. جولدا كەلە جاتىپ:

– اپاي, مەن سٸزگە راحمەت ايتايىن دەپ ەدٸم. بٸر كەزدە باسىمنان وسىنداي جاعداي ٶتٸپ ەدٸ, سوندا سٸزدٸڭ سالعان ەنٸڭٸزدٸ تىڭداپ, ٶمٸرگە قايتا كەلگەندەي بولىپ ەدٸم. قايراتىما – قايرات, ايباتىما – ايبات قوسقان ەدٸ سٸزدٸڭ سالعان ەنٸڭٸز. وسىنداي ەن شىعارعان بٸزدٸڭ حالقىمىز شىنىندا دا كەرەمەت ەل ەمەس پە?!. – دەپ العىسىن ايتىپ, سىر شەرتەدٸ.

“گاۋھارتاس” ەنٸنٸڭ سيقىرلى سازى تالاي جٷرەكتٸ تەبٸرەنتكەن, تالاي جٷرەكتٸ ەلجٸرەتكەن. ەلٸ دە تالايلاردى تەبٸرەنتٸپ, ەلجٸرەتٸپ جٸبەرەرٸ انىق. شىن اسىلعا ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولى جەتپەيدٸ. “گاۋھارتاستىڭ” عالاماتتىعى دا سوندا: ونى ەكٸنٸڭ بٸرٸ دەل بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا سىقىلدى ەلجٸرەتٸپ سالا المايدى. “گاۋھارتاس” – عۇمىرلى ەن. قازاقپەن قاتار جاسايتىن ەن. سول ەنگە سونشا ەلتي العان ازاماتتى ايتساڭىزشى?!

ەكٸنشٸ پەرنە نەمەسە قوناەۆقا حات

قازاق “تەۋەكەل ەت تە تاس جۇت” دەيدٸ. ەر ادامنىڭ ەڭ باستى سەرٸگٸ سول تەۋەكەل. تەۋەكەلگە ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ جٷرەگٸ داۋالاي بەرمەيتٸنٸ تاعى انىق. توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ سەگٸزٸنشٸ سىنىپتى بٸتٸرە سالىپ, تەمٸرتاۋداعى قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتتا توكار بولىپ ٸستەۋٸ ٷشٸن دە سول تەۋەكەلدٸڭ كەرەك بولعانى داۋسىز. كەشكٸ مەكتەپتٸ جۇمىسپەن قاتارلاستىرا وقىپ شىققان سوڭ, 1965 جىلى ەۋە قورعانىسىنا قارسى ۇشقىشتار دايارلايتىن ارماۆير جوعارى ەسكەري اۆياتسييا ۋچيليششەسٸنە تٷسۋ ٷشٸن دە ٷلكەن تەۋەكەل كەرەك ەدٸ. وسى ۋچيليششەنٸ 1969 جىلى بٸتٸرگەن سوڭ سسسر ەسكەري-قارۋلى كٷشتەرٸندە قىزمەت ەتۋگە بەل بايلايدى. بىلاي قاراعاندا ٶمٸربايان بەتتە­رٸنە تٸزبەكتەلگەن وسى جىلدار وپ-وڭاي ٶتە شىققان سيياقتى. بٸراق ول كەزدە قازاق بالاسىنىڭ ۇشقىشتار مەكتەبٸنە تٷسۋٸ, شىنىن ايتقاندا, تالايلار ٷشٸن تەك ارمان بولاتىن. تٸپتٸ ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ جاس كٷنٸندە ۇشقىش بولۋدى ارمانداعانى بەلگٸلٸ عوي. ٶيتكەنٸ, قانشاما باۋىرلاس ەلمٸز دەگەنٸمٸزبەن سوۆەتتەر وداعىنىڭ بىلايعى حالىقتارى ٷشٸن تەمٸر شىمىلدىقتى جەرلەرٸ كٶپ ەدٸ. قازاقتىڭ ارمانى اەروكلۋبتان ارى اسپايتىن. ارى قاراي تەۋەكەل ەتۋگە ەكٸنٸڭ بٸرٸ بەل بايلاي دا بەرمەيتٸن. تۇمسىعى تاسقا تٸرەلەتٸنٸن بٸلگەن سوڭ دا سولاي بولدى ما?.. بٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸمٸز سىناقشى-ۇشقىش بولۋعا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى ا.فەدوتوۆپەن كەزدەسكەننەن كەيٸن مىقتاپ بەل بايلاعانىن ايتقانى بار. ميگ فيرماسىنىڭ اتاقتى سىناقشى-ۇشقىشى جاس جٸگٸتتٸڭ ٶمٸرٸنە ٶمٸرلٸك ٶزگەرٸس ەنگٸزسە كەرەك. ۋچيليششەنٸ بٸتٸرگەن سوڭ قيىر شىعىستا, امۋرداعى كومسومولسك قالاسىندا ەسكەري قىزمەتٸن جالعاستىرا بەرەدٸ. سوندا سۋ-15 ۇشاعىمەن ۇشا باستايدى. تٶرت جىلعى ەسكەري قىزمەتٸندە توقتار ەرەكشە قابٸلەتٸمەن كٶزگە تٷسەدٸ. قيىر شىعىستاعى ەڭ ٷزدٸك ۇشقىش اتانادى. سونداعى اۆياتسييا زاۋىتىنا جيٸ بارىپ, سىناقشى-ۇشقىشتارمەن تانىسادى. ولار ەڭگٸمە اراسىندا ەگەر سەن  ەسكادريلييا كومانديرٸ بولساڭ, سىناققا مٷلدەم جٸبەرمەي قويادى دەگەن سٶزدٸ ايتادى. ٶزٸن سىناقشى-ۇشقىشتار مەكتەبٸنە اۋىستىرۋدى ٶتٸنٸپ, قايتا-قايتا سۇرانادى. ٶتٸنٸشٸ قاناعاتتاندىرىلماي, ارىزى كەيٸن قايتارىلا بەرگەن سوڭ “جىعىلساڭ ناردان جىعىل” دەگەندەي, توقتاردىڭ ويىنا كەرەمەت بٸر يدەيا ساپ ەتە قالادى. ول دەرەۋ قوناەۆقا حات جازۋ قاجەت دەپ شەشەدٸ. وتىرا قالىپ, حات جازا باستايدى. “مەن, توقتار ەۋبەكٸروۆ, اعا لەيتەنانتپىن. سىناقشى-ۇشقىش بولعىم كەلەدٸ. وعان دەنساۋلىعىم دا, بٸلٸمٸم دە جەتەدٸ. بارلىق سىناقتى ويداعىداي تاپسىردىم. بٸراق قورعانىس مينيسترلٸگٸ مەنٸ بۇل جاققا جٸبەرەتٸن ەمەس. قازاقتىڭ بٸر بالاسى سىناقشى-ۇشقىش بولسا, نەسٸ جامان? ماعان وسىنداي مٷمكٸندٸك جاساۋعا قول ۇشىن بەرٸڭٸز”, دەپ ٷشبۋ حاتتى جولداپ كەپ جٸبەرەدٸ. ارادا التى اي ٶتكەندە ەسكەري بٶلٸمنٸڭ توپالاڭى شىعادى: ويباي, ساياسي بيۋرو مٷشەسٸنە ارىز جازعان كٸم? بۇل نە عىپ جٷرگەن قازاق? سونىمەن, مەن-جاي انىقتالادى. قوناەۆ ول كەزدە كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ مٷشەسٸ. برەجنەۆتٸڭ دوسى. دەۋرەنٸ جٷرٸپ تۇرعان كەز. سسسر قورعانىس مينيسترٸ ا.گرەچكونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا توقتار ەۋبەكٸروۆتٸ اۆياتسييا ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸنە اۋىستىرۋ تۋرالى جوعارى جاقتان پەرمەن كەلٸپ تٷسەدٸ. سٶيتٸپ, توقتار وڭعاربايۇلى مەسكەۋدەگٸ ميگ اۆياتسييا فيرماسىنا تاپ بولادى. سول جەردە كٶپتەگەن سىناقشى-ۇشقىشتارمەن تانىسىپ, نەبٸر اساۋ ەۋە تۇلپارىن ەرتتەپ مٸنە باستايدى. ميگ-23-تەن باستاپ ميگ-29 ۇشاعىنا دەيٸن تٷگەل سىناقتان ٶتكٸزەدٸ. 1988 جىلى بٸرقاتار سىناق ۇشۋلارىن سەتتٸ ٶتكٸزگەنٸ ٷشٸن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرٸلەدٸ.

قيىر شىعىستا جٷرٸپ دٸنمۇحامەد قوناەۆقا حات جازۋ, وندا دا قازاقتىڭ بٸر بالاسىنىڭ سىناقشى-ۇشقىش بولسا, نەسٸ ايىپ, – دەپ مەسەلەنٸ تٶتەسٸنەن قويۋ ٷشٸن دە جٷرەك جۇتقان باتىرلىق كەرەك. ەگەر سوندا توقتار سولاي تەۋەكەل ەتپەسە, قاتارداعى كٶپ ۇشقىشتىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەر مە ەدٸ? ٶمٸر جولى مٷلدە باسقاشا قالىپتاسار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?!.

ٷشٸنشٸ پەرنە نەمەسە گيننەسس كٸتابىنا كٸرگەن قازاق

 كەيدە عۇمىر كٸرپٸك ۇشىندا تۇرادى.

كٶزٸڭدٸ اشىپ-جۇمعانشا... مەسەلەنٸ ساعاتتار ەمەس, مينۋتتار ەمەس, سەكۋندتار شەشەتٸن ۋاقىت بولادى.

بالا توقتار تەمٸرتاۋعا كەلگەندە, قاراعاندىداعى اەروكلۋبقا جازىلىپ, كەۋدەسٸنە ۇشقىش بولسام دەگەن ٷكٸلٸ ٷمٸتتٸ قوندىرعاندا مۇنداي جاعدايلار بولادى دەگەندٸ قاپەرٸنە ەستە الماعان دا شىعار-اۋ! العاش جاسى جەتپەگەندٸكتەن پاراشيۋتشٸلەر سەكتسيياسىنا جازعاندا, اەروديناميكا دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن ەڭ العاش بٸلگەندە, پاراشيۋتتٸڭ قالاي قالىقتايتىنىن تۇڭعىش سەزٸنگەندە ادام ٶمٸرٸنٸڭ كٸرپٸك ۇشىنا بايلانعان نەرسە ەكەنٸن اڭعارىپ ٷلگەرمەگەن دە بولار.

ادامنىڭ جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلەتٸن كەز. ويپىر-اي, ەلگٸ ميگ-29 ۇشاعىن شتورم ۋاقىتىندا كرەيسەر پالۋباسىنا قوندىرعان ەرلٸگٸ ەرەن بولعان ەكەن. قارا تەڭٸز – تەڭٸز بٸتكەننٸڭ ٸشٸندەگٸ قانقۇيلىسى. الاپات تەڭٸز داۋىلى تۇرعاندا كورابلدەر جەلگە قاڭباقتاي ۇيىتقىپ كەتەر ەدٸ. شتورم كەزٸندە جال-جال تولقىن پايدا بولادى. بۇل, ەرينە, مۇحيت تولقىنىنان شاعىنداۋ بولعانىمەن, زاردابى زٸل-باتپان. بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ كەلٸپ ۇرعاندا كورابلدٸڭ پەرشا-پەرشاسىن شىعارۋعا شاماسى جەتەر-دٸ.

توقتار ەۋبەكٸروۆ سونداي سۇراپىل تەڭٸز داۋىلى ىشقىنىپ تۇرعان شاقتا دىبىستان جىلدام ۇشاتىن ۇشاقتى كەمە ٷستٸنە قوندىرىپ ٷلگەرگەن عالامات ەرلٸك جاساعان. ەدەتتەگٸ سىناق ۇشۋى دەپ ەسەپتەلگەنٸمەن وسىنداي كٷردەلٸ جاعدايدا ۇشاقتى كەمە ٷستٸنە قوندىرۋ تازا جٷرەك جۇتقاندىق قوي!

توقتاردىڭ بۇل ەرلٸگٸ سول كەزدە ەلەنبەي قالا بەرگەنٸن قايتەرسٸز? ەسكەري شەنٸ  كٶتەرٸلمەگەن. جالاقىسىنا دا جارىتىمدى ەشتەڭە قوسىلماعان. ماراپاتتاۋ دەگەن اتىمەن جوق. سۋدىڭ جال-جال تولقىندارىنىڭ سالماعىنا ۇشاقتىڭ سالماعى كەلٸپ قوسىلعاندا 80 مىڭ تونناعا تەڭ كەلەرلٸك جويقىن جٷكتەن كەمە شايقالعانى سونداي: قاۋىرسىن سەكٸلدٸ شىرق اينالا جٶنەلگەن عوي. توقتاردىڭ بويىنا سوندا دا ٷرەي ۇيا سالىپ ٷلگەرمەگەن. قورقىنىش, ٷرەيلەنۋ سەزٸمٸ ۇشاق قونعان سوڭ بارىپ كەلسە كەرەك. ياپىر-اۋ, مەن مۇندا قالاي تاپ بولدىم, بۇعان قونىپ نەم بار? – دەگەن وي ەڭ سوڭىنان كەلگەندە قىر ارقاسىن قارا تەر باسقان...

گيننەسستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنا كٸرگەن ەرلٸگٸن دە وسى ۇشاقپەن جاسادى. “تبيليسي” كرەيسەرٸنەن جاڭا ەدٸسپەن ۇشاقتى كٶككە كٶتەرۋ وقيعاسىنا بٷكٸل ەلەم كٶز تٸكتٸ دەسە دە بولادى. سوۆەت ۇشاعى لىپ ەتٸپ كٶتەرٸلە الا ما, جوق, بۇرق ەتٸپ جوق بولا ما, دەپ بٷكٸل دٷنيە جٷزٸنٸڭ ماماندارى دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ, قاراپ تۇرعان ەدٸ. توقتار ەۋبەكٸروۆكە كرەيسەردٸڭ قامزولدىڭ ەتەگٸندەي قىپ-قىسقا ۇشاڭقايىنان ميگ-29 ۇشاعىن لىپ ەتكٸزٸپ كٶككە كٶتەرۋ مٸندەت بولدى. جاڭا ەدٸستٸڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا: ۇشاق قۇددى ترامپليننەن تٷسكەندەي تٶمەن لىقسىپ كەلٸپ, دٷر ەتٸپ ۇشا جٶنەلگەن كەپتەردەي تەز كٶتەرٸلٸپ كەتۋٸ كەرەك. بارلىق مەسەلەنٸ سەكۋندتار عانا شەشەدٸ. ۇشاقتىڭ موتورىنا بايلانىستى. سەل ٸركٸلٸس بولسا, بٸتتٸ: ۇشاق سۋدىڭ استىنا كٸرٸپ كەتەدٸ. ا دەپ اۋىز اشقانشا قۇيرىعى قايقاڭ ەتٸپ زەڭگٸر كٶكتەن كٶرٸنەتٸن دىبىستان جىلدام ۇشقىر ۇشاقتى سىناقشى-ۇشقىش توقتار ەۋبەكٸروۆ سوندا زىر-ر ەتكٸزٸپ, كٶتەرٸپ ٷلگەردٸ. اسقان دەلدٸكپەن اياداي جەرگە ۇشاقتى قايتا قوندىرۋ دا عالامات ەرلٸك بولاتىن. اۆياتسييا تاريحىندا بٸرٸنشٸ رەت مۇنداي ەدٸسپەن ۇشۋدى جٷزەگە اسىرعانى ٷشٸن توقتاردىڭ بۇل ەرلٸگٸ گيننەسستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنا ەنگٸزٸلدٸ. بۇل 1989 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا بولعان وقيعا ەدٸ.

سوۆەت وداعىنىڭ ەكٸ مەرتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ اعامىزدىڭ توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ ەرلٸگٸنە تەنتٸ بولعاندا ايتقان سٶزٸنە قوسىلا باس يزەمەسكە امال قايسى? “مىناۋ دەگەن كەز كەلگەن عارىشكەر-ۇشقىشىڭىز سىناقشى-ۇشقىش بولا المايدى. بىلاي قاراساڭ, ولاردىڭ دەرەجەلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنەن ەش كەمٸستٸگٸ, نە ارتىقشىلىعى جوق. تەك, عارىشكەرلەر ەلدٸڭ الدىندا, حالىقتىڭ الدىندا جٷرەتٸن توپ, ال سىناقشىلار قۇپييا ٶمٸر سٷرەدٸ. سىناقشى مەن ۇشقىشتىڭ ارا-جٸگٸن اجىراتىپ الۋ كەرەك. مەسەلە – ولاردىڭ قىزمەتٸنٸڭ سىناقشىلىق قۇپييالىلىعىندا دا ەمەس, بار مەسەلە – ولاردىڭ جٷرەگٸندە. ەڭ الدىمەن جٷرەك كەرەك, جٷرەك!”

جٷرەك جۇتقان باتىر اعاسىنىڭ جٷرەك جۇتقان باتىر ٸنٸسٸ تۋرالى ايتقان سٶزٸ بۇل. قازاق “جٷرەگٸنٸڭ تٷگٸ بار” دەپ وسى تالعات پەن توقتار سيياقتى كٸسٸلەردٸ ايتسا كەرەك.

تٶرتٸنشٸ پەرنە نەمەسە نازارباەۆتىڭ قولقاسى

كٸم كٶرٸنگەن كەسٸمدٸ سٶز ايتا المايدى. ادامنىڭ ٶز بەتٸ بولادى. ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرۋ, ٶز بەتٸنشە شەشٸم قابىلداۋ ەر مٸنەز ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن شارۋا. توقتارعا عارىشقا ۇشۋ تۋرالى ەكٸ مەرتە ۇسىنىس جاسالىپتى. مۇنىڭ العاشقىسىندا سٷيٸكتٸ ٸسٸن تاستاعىسى كەلمەگەندٸگٸ سەبەپتەن باس تارتسا, ەكٸنشٸ جاعدايدا ونىڭ كەلٸسٸمٸن الماستان-اق جارييالانىپ كەتٸپ, قىزىق بولعان ەكەن.

شىمبۇلاقتا دەمالىپ جٷرگەن جەرٸندە بٸر تانىسى تەلەفون سوعىپ, “تەلەديداردى قوسشى, سەن تۋرالى ايتىپ جاتىر”, دەيدٸ. وندا توقتار ەۋبەكٸروۆ عارىشقا ۇشۋعا دايىندالىپ جاتىر دەپ حابارلايدى. ٶمٸرباقي ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان باتىر جٸگٸت ٶزٸنٸڭ سىرتىنان بۇلاي تون پٸشكەنگە كٷيٸپ-پٸسٸپ, “مەنٸڭ جەكە ٶمٸرٸمە, تاعدىرىما قول سۇققاندارى قالاي?”, دەپ تۇرعاندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىنا تاڭەرتەڭ كەلٸڭٸز دەگەن حابار الادى.

ەرتەسٸنە پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋگە بارادى. بارعان بەتتە عارىشقا ۇشۋدان باس تارتاتىنىن مەلٸمدەيدٸ. سوندا نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى:

– توقتار, باۋىرىم! – دەپ مايدا قوڭىر داۋسىمەن باۋىرىنا تارتىپ سٶز باستايدى. – مەنٸ دۇرىس تٷسٸن, بۇل ۇشۋ سەن ٷشٸن, يا بولماسا مەن ٷشٸن قاجەت ەمەس, بٸزدٸڭ قازاق حالقى ٷشٸن كەرەك. بٸلەسٸڭ بە: بايقوڭىردان وسىناۋ وتىز جىلدىڭ ٸشٸندە عارىشقا كٸمدەر ۇشپادى? ال سول جەردٸڭ يەسٸ – قازاقتار “بٸزدٸڭ جەردەن بٸزدٸڭ عارىشكەر قاشان شىعادى?” دەپ ارمانداۋمەن كەلەدٸ. ٶزٸڭدٸ تۋعان سول حالىقتىڭ ارمانىن ورىنداۋدان نەگە باس تارتپاقسىڭ, ا? ونىڭ ٷستٸنە سەن بارلىق جاعىنان دايىن تۇرسىڭ... كەرەك دەسە, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىسىڭ! – دەيدٸ.

اتالى سٶزگە توقتاعان قازاق ەمەسپٸز بە: توقتار وسى سٶزگە توقتايدى. بٸراق باتىردىڭ اتى – باتىر عوي, ەلباسىنا ٶزٸنٸڭ كەلٸسٸمٸن بەرە وتىرىپ, بٸرنەشە شارتىن دا قويىپ ٷلگەرەدٸ. ونىسى قازاقستاننىڭ عارىشتىق عىلىمي باعدارلاماسى بولسىن دەگەن تٸلەك ەدٸ.

تالعات سٷيٸنبايدىڭ كٸتابىندا ەلباسى مەن توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ اراسىنداعى ەڭگٸمە تٷيٸنٸ بىلاي كٶرٸنٸس تاپقان.

“قالايدا وسى قازٸر ۇشۋعا تيٸسسٸڭ!”, – دەدٸ ەلباسى.

“ۇشامىن!..” – دەدٸم مەن.

“قازاعىڭ ٷشٸن باسىڭدى قاۋٸپ-قاتەرگە تٸگەسٸڭ”, – دەدٸ ول.

“تٸگەمٸن!..” – دەدٸم...

– بايقوڭىرداعى “ەنەرگييا” عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك بٸرلەستٸگٸندە “حالقىم ٷشٸن, قازاعىم ٷشٸن ٶلٸپ كەتۋگە دايىنمىن!..” دەگەن تاسپاعا جازىلعان سٶزدەر بار. قاجەت دەپ تاپساڭ, بارىپ كٶرۋٸڭە بولادى...

توقتاردىڭ عارىشقا ۇشۋ كەزەڭٸ قازاقتىڭ ازاتتىق تۋرالى ارمانىنىڭ ورىندالۋعا بەت بۇرعان ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. ەلباسىمىزدىڭ كٷش سالۋىمەن 1991 جىلعى 21 قاڭتاردا توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ كانديداتۋراسى جەدەل تٷردە بەكٸتٸلٸپ, باس-اياعى تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە بٷتكٸل دايىندىقتان سٷرٸنبەي ٶتٸپ, 1991 جىلدىڭ 2-10 قازانى ارالىعىندا قازاقستاندىق باعدارلاما بويىنشا عارىشقا جول تارتتى. 7 تەۋلٸك, 22 ساعات, 12 مينۋت, 40 سەكۋند عارىش كەڭٸستٸگٸندە بولعان توقتار ەۋبەكٸروۆ تۇڭعىش قازاق عارىشكەرٸ اتاندى.

سوۆەتتەر وداعى ىدىراۋعا بەت الىپ, بۋىنى بوساپ تۇرعاندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ توقتار ەۋبەكٸروۆكە جوعارىداعى ەڭگٸمەنٸ ايتىپ, قولقا سالعانى دۇرىس بولعان تٸرلٸك ەكەنٸن قازٸر بەرٸمٸز بٸلەمٸز. نازارباەۆ ۇلتىنىڭ ٷمٸتٸن وياتۋعا بارىن سالعان ەكەن. توقتار, بىلاي قاراعاندا, سسسر-دٸڭ سوڭعى كوسموناۆتى ٸسپەتتەس. بٸراق بەرٸبٸر قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرٸ! دۋلات يسابەكوۆتٸڭ بٸر ەڭگٸ­مەسٸندە قازاقتار كاپيتاليزمنەن سوتسياليزمگە جٷن تٷتٸپ وتىرىپ ٶتٸپ كەتەدٸ... قوعامدىق فورماتسييالاردىڭ اۋىسار تۇسىندا قازاققا اسا كٶپ اۋىرتپالىقتىڭ كەلمەگەنٸ ەۋەلٸ اللا-تاعالاعا دەگەن حالىقتىڭ ىنتىزار تٸلەگٸنەن تۋسا كەرەك.

توقتار ەۋبەكٸروۆ – جاراتۋشى مەن ازاتتىق اڭساعان حالقىنىڭ اراسىن جالعاپ جٸبەرگەندەي كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى!..

توقتار ۇشقان سوڭ, ارادا نەبەرٸ بٸر جارىم اي ٶتكەندە قازاق حالقىنىڭ قولى عاسىرلار بويى اڭساعان ازاتتىعىنا جەتتٸ!

 بەسٸنشٸ پەرنە نەمەسە “شايتانكٶل” حيكاياسى

2001 جىلى “جاس الاش” گازەتٸنٸڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى بولدى. بٸز وسى بٸر ايتۋلى داتانى “اتامەكەن” اتتى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىپ, ەۋەلگٸ ساپاردى قاراعاندى وبلىسىنان باستادىق. قۇرامىندا بٸرقاتار بەلدٸ-بەلدٸ رەسپۋبليكالىق باسىلىم­داردىڭ جەتەكشٸلەرٸ بار ارناۋلى توپ جٷرگەن جەردە قازاقتىڭ بٸرلٸگٸن, ۇلتتىق تۇتاستىعىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن قارقارالى ٶڭٸرٸنە قادام باستى. سوندا ستۋدەنت كٷنٸمٸزدەن قۇلاعىمىزعا “شايتانكٶل” ەنٸ ارقىلى تانىس بولىپ قالعان اتاقتى “شايتانكٶلگە” كەلدٸك. ەتەكتەن ەنتٸگە كٶتەرٸلٸپ, بيٸك تٶبەنٸڭ باسىنا شىعا كەلگەندە قارسى الدىمىزدان شاپ-شاعىن كٶل جارق ەتە قالدى.

– اسسالاۋماعالەيكٷم! – دەدٸم داۋىسىمدى سوزا امانداسىپ. قاسىمىزدا جول باستاپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قورىقتىڭ ديرەكتورى مەنٸڭ بەتٸمە جالت قارادى. بٸردەڭە ايتقىسى كەلگەندەي... مەن و كٸسٸگە بارلاي قاراپ ەدٸم, سەل كٷلٸمسٸرەي تٷستٸ دە, كٶلگە بەتتەدٸ.

– سۋعا تٷسۋگە بولا ما? – دەدٸم.

– بەتٸ-قول شايسا دا جەتكٸلٸكتٸ عوي, –  دەدٸ دە ەلاعاسى سٶزٸنٸڭ سوڭىن جۇتتى.

– جاڭا سٸز “اسسالاۋماعالەيكٷم!” دەگەنٸڭٸزدە مەنٸڭ ەسٸمە توقتار ەۋبەكٸروۆ تٷسٸپ كەتتٸ.., – دەپ سوسىن سٶزٸن ساباقتاي تٷستٸ. – قاي جىلى, توقتار عارىشقا ۇشىپ, امان-ەسەن ەلگە ورالعان سوڭ وسىندا, تۋعان جەرٸنە كەلدٸ. قارقارالى حالقى حان سىقىلدى كٷتٸپ الدى توقتاردى. سودان وسىندا “شايتانكٶلگە” كەلدٸك. ول مۇندا كەلگەن بەتتە دەرەۋ شەشٸندٸ دە سۋعا قويىپ كەتتٸ. اي-حوي, وي-حوي دەپ ارى-بەرٸ ەبدەن جٷزدٸ. تۋعان جەرٸن ساعىنعان عوي دەپ بٸز دە ەمٸرەنٸپ جاتىرمىز. سودان نە كەرەك, ونىڭ ارتى قيىن بٸر جاعدايعا ۇلاستى. ەرتەسٸنە عارىشكەردٸڭ دەنەسٸندە ادام كٶرگٸسٸز بٸر جارالار پايدا بولدى. دەرەۋ دەرٸگەرلەر قاراي باستادى. جاقپاعان ماز جوق. كەتەر ەمەس. جاعدايدان الماتى قۇلاقتانسا كەرەك, اپىل-عۇپىل توقتاردى سوندا الىپ كەتتٸ. سٸزگە ٶتٸرٸك, ماعان شىن, جاڭاعى جارا وڭايلىقپەن جازىلا قويمادى. بٸر كٷنٸ توقتار تٷس كٶرٸپتٸ. تٷسٸندە اپپاق كيٸمدٸ, اپپاق ساقالدى بٸر اقساقال “ەي, توقتار! سەن مەنٸمەن امانداسپادىڭ عوي!” دەسە كەرەك. سودان توقتار قارقارالىعا دەرٸگەرلەردٸڭ قارسىلىعىنا قاراماي سالىپ-ۇرىپ جەتٸپ كەلەدٸ عوي. كەلە سالا وسى “شايتانكٶلگە” بەتتەيدٸ. جوعارى كٶتەرٸلٸپ, كٶلدٸ كٶرە سالا “اسسالاۋماعالەيكٷم” دەپ امانداسادى. بٸر تٷن تٷنەيدٸ. تٷسٸندە ماناعى شال ىرزا كەيٸپتە كٶرٸنٸپ, توقتاردىڭ ٷستٸ-باسىن قولمەن بٸر سيپاپ ٶتەدٸ. قانشا مىقتى دەرٸگەر ەمٸن تابا الماي, جازا الماي قويعان ەلگٸ جارا دەمدە, ەپ-سەتتە جوق بوپ كەتەدٸ. توقتار قۇلان-تازا ايىعىپ شىعا كەلەدٸ. عارىشكەرلەردٸڭ دەنساۋلىعىن قارايتىن دەرٸگەرلەر اڭ-تاڭ دەسەدٸ. سٸز ەلگٸندە كٶلمەن امانداسىپ جاتقانىڭىزدا مەنٸڭ ەسٸمە وسى وقيعا تٷسٸپ ەدٸ, – دەپ اعاسى ەڭگٸمەسٸن بٸتٸردٸ.

“بۇل نە دەگەن كەرەمەت!” دەسٸپ بەرٸمٸز تاڭ قالىپ جاتىرمىز. توقتار اعامىز ٶتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا قىزىلوردا قالاسى بويىنشا دەپۋتاتتىققا تٷستٸ. كٶرشٸ وكرۋگ بولعان سوڭ, بٸر جاعى ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايىنا باسقان پەرزەنتٸ, وڭ ساپار بولسىن دەپ ارنايى سەلەم بەرە باردىم. سايلاۋ ناۋقانى قىزىپ, ەلدەنەگە كٶڭٸلٸ الاڭداپ تۇر ەكەن. شارشاۋلى سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. كٶڭٸلٸن كٶتەرمەككە “شايتانكٶل” حيكاياسىن ايتىپ ەدٸم, توماعاسىن سىپىرعان قىرانداي جانارى جالت ەتتٸ. ارتىنشا بالاشا مەز بولىپ كٷلدٸ. سٶيتتٸ دە مەنٸ قاپسىرا قۇشاقتاپ, باۋىرىنا باستى. توقاڭنىڭ بويىنان تاراعان جىلى نۇردى سول سەتتە جان-تەنٸممەن سەزٸنگەنٸم بار...

 التىنشى پەرنە نەمەسە توقتاردىڭ تۋعان جەرٸ

44-شٸ قىزىلوردا سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا مەجٸلٸس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ اراسىندا كٸمدەر جوق دەيسٸز: ەكٸمدەر دە بار, بيزنەسمەندەر دە جەتەرلٸك, نانتالاپپەن جٷرگەندەر دە تابىلادى. سولاردىڭ اراسىندا شوقتىعى بيٸك جانداردىڭ بٸرٸ دە, بٸرەگەيٸ دە توقتار ەۋبەكٸروۆ بولدى.

كەيدە قازاق دەسەك ٶزٸمٸزگە تيەتٸنٸ بار.

توقتاردىڭ باسقا وبلىستا دٷنيەگە كەلگەنٸ ٷمٸتكەرلەر اراسىندا ەڭ باستى قارسى ارگۋمەنت رەتٸندە قاراستىرىلدى. كەزدەسۋلەر كەزٸندە, ەل ارالاعاندا قاساقانا سونداي مۇقاتۋ ەرەكەتتەرٸ الدان شىعىپ وتىردى. سوندا توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ ايتقانى بار.

– اينالايىن, حالايىق! مەنٸڭ تۋعان جەرٸم, كٸندٸك قانىم تامعان جەر قاراعاندى وبلىسى ەكەنٸ راس. بٸراق مەن عارىشقا وسى جەردەن, مىناۋ بايقوڭىردان ۇشتىم عوي. مەنٸڭ جاڭا پاسپورتىم بار! مەنٸڭ مەكەنٸم – عارىش, تۇراعىم – قازاقستان, تۋعان جەرٸم – بايقوڭىر. مەن اسپانعا ۇشىپ, امان-ەسەن ورالعاندا تابانىم وسى جەرگە تيدٸ. انا جاققا بارىپ قايتقان ادام جاڭادان تۋعان سەبيدەي ەمەس پە?!. سوندا مەنٸڭ بۇل جەرگە جاتتىعىم قايسى? بٸلە بٸلسەك, قازاققا وسى قازاقتىڭ جەرٸنٸڭ بەرٸ – تۋعان جەر ەمەس پە?!. – دەپ باياعى قاز داۋىستى قازىبەك باباسى قۇساپ تازا قازاقشا سٶز تٶگٸلتكەنٸ بار.

ۇلتتىق تۇتاستىق ۇعىمى ەلٸ دە بولسا تالايدىڭ ساناسىنان سىرت قالىپ جاتىر عوي. بٷكٸل تٷركٸ دٷنيەسٸ ارداق تۇتىپ وتىرعان اردا ۇلعا باسقا ٶڭٸردە تۋدىڭ دەپ كٶزتٷرتكٸ جاساۋعا ۇمتىلعاندار اقىرى جەڭٸلٸس تاپتى. وسىندايدا قازاقتىڭ نامىسى نەگە ويانباي جاتقانىنا قىنجىلاسىز, ەرٸكسٸز باس شايقايسىز.

ساياسي بيۋرونىڭ كەزەكتٸ بٸر مەجٸلٸسٸ ٶتٸپ جاتقان ۋاقىتتا پارتييانىڭ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆ باس كونسترۋكتور روستيسلاۆ بەلياكوۆقا: – سٸز بەن بٸز وسى قازٸر ورىس ەۋە فلوتىنىڭ تاريحىن جازىپ جاتىر ەمەسپٸز بە... سولاي ما, جولداستار?! ەرتەڭ ەلەمدٸك اۆياتسييادا تۇڭعىش رەت ەسكەري كەمەگە ۇشاق قوندىرىپ, ۇشىرايىن دەپ جاتىرسىزدار. مەن بۇل ەرەكەتتەرٸڭٸزدٸ ٶتە قۇپتايمىن. بٸراق تا, ايتىڭىزشى, سول “ميگ” فيرماسى سىناقشىلارىنىڭ اراسىنان وسىناۋ اسا جاۋاپتى مٸندەتتٸ ورىندايتىن قالايشا عانا بٸر ورىس فاميلييا تابىلمادى? – دەيدٸ. سوندا بەلياكوۆ: – قۇرمەتتٸ ميحايل سەرگەەۆيچ! قىمباتتى ساياسي بيۋرو مٷشەلەرٸ, ەگەر, بٸز ورىستىڭ ەۋە فلوتىنىڭ تاريحى قانمەن جازىلماسىن دەسەك, بۇل ۇشاقتى كرەيسەرگە الدىمەن 1-سىنىپتاعى سىناقشى-ۇشقىش توقتار ەۋبەكٸروۆ قوندىرىپ كٶرۋگە تيٸس. مەنٸڭ بۇعان باسقا الىپ-قوسارىم جوق! – دەپ تابانداپ تۇرىپ العان ەكەن. جٷز سەكسەن ميلليون حالىقتى مويىنداتقان تۇلعانى توعىز ميلليون حالىقتىڭ اراسىندا تانىعىسى كەلمەيتٸندەردٸڭ تابىلاتىنىنا نە دەرسٸز!

...سول سايلاۋدا ەلدٸڭ پاتريوتى بولىپ جٷرگەن ەجەپتەۋٸر بٸر كٸسٸنٸڭ توقتار ەۋبەكٸروۆكە قارسى ۋەجدٸ پٸكٸر ايتا الماي:

– تۇڭعىش كوسموناۆت دەپ ەلدەقانداي قىلاسىڭدار, اسپانعا كٸم ۇشپاعان, ەۋەلٸ يت تە ۇشىپ ەدٸ عوي, – دەپ تۇقىرتقىسى كەلگەنٸ بار.

قانشالىقتى بيٸككە شىعا الاتىنىمىزدى دەلەلدەگەن ەل ەدٸك. سونشالىقتى تٶمەن تٷسٸپ كەتۋدٸڭ سىرى نەدە ەكەن, ا?!.

 جەتٸنشٸ پەرنە نەمەسە  دٶڭگەلەك دٷنيە ديدارى

 كٸرشٸكسٸز جان دٷنيەسٸن نەگە كٸرلەتەدٸ ەكەن, ادامدار?!.

قارقارالىدا بولعانىمىزدا اۋدان ەكٸمٸ نيحان ومارحانوۆتىڭ توقتار تۋرالى شەشٸلە تٶگٸلدٸرگەن بٸر سىرى تٸل ۇشىنا ورالىپ وتىر.

– توقتار كەلگەلٸ قاسىنان قالماي جٷردٸم. كٶپ سٶيلەستٸك. تەرەڭ ادام عوي. بٸرتالاي ەڭگٸمەسٸن بەينەتاسپاعا جازىپ تا الدىق. بٸردە, تٷندە جۇلدىزدار جىپىرلاپ تٶبەمٸزدەن تٶنٸپ تۇر ەدٸ. توقتار بٸر ەڭگٸمە ايتىپ تۇردى دا كەنەت سٶزٸن ٷزٸپ, كٶككە قاراي باسىن كٶتەرٸپ تەسٸلٸپ قاراپ تۇرىپ قالدى. قاراپ تۇر. قاراپ تۇر. بٸزدٸڭ موينىمىز اۋىرىپ كەتتٸ. بٸر كەزدە بارىپ: – قايتقىم كەلەدٸ! – دەدٸ ٷزدٸگٸپ. – مۇندا نە بار? بەرٸ لاس... كەرەمەت انا جاقتا عوي! – دەپ اسپانعا تەسٸلٸپ قايتا قارايدى. سوندا ول جاق شىنىمەن عالامات بولعانى عوي, شاماسى!.. – دەپ ەدٸ.

مەن وسى ەڭگٸمەنٸ ايتقانىمدا “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” باس رەداكتورى جانبولات اۋپباەۆ ٷنسٸز تىڭداپ تۇرعان. تاياۋدا سول جاقاڭ ايتادى. – سەن سول ەڭگٸمەنٸ ايتقاندا مەنٸڭ ەسٸمە انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري تٷسٸپ كەتتٸ. ول دا كەرەمەت ۇشقىش بولعان عوي. اسپانعا كٶتەرٸلگەن ۇشاقپەن. ارى قاراي ەشكٸم بٸلمەيدٸ. قايدا كەتتٸ? نە بولدى? سٸرە, اۋا قاباتىنان كٶتەرٸلٸپ, كەڭٸستٸككە شىعىپ كەتۋدٸڭ سىرىن بٸلگەن بولسا كەرەك!.. ۇشقىش جازۋشى ٶز قۇپيياسىن ٶزٸمەن بٸرگە الا كەتكەن. سولاي!.. – دەپ استانا اسپانىنا قارادى.

زەڭگٸر كٶك اسپان. ار جاعىندا نە بار? ول جاعى ەۋەلٸ بٸر اللاعا, سوسىن بٸزدٸڭ عارىشكەرلەرگە ايان بولار...

انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري دە ادامداردىڭ ارپالىسىنان قاجىدى ما ەكەن?!. كٸرشٸكسٸز جاراتىلعان دٷنيە ديدارىنىڭ كٸرلەمەگەنٸ جاقسى عوي!

ادامداردىڭ ٸزگٸلٸككە قۇمارتقانى, جاقسىلىققا جاقىن تۇرعانى جاقسى ەمەس پە!?.

ادامسٷيگٸشتٸك قاسيەت انا سٷتٸمەن بويعا داريتىن بولسا كەرەك. توقتار وڭعاربايۇلى ٶز اناسىن  ەردايىم ىستىق ىقىلاسپەن ەسكە الادى. “ماعان ماقساتقا جەتۋدٸ انام ٷيرەتتٸ. جوعارى بٸلٸمٸ بولماسا دا ٸشكٸ مەدەنيەتٸ مەن جان-دٷنيەسٸ كەلٸسكەن سونداي اسىل ادامنىڭ ماعان قانشاما ٸزگٸ قاسيەتتٸ قالاي دارىتىپ ٷلگەرگەنٸنە قايران قالامىن. اينالاڭداعى ادامدارعا جاقسىلىق جاسا, جاساعانىڭ ٶزٸڭە جاقسىلىق بوپ قايتادى. ساعان قايتپاسا, بالاڭا قايتادى. ەيتەۋٸر, جاقسىلىق ٸزسٸز كەتپەيدٸ” – دەيتٸن ەدٸ اناشىم دەپ تولعانادى توقتار باتىر.

بالا دەمەكشٸ, توقتار اعامىزدىڭ ٷلكەن ۇلى تيمۋر دا ەكەسٸنٸڭ جولىن قۋىپ, ۇشقىشتىقتى قالاعان ەكەن. وعان امەريكادان “بوينگ” فيرماسىندا جۇمىس ٸستەۋگە ۇسىنىس تٷسكەن كٶرٸنەدٸ. سوندا تيمۋر توقتارۇلى: – بەرٸمٸز جان-جاققا جامىراپ كەتە بەرسەك, قازاقستاندى كٸم كٶتەرەدٸ? ەلگە تيمەگەن جاقسىلىقتان نە پايدا?!. – دەپ قازاقستاندا قالىپتى. ازاماتتىقتىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ وسىنداي-اق بولار.

توقتار ەۋبەكٸروۆتٸڭ وي-تولعامدارىنا قۇلاق تٷرسەڭٸز, بويىڭىزدى ەلدٸك سەزٸم كەرنەي باستايدى.

– بٸزگە قۋاتتى قورعانىس كٷشٸ كەرەك بولسا, ودان قارجى ايامايىق. “قاي ەل ٶز ەسكەرٸنەن قاراجاتىن اياسا, باسقا ەلدٸڭ ەسكەرٸن اسىرايدى” دەگەن ناپولەون بوناپارتتىڭ سٶزٸ بار. سوندىقتان, ەسكەردەن ەشتەڭە اياۋعا تيٸس ەمەسپٸز...

– بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ٶزٸنٸڭ ۇرپاعىنا ەس بٸلٸپ, ەتەك جاپقان كەزدەن باستاپ قولىنا ساداق بەرٸپ, اتۋعا ٷيرەتٸپ, نايزا مەن قىلىشتى سەرٸك ەتكەن. اساۋ اتتىڭ جالىنا جارماسىپ ٶسكەن قازاق بالاسىنىڭ قاي-قايسىسى دا وتانىن قورعاۋعا دايىن بولعان. قازٸر شە... بالانىڭ قولىنا بار بولعانى قامشى بەرەمٸز, دومبىرا ۇستاتامىز, ەركەلەتسەك “سنيكەرس” سىيلايتىنىمىز بار. وسى دۇرىس پا?

– ارميياداعى ٶزگەرٸستەردٸ بٸز وتباسىنان, وشاق قاسىنان باستاۋىمىز كەرەك. اۆياتسيياسىز ەسكەر – قاۋقارسىز ەسكەر. قاناتى جوق قۇسپەن تەڭ. كەڭ-بايتاق دالاسى بار قازاقستان ٷشٸن مۇنىڭ سيپاتى مەن ساپاسى ايرىقشا...

– قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنە نە تەڭ كەلەدٸ? كەزٸندە ٷشتٶبەدەگٸ كيٸز ٷي زاۋىتى جىل سايىن جيىرما مىڭ كيٸز ٷي شىعاراتىن. سونى قايتا قولعا الىپ, كٶشسەڭ دە, تٸكسەڭ دە ەرٸ تەز, ەرٸ ىڭعايلى وسىناۋ كيٸز ٷيدٸ ٶندٸرٸسكە نەگە قويماسقا?!.

– قازٸر دەۋلەتتٸ قازاقتار ەليتالىق ەۋرو ٷيلەرٸنٸڭ جانىنا كيٸز ٷي قويا باستادى. قازاقتىڭ كٶنە تاريحىنان تامىر تارتىپ, كەشەگٸ ٶتكەنٸمٸزدٸ ەسكە سالىپ تۇراتىن وسىنداي باسپانانىڭ ٸشٸن ۇلتتىق ويۋ-ٶرنەككە, قىمىز بەن شۇباتقا, قۇرت پەن ٸرٸمشٸككە تولتىرىپ, تٸرلٸكتٸڭ سەنٸن كەلتٸرۋگە نەگە بولماسقا?!.

ايتا بەرسە, كٶپ. توقتار بايىرعى اتا-بابالارى سەكٸلدٸ اتقا قۇمار. ەستۋٸمٸزشە, استانا ماڭىندا مٸنٸس اتتارى بار كٶرٸنەدٸ...

ەر قاناتى – تۇلپار, – دەگەن سٶز بار. اساۋ تۇلپاردى دا, تەمٸر تۇلپاردى دا ەرتتەپ مٸنگەن ناعىز باتىر, نار تۇلعالى, كٶركەم مٸنەزدٸ, كەلٸسكەن قازاق جٸگٸتٸ – توقتار ەۋبەكٸروۆ ارشىنداپ العا باسىپ بارادى.

ناعىز قازاق!

قىران قازاق!

قاناتىڭ تالماسىن!

دەل بٷگٸن بار قازاقتىڭ وسى بٸر نار قازاققا ايتار تٸلەگٸ وسىنداي.

نۇرتٶرە جٷسٸپ