Toqtar Áýbákirov týraly maqala jazamyn degen oi úsh uiyqtasam túsime kirgen emes. Biylǵy Baspasóz kúnin “Egemen Qazaqstannyń” ujymy Qosshy aýylynyń irgesindegi Nura ózeniniń jaǵasynda qarsy aldy. Sonda sózden sóz shyǵyp otyryp, áńgime qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri, Halyq Qaharmany Toqtar Áýbákirov týraly da órbip ketti. Bir top jýrnalist Toqtar týraly álde ańyz, álde aqiqatqa bergisiz biraz jaidyń basyn shalǵanbyz.
Redaktsiiada Alashtyń ardaqtysyna ainalǵan, nemese esimi eldiń esinde júrgen qazaq azamattarynyń mereitoiyna arnap, arnaiy maqala jazýǵa tapsyrys berý talaidan kele jatqan úrdis. “Jaqynda Toqtar Áýbákirov alpysqa tolady, áneýkúngi áńgimelerdiń negizinde siz bir dúnie jazyńyz. Shyǵatyn siiaqty”, dep basshymyz aitqanda, nege ekenin qaidam, oilanbastan kelisim bergen ekenmin. Ádette mereitoilyq maqalalardyń tabiǵaty birkelki bolyp keledi: ómirbaian betterinen derekter, azamattyń atqarǵan qyzmeti, jasaǵan jumystary men shyqqan eńbekteri táspishe tizbektelip, baiandalady. Toqtar týraly jazýym kerektigi anyqtalyp, aldaǵy “Etjeńdi “Egemenniń” nómirine materialdy daiyndaý jaiynda Janbolat Aýpbaev taǵy bir shegelep ótkende: “Qudaiym-aý, men ataqty Toqtar Áýbákirov týraly ne jazamyn, qalai jazamyn?” degen oi basyma sart ete qaldy. Kómir, temir, anda-sanda ómir týraly jazyp júrgen jazǵan basym tylsym taqyrypqa kelgende eriksiz selt etkendei. Týra ǵaryshqa qazir ushatyn adamsha boiymdy áldeqandai bir úrei biledi. Frantsýzdyń ataqty jazýshysy, adamzattyń qiialyna qanat bitirgen Antýan de Sent-Ekziýperidiń ushqysh bolǵany belgili. Onyń: “Bar bolǵany boiyńdaǵy úreidi jeńe bilseń jetip jatyr: bul kádimgi qatardaǵy kásiptiń birine ainalady da shyǵady. On myń metr biiktikke kóterilip ushtyń ne, jerde otyryp, sámbitaldan oryndyq órdiń ne, báribir. Óitkeni, sen boiyńdaǵy úreidi jeńdiń”, – degen danalyq sózi sanaǵa sáýle shashqanda ǵana úrei jaiyna qalyp, tómendegi áńgimeniń tiegi aǵytyldy. Dombyranyń qulaq kúiin keltirgende birinshi pernege kóp nárse bailanysty. Qajetti dybysty tap basa bilseń, qalǵany sol zamatta qalpyna keledi. Biz úshin Antýan aǵataiymyz aitqandai, jazý – kásip bolǵan soń, boidy bilegen úreidi qaitsek te jeńýge tyrystyq. Sonymen...
Birinshi perne nemese “Gaýhartas”
Bul áńgimeni maǵan Saýytbek Abdrahmanov aityp edi. “Qatty esimde qalypty. Bir jerine osyny keltirersiz”, degen. Bizdiń gazetke basshy bolyp bekitilerdiń aldynda, “Qazaqstan” teleradiokorporatsiiasynda birinshi vitse-prezident qyzmetinde júrgende “Otandastar” atty tikelei efir habaryna Toqtardy shaqyrǵan eken. Toqań efirge bir saǵattai erte keledi. Ýaqyt jetkenshe kabinette biraz áńgime aitylady. Bir kezde: “Meni qairap, túletip shyǵarǵan qazaqtyń áni ǵoi”, dep qalady Toqań. Bul sózdiń syry bylai eken.
...Qiyr Shyǵys. Qaqaǵan qys. Orman ishi. Toqtar jalǵyz. Tunjyrańqy. Týǵan jerden jyraq júrgeni janyna batty ma, joq álde júregine jaqyn tutqan sol bir jannyń bergen sertte turmaǵany eńsesin túsirdi me, áiteýir ne kerek, jas jaýynger taiganyń bir shetinde, jeldiń ótinde turǵanda óne-boiyn óksik qysqan sát týǵan... Kóńil kúii bolyńqyramai, kileń ishýge kelgende aldaryna jan salmaityn toptyń ortasyna túskenge qatty qamyqty ma, kim bilgen? Talǵat Súiinbaidyń Toqtar týraly jazǵan “Tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri” dep atalatyn kitabynda batyrdyń ápkesi Gúlsimniń qyzdar týraly syr shertetin tusy bar. “Oibai-aý, ondai jigittiń tóresine qyz ǵashyq bolmaýshy ma edi, óziń oilap qarashy. Árine, boldy. Ótken ómir ǵoi, ony nesine jasyraiyn. ...Eki jas bir-birin jaqsy kórdi. Toqtar Armavirdegi áskeri-ushqyshtyń oqýyn bitirip, Qiyr Shyǵystaǵy bólimderdiń birine ushqysh bolyp keterde, úilenbek oiy da bolǵan. Biraq qyzdyń áke-sheshesi “Oibai-ai, jerdiń túbinde ne bar, qaidaǵy bir ushqyshpen” dep, kelisimin bermei qoidy. Qysqasy, ne kerek, qyz da qansha jerden jylap-syqtaǵanmen áke-sheshesiniń aitqanynan shyǵa almady. Áli esimde, Toqtar qatty býlyǵyp, eki-úsh kún eshkimmen sóilespedi. Úndemegen sol kúii ózi qyzmet etetin Amýr ózeniniń jaǵalaýyndaǵy garnizonǵa qaityp ketti. Bárimiz de qatty qapa boldyq, biraq qoldan keler shara bar ma?” – deitin kezi bolýy kerek shamasy... Adamnyń mundaida ómirden túńilip te ketetin ýaǵy bolady. Sondai bir dai-dai shaqta Toqtardyń da qabaǵy qatýlanyp, sury qashyp, eki iyǵyna aýyr júk artylǵandai ábirjińkirep ketedi. Súigen qyz, súiikti el alysta. Boidy saǵynyshtan góri saryýaiym kóbirek bilegen shaq. Ómirdiń máni joǵalǵandai, keń taiga qatar qulazyǵandai. Qapa kóńilmen otyryp Toqtar álginde ózimen ala shyqqan tranzistordyń qulaǵyn buraidy ǵoi baiaǵy. “Maiak” degen radiostantsiia bolatyn baiaǵyda. SSSR halyqtary ánderinen bir kontsert bere qalypty sol radio. Kenet… Ádemi bir sybyzǵy áýen estiledi.
Ajaryń ashyq eken atqan tańdai,
Nurly eken eki-ai kóziń jaqqan shamdai.
Anańnan seni tapqan ainalaiyn,
Kúlim kóz, oimaq aýyz, jazyq mańdai..,
– dep siqyrly sazy jandy baýrap, jas jaýyngerdiń júregin eljirete jóneledi. Ánniń qaiyrmasyna kelgende Toqtar tipti elitip, aidalada, Qiyr Shyǵystyń bir qiyr shetinde qamyǵyp júrgeni múldem esten shyǵyp, erekshe bir kúige bólenedi. Ásem ánniń áýeni júregine maidai jaǵyp, ómirdiń bar qiyndyǵy umyt qalǵandai bolady. Qazaqtyń bulbul úndi ánshisi Bibigúl Tólegenovanyń oryndaýyndaǵy “Gaýhartas” osylaisha órshil jastyń júreginde jattalyp qalady. Qamyqqan kóńil ornyna túsedi. Jas jigerin sonda Toqtar bylaisha janyǵan tárizdi: “Osyndai keremet án týdyrǵan bizdiń qazaq qandai ǵajap halyq. Sol halyqtyń men de bir balasymyn. Qoi, búitip qamyǵa bergenim jaramas. Beldi bekem býaiyn. Ata jolyn qýaiyn. Qairatyma mineiin. Qapalanbai júreiin. Elge qyzmet eteiin. Maqsatyma jeteiin”.
Sóitip, qyran dúr silkinedi. Qaita túleidi.
Araǵa biraz jyl túsedi. Máskeýde SSSR Joǵarǵy keńesiniń kezekti bir sessiiasy ótip jatady. Odaq parlamentiniń depýtaty Bibigúl Ahmetqyzy Tólegenovanyń qonaqúidegi nómiriniń esigin tyqyldatady Toqtar.
– Apai, men sizdi áýejaiǵa deiin shyǵaryp salaiyn, – dep Toqań balasha qiylady ǵoi.
– Rahmet, áýre bolmai-aq qoi. Kólik bar. Rahmet, qaraǵym, – dep Bibigúl apamyz da Áýbákirovti áýre etkisi kelmeidi. Sonda Sovet Odaǵynyń Batyry qoiarda-qoimai otyryp, Sovet Odaǵynyń halyq ártisin “Domodedovo” áýejaiyna shyǵaryp salady. Rýlge ózi otyrady. Jolda kele jatyp:
– Apai, men Sizge rahmet aitaiyn dep edim. Bir kezde basymnan osyndai jaǵdai ótip edi, sonda sizdiń salǵan ánińizdi tyńdap, ómirge qaita kelgendei bolyp edim. Qairatyma – qairat, aibatyma – aibat qosqan edi sizdiń salǵan ánińiz. Osyndai án shyǵarǵan bizdiń halqymyz shynynda da keremet el emes pe?!. – dep alǵysyn aityp, syr shertedi.
“Gaýhartas” ániniń siqyrly sazy talai júrekti tebirentken, talai júrekti eljiretken. Áli de talailardy tebirentip, eljiretip jibereri anyq. Shyn asylǵa ekiniń biriniń qoly jetpeidi. “Gaýhartastyń” ǵalamattyǵy da sonda: ony ekiniń biri dál Bibigúl Tólegenova syqyldy eljiretip sala almaidy. “Gaýhartas” – ǵumyrly án. Qazaqpen qatar jasaityn án. Sol ánge sonsha elti alǵan azamatty aitsańyzshy?!
Ekinshi perne nemese Qonaevqa hat
Qazaq “Táýekel et te tas jut” deidi. Er adamnyń eń basty serigi sol táýekel. Táýekelge ekiniń biriniń júregi daýalai bermeitini taǵy anyq. Toqtar Áýbákirovtiń segizinshi synypty bitire salyp, Temirtaýdaǵy quiý-mehanikalyq zaýytta tokar bolyp isteýi úshin de sol táýekeldiń kerek bolǵany daýsyz. Keshki mektepti jumyspen qatarlastyra oqyp shyqqan soń, 1965 jyly áýe qorǵanysyna qarsy ushqyshtar daiarlaityn Armavir joǵary áskeri aviatsiia ýchilishesine túsý úshin de úlken táýekel kerek edi. Osy ýchilisheni 1969 jyly bitirgen soń SSSR áskeri-qarýly kúshterinde qyzmet etýge bel bailaidy. Bylai qaraǵanda ómirbaian betterine tizbektelgen osy jyldar op-ońai óte shyqqan siiaqty. Biraq ol kezde qazaq balasynyń ushqyshtar mektebine túsýi, shynyn aitqanda, talailar úshin tek arman bolatyn. Tipti Elbasymyzdyń ózi jas kúninde ushqysh bolýdy armandaǵany belgili ǵoi. Óitkeni, qanshama baýyrlas elmiz degenimizben Sovetter Odaǵynyń bylaiǵy halyqtary úshin temir shymyldyqty jerleri kóp edi. Qazaqtyń armany aeroklýbtan ary aspaityn. Ary qarai táýekel etýge ekiniń biri bel bailai da bermeitin. Tumsyǵy tasqa tireletinin bilgen soń da solai boldy ma?.. Bizdiń keiipkerimiz synaqshy-ushqysh bolýǵa Sovet Odaǵynyń Batyry A.Fedotovpen kezdeskennen keiin myqtap bel bailaǵanyn aitqany bar. MIG firmasynyń ataqty synaqshy-ushqyshy jas jigittiń ómirine ómirlik ózgeris engizse kerek. Ýchilisheni bitirgen soń Qiyr Shyǵysta, Amýrdaǵy Komsomolsk qalasynda áskeri qyzmetin jalǵastyra beredi. Sonda SÝ-15 ushaǵymen usha bastaidy. Tórt jylǵy áskeri qyzmetinde Toqtar erekshe qabiletimen kózge túsedi. Qiyr Shyǵystaǵy eń úzdik ushqysh atanady. Sondaǵy aviatsiia zaýytyna jii baryp, synaqshy-ushqyshtarmen tanysady. Olar áńgime arasynda eger sen eskadriliia komandiri bolsań, synaqqa múldem jibermei qoiady degen sózdi aitady. Ózin synaqshy-ushqyshtar mektebine aýystyrýdy ótinip, qaita-qaita suranady. Ótinishi qanaǵattandyrylmai, aryzy keiin qaitaryla bergen soń “jyǵylsań nardan jyǵyl” degendei, Toqtardyń oiyna keremet bir ideia sap ete qalady. Ol dereý Qonaevqa hat jazý qajet dep sheshedi. Otyra qalyp, hat jaza bastaidy. “Men, Toqtar Áýbákirov, aǵa leitenantpyn. Synaqshy-ushqysh bolǵym keledi. Oǵan densaýlyǵym da, bilimim de jetedi. Barlyq synaqty oidaǵydai tapsyrdym. Biraq Qorǵanys ministrligi meni bul jaqqa jiberetin emes. Qazaqtyń bir balasy synaqshy-ushqysh bolsa, nesi jaman? Maǵan osyndai múmkindik jasaýǵa qol ushyn berińiz”, dep úshbý hatty joldap kep jiberedi. Arada alty ai ótkende áskeri bólimniń topalańy shyǵady: oibai, Saiasi biýro múshesine aryz jazǵan kim? Bul ne ǵyp júrgen qazaq? Sonymen, mán-jai anyqtalady. Qonaev ol kezde Kommýnistik partiia Ortalyq komitetiniń Saiasi biýrosynyń múshesi. Brejnevtiń dosy. Dáýreni júrip turǵan kez. SSSR Qorǵanys ministri A.Grechkonyń tapsyrmasy boiynsha Toqtar Áýbákirovti Aviatsiia ónerkásibi ministrligine aýystyrý týraly joǵary jaqtan pármen kelip túsedi. Sóitip, Toqtar Ońǵarbaiuly Máskeýdegi MIG aviatsiia firmasyna tap bolady. Sol jerde kóptegen synaqshy-ushqyshtarmen tanysyp, nebir asaý áýe tulparyn erttep mine bastaidy. MIG-23-ten bastap MIG-29 ushaǵyna deiin túgel synaqtan ótkizedi. 1988 jyly birqatar synaq ushýlaryn sátti ótkizgeni úshin Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi.
Qiyr Shyǵysta júrip Dinmuhamed Qonaevqa hat jazý, onda da qazaqtyń bir balasynyń synaqshy-ushqysh bolsa, nesi aiyp, – dep máseleni tótesinen qoiý úshin de júrek jutqan batyrlyq kerek. Eger sonda Toqtar solai táýekel etpese, qatardaǵy kóp ushqyshtyń biri bolyp qala berer me edi? Ómir joly múlde basqasha qalyptasar ma edi, kim bilsin?!.
Úshinshi perne nemese Ginness kitabyna kirgen qazaq
Keide ǵumyr kirpik ushynda turady.
Kózińdi ashyp-jumǵansha... Máseleni saǵattar emes, minýttar emes, sekýndtar sheshetin ýaqyt bolady.
Bala Toqtar Temirtaýǵa kelgende, Qaraǵandydaǵy aeroklýbqa jazylyp, keýdesine ushqysh bolsam degen úkili úmitti qondyrǵanda mundai jaǵdailar bolady degendi qaperine áste almaǵan da shyǵar-aý! Alǵash jasy jetpegendikten parashiýtshiler sektsiiasyna jazǵanda, aerodinamika degenniń ne ekenin eń alǵash bilgende, parashiýttiń qalai qalyqtaitynyn tuńǵysh sezingende adam ómiriniń kirpik ushyna bailanǵan nárse ekenin ańǵaryp úlgermegen de bolar.
Adamnyń jany murnynyń ushyna keletin kez. Oipyr-ai, álgi MIG-29 ushaǵyn shtorm ýaqytynda kreiser palýbasyna qondyrǵan erligi eren bolǵan eken. Qara teńiz – teńiz bitkenniń ishindegi qanquilysy. Alapat teńiz daýyly turǵanda korablder jelge qańbaqtai uiytqyp keter edi. Shtorm kezinde jal-jal tolqyn paida bolady. Bul, árine, muhit tolqynynan shaǵyndaý bolǵanymen, zardaby zil-batpan. Biriniń artynan biri kelip urǵanda korabldiń pársha-párshasyn shyǵarýǵa shamasy jeter-di.
Toqtar Áýbákirov sondai surapyl teńiz daýyly yshqynyp turǵan shaqta dybystan jyldam ushatyn ushaqty keme ústine qondyryp úlgergen ǵalamat erlik jasaǵan. Ádettegi synaq ushýy dep eseptelgenimen osyndai kúrdeli jaǵdaida ushaqty keme ústine qondyrý taza júrek jutqandyq qoi!
Toqtardyń bul erligi sol kezde elenbei qala bergenin qaitersiz? Áskeri sheni kóterilmegen. Jalaqysyna da jarytymdy eshteńe qosylmaǵan. Marapattaý degen atymen joq. Sýdyń jal-jal tolqyndarynyń salmaǵyna ushaqtyń salmaǵy kelip qosylǵanda 80 myń tonnaǵa teń kelerlik joiqyn júkten keme shaiqalǵany sondai: qaýyrsyn sekildi shyrq ainala jónelgen ǵoi. Toqtardyń boiyna sonda da úrei uia salyp úlgermegen. Qorqynysh, úreilený sezimi ushaq qonǵan soń baryp kelse kerek. Iapyr-aý, men munda qalai tap boldym, buǵan qonyp nem bar? – degen oi eń sońynan kelgende qyr arqasyn qara ter basqan...
Ginnesstiń rekordtar kitabyna kirgen erligin de osy ushaqpen jasady. “Tbilisi” kreiserinen jańa ádispen ushaqty kókke kóterý oqiǵasyna búkil álem kóz tikti dese de bolady. Sovet ushaǵy lyp etip kóterile ala ma, joq, burq etip joq bola ma, dep búkil dúnie júziniń mamandary demin ishine tartyp, qarap turǵan edi. Toqtar Áýbákirovke kreiserdiń qamzoldyń etegindei qyp-qysqa ushańqaiynan MIG-29 ushaǵyn lyp etkizip kókke kóterý mindet boldy. Jańa ádistiń ereksheligi sonda: ushaq quddy tramplinnen túskendei tómen lyqsyp kelip, dúr etip usha jónelgen kepterdei tez kóterilip ketýi kerek. Barlyq máseleni sekýndtar ǵana sheshedi. Ushaqtyń motoryna bailanysty. Sál irkilis bolsa, bitti: ushaq sýdyń astyna kirip ketedi. A dep aýyz ashqansha quiryǵy qaiqań etip zeńgir kókten kórinetin dybystan jyldam ushqyr ushaqty synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirov sonda zyr-r etkizip, kóterip úlgerdi. Asqan dáldikpen aiadai jerge ushaqty qaita qondyrý da ǵalamat erlik bolatyn. Aviatsiia tarihynda birinshi ret mundai ádispen ushýdy júzege asyrǵany úshin Toqtardyń bul erligi Ginnesstiń rekordtar kitabyna engizildi. Bul 1989 jyldyń 1 qarashasynda bolǵan oqiǵa edi.
Sovet Odaǵynyń eki márte batyry Talǵat Bigeldinov aǵamyzdyń Toqtar Áýbákirovtiń erligine tánti bolǵanda aitqan sózine qosyla bas izemeske amal qaisy? “Mynaý degen kez kelgen ǵaryshker-ushqyshyńyz synaqshy-ushqysh bola almaidy. Bylai qarasań, olardyń dárejeleriniń bir-birinen esh kemistigi, ne artyqshylyǵy joq. Tek, ǵaryshkerler eldiń aldynda, halyqtyń aldynda júretin top, al synaqshylar qupiia ómir súredi. Synaqshy men ushqyshtyń ara-jigin ajyratyp alý kerek. Másele – olardyń qyzmetiniń synaqshylyq qupiialylyǵynda da emes, bar másele – olardyń júreginde. Eń aldymen júrek kerek, júrek!”
Júrek jutqan batyr aǵasynyń júrek jutqan batyr inisi týraly aitqan sózi bul. Qazaq “júreginiń túgi bar” dep osy Talǵat pen Toqtar siiaqty kisilerdi aitsa kerek.
Tórtinshi perne nemese Nazarbaevtyń qolqasy
Kim kóringen kesimdi sóz aita almaidy. Adamnyń óz beti bolady. Óz betinshe ómir súrý, óz betinshe sheshim qabyldaý er minez adamnyń ǵana qolynan keletin sharýa. Toqtarǵa ǵaryshqa ushý týraly eki márte usynys jasalypty. Munyń alǵashqysynda súiikti isin tastaǵysy kelmegendigi sebepten bas tartsa, ekinshi jaǵdaida onyń kelisimin almastan-aq jariialanyp ketip, qyzyq bolǵan eken.
Shymbulaqta demalyp júrgen jerinde bir tanysy telefon soǵyp, “Teledidardy qosshy, sen týraly aityp jatyr”, deidi. Onda Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa ushýǵa daiyndalyp jatyr dep habarlaidy. Ómirbaqi óz betinshe ómir súrip kele jatqan batyr jigit óziniń syrtynan bulai ton pishkenge kúiip-pisip, “Meniń jeke ómirime, taǵdyryma qol suqqandary qalai?”, dep turǵanda Prezident Nazarbaevtyń qabyldaýyna tańerteń kelińiz degen habar alady.
Ertesine Prezidentpen kezdesýge barady. Barǵan bette ǵaryshqa ushýdan bas tartatynyn málimdeidi. Sonda Nursultan Ábishuly:
– Toqtar, baýyrym! – dep maida qońyr daýsymen baýyryna tartyp sóz bastaidy. – Meni durys túsin, bul ushý sen úshin, ia bolmasa men úshin qajet emes, bizdiń qazaq halqy úshin kerek. Bilesiń be: Baiqońyrdan osynaý otyz jyldyń ishinde ǵaryshqa kimder ushpady? Al sol jerdiń iesi – qazaqtar “Bizdiń jerden bizdiń ǵaryshker qashan shyǵady?” dep armandaýmen keledi. Ózińdi týǵan sol halyqtyń armanyn oryndaýdan nege bas tartpaqsyń, a? Onyń ústine sen barlyq jaǵynan daiyn tursyń... Kerek dese, Keńes Odaǵynyń Batyrysyń! – deidi.
Ataly sózge toqtaǵan qazaq emespiz be: Toqtar osy sózge toqtaidy. Biraq batyrdyń aty – batyr ǵoi, Elbasyna óziniń kelisimin bere otyryp, birneshe shartyn da qoiyp úlgeredi. Onysy Qazaqstannyń ǵaryshtyq ǵylymi baǵdarlamasy bolsyn degen tilek edi.
Talǵat Súiinbaidyń kitabynda Elbasy men Toqtar Áýbákirovtiń arasyndaǵy áńgime túiini bylai kórinis tapqan.
“Qalaida osy qazir ushýǵa tiissiń!”, – dedi Elbasy.
“Ushamyn!..” – dedim men.
“Qazaǵyń úshin basyńdy qaýip-qaterge tigesiń”, – dedi ol.
“Tigemin!..” – dedim...
– Baiqońyrdaǵy “Energiia” ǵylymi-óndiristik birlestiginde “Halqym úshin, qazaǵym úshin ólip ketýge daiynmyn!..” degen taspaǵa jazylǵan sózder bar. Qajet dep tapsań, baryp kórýińe bolady...
Toqtardyń ǵaryshqa ushý kezeńi qazaqtyń Azattyq týraly armanynyń oryndalýǵa bet burǵan ýaqytpen tuspa-tus keldi. Elbasymyzdyń kúsh salýymen 1991 jylǵy 21 qańtarda Toqtar Áýbákirovtiń kandidatýrasy jedel túrde bekitilip, bas-aiaǵy tórt aidyń ishinde bútkil daiyndyqtan súrinbei ótip, 1991 jyldyń 2-10 qazany aralyǵynda qazaqstandyq baǵdarlama boiynsha ǵaryshqa jol tartty. 7 táýlik, 22 saǵat, 12 minýt, 40 sekýnd ǵarysh keńistiginde bolǵan Toqtar Áýbákirov tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri atandy.
Sovetter Odaǵy ydyraýǵa bet alyp, býyny bosap turǵanda Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev Toqtar Áýbákirovke joǵarydaǵy áńgimeni aityp, qolqa salǵany durys bolǵan tirlik ekenin qazir bárimiz bilemiz. Nazarbaev ultynyń úmitin oiatýǵa baryn salǵan eken. Toqtar, bylai qaraǵanda, SSSR-diń sońǵy kosmonavty ispettes. Biraq báribir qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri! Dýlat Isabekovtiń bir áńgimesinde qazaqtar kapitalizmnen sotsializmge jún tútip otyryp ótip ketedi... Qoǵamdyq formatsiialardyń aýysar tusynda qazaqqa asa kóp aýyrtpalyqtyń kelmegeni áýeli Alla-taǵalaǵa degen halyqtyń yntyzar tileginen týsa kerek.
Toqtar Áýbákirov – Jaratýshy men Azattyq ańsaǵan halqynyń arasyn jalǵap jibergendei kórinedi de turady!..
Toqtar ushqan soń, arada nebári bir jarym ai ótkende qazaq halqynyń qoly ǵasyrlar boiy ańsaǵan azattyǵyna jetti!
Besinshi perne nemese “Shaitankól” hikaiasy
2001 jyly “Jas Alash” gazetiniń 80 jyldyq mereitoiy boldy. Biz osy bir aitýly datany “Atameken” atty ekspeditsiia uiymdastyryp, áýelgi sapardy Qaraǵandy oblysynan bastadyq. Quramynda birqatar beldi-beldi respýblikalyq basylymdardyń jetekshileri bar arnaýly top júrgen jerde qazaqtyń birligin, ulttyq tutastyǵyn nasihattaý maqsatymen Qarqaraly óńirine qadam basty. Sonda stýdent kúnimizden qulaǵymyzǵa “Shaitankól” áni arqyly tanys bolyp qalǵan ataqty “Shaitankólge” keldik. Etekten entige kóterilip, biik tóbeniń basyna shyǵa kelgende qarsy aldymyzdan shap-shaǵyn kól jarq ete qaldy.
– Assalaýmaǵaleikúm! – dedim daýysymdy soza amandasyp. Qasymyzda jol bastap kele jatqan ulttyq qoryqtyń direktory meniń betime jalt qarady. Birdeńe aitqysy kelgendei... Men o kisige barlai qarap edim, sál kúlimsirei tústi de, kólge bettedi.
– Sýǵa túsýge bola ma? – dedim.
– Beti-qol shaisa da jetkilikti ǵoi, – dedi de elaǵasy sóziniń sońyn jutty.
– Jańa siz “Assalaýmaǵaleikúm!” degenińizde meniń esime Toqtar Áýbákirov túsip ketti.., – dep sosyn sózin sabaqtai tústi. – Qai jyly, Toqtar ǵaryshqa ushyp, aman-esen elge oralǵan soń osynda, týǵan jerine keldi. Qarqaraly halqy han syqyldy kútip aldy Toqtardy. Sodan osynda “Shaitankólge” keldik. Ol munda kelgen bette dereý sheshindi de sýǵa qoiyp ketti. Ai-hoi, oi-hoi dep ary-beri ábden júzdi. Týǵan jerin saǵynǵan ǵoi dep biz de emirenip jatyrmyz. Sodan ne kerek, onyń arty qiyn bir jaǵdaiǵa ulasty. Ertesine ǵaryshkerdiń denesinde adam kórgisiz bir jaralar paida boldy. Dereý dárigerler qarai bastady. Jaqpaǵan maz joq. Keter emes. Jaǵdaidan Almaty qulaqtansa kerek, apyl-ǵupyl Toqtardy sonda alyp ketti. Sizge ótirik, maǵan shyn, jańaǵy jara ońailyqpen jazyla qoimady. Bir kúni Toqtar tús kóripti. Túsinde appaq kiimdi, appaq saqaldy bir aqsaqal “Ái, Toqtar! Sen menimen amandaspadyń ǵoi!” dese kerek. Sodan Toqtar Qarqaralyǵa dárigerlerdiń qarsylyǵyna qaramai salyp-uryp jetip keledi ǵoi. Kele sala osy “Shaitankólge” betteidi. Joǵary kóterilip, kóldi kóre sala “Assalaýmaǵaleikúm” dep amandasady. Bir tún túneidi. Túsinde manaǵy shal yrza keiipte kórinip, Toqtardyń ústi-basyn qolmen bir sipap ótedi. Qansha myqty dáriger emin taba almai, jaza almai qoiǵan álgi jara demde, áp-sátte joq bop ketedi. Toqtar qulan-taza aiyǵyp shyǵa keledi. Ǵaryshkerlerdiń densaýlyǵyn qaraityn dárigerler ań-tań desedi. Siz álginde kólmen amandasyp jatqanyńyzda meniń esime osy oqiǵa túsip edi, – dep aǵasy áńgimesin bitirdi.
“Bul ne degen keremet!” desip bárimiz tań qalyp jatyrmyz. Toqtar aǵamyz ótken Parlament sailaýynda Qyzylorda qalasy boiynsha depýtattyqqa tústi. Kórshi okrýg bolǵan soń, bir jaǵy ultymyzdyń mańdaiyna basqan perzenti, oń sapar bolsyn dep arnaiy sálem bere bardym. Sailaý naýqany qyzyp, áldenege kóńili alańdap tur eken. Sharshaýly sekildi kórindi. Kóńilin kótermekke “Shaitankól” hikaiasyn aityp edim, tomaǵasyn sypyrǵan qyrandai janary jalt etti. Artynsha balasha máz bolyp kúldi. Sóitti de meni qapsyra qushaqtap, baýyryna basty. Toqańnyń boiynan taraǵan jyly nurdy sol sátte jan-tánimmen sezingenim bar...
Altynshy perne nemese Toqtardyń týǵan jeri
44-shi Qyzylorda sailaý okrýgi boiynsha Májilis depýtattyǵyna kandidattardyń arasynda kimder joq deisiz: ákimder de bar, biznesmender de jeterlik, nantalappen júrgender de tabylady. Solardyń arasynda shoqtyǵy biik jandardyń biri de, biregeii de Toqtar Áýbákirov boldy.
Keide qazaq desek ózimizge tietini bar.
Toqtardyń basqa oblysta dúniege kelgeni úmitkerler arasynda eń basty qarsy argýment retinde qarastyryldy. Kezdesýler kezinde, el aralaǵanda qasaqana sondai muqatý áreketteri aldan shyǵyp otyrdy. Sonda Toqtar Áýbákirovtiń aitqany bar.
– Ainalaiyn, halaiyq! Meniń týǵan jerim, kindik qanym tamǵan jer Qaraǵandy oblysy ekeni ras. Biraq men ǵaryshqa osy jerden, mynaý Baiqońyrdan ushtym ǵoi. Meniń jańa pasportym bar! Meniń mekenim – ǵarysh, turaǵym – Qazaqstan, týǵan jerim – Baiqońyr. Men aspanǵa ushyp, aman-esen oralǵanda tabanym osy jerge tidi. Ana jaqqa baryp qaitqan adam jańadan týǵan sábidei emes pe?!. Sonda meniń bul jerge jattyǵym qaisy? Bile bilsek, qazaqqa osy qazaqtyń jeriniń bári – týǵan jer emes pe?!. – dep baiaǵy Qaz daýysty Qazybek babasy qusap taza qazaqsha sóz tógiltkeni bar.
Ulttyq tutastyq uǵymy áli de bolsa talaidyń sanasynan syrt qalyp jatyr ǵoi. Búkil túrki dúniesi ardaq tutyp otyrǵan arda ulǵa basqa óńirde týdyń dep kóztúrtki jasaýǵa umtylǵandar aqyry jeńilis tapty. Osyndaida qazaqtyń namysy nege oianbai jatqanyna qynjylasyz, eriksiz bas shaiqaisyz.
Saiasi biýronyń kezekti bir májilisi ótip jatqan ýaqytta partiianyń Bas hatshysy Mihail Gorbachev bas konstrýktor Rostislav Beliakovqa: – Siz ben biz osy qazir orys áýe flotynyń tarihyn jazyp jatyr emespiz be... Solai ma, joldastar?! Erteń álemdik aviatsiiada tuńǵysh ret áskeri kemege ushaq qondyryp, ushyraiyn dep jatyrsyzdar. Men bul áreketterińizdi óte quptaimyn. Biraq ta, aityńyzshy, sol “MIG” firmasy synaqshylarynyń arasynan osynaý asa jaýapty mindetti oryndaityn qalaisha ǵana bir orys familiia tabylmady? – deidi. Sonda Beliakov: – Qurmetti Mihail Sergeevich! Qymbatty Saiasi biýro músheleri, eger, biz orystyń áýe flotynyń tarihy qanmen jazylmasyn desek, bul ushaqty kreiserge aldymen 1-synyptaǵy synaqshy-ushqysh Toqtar Áýbákirov qondyryp kórýge tiis. Meniń buǵan basqa alyp-qosarym joq! – dep tabandap turyp alǵan eken. Júz seksen million halyqty moiyndatqan tulǵany toǵyz million halyqtyń arasynda tanyǵysy kelmeitinderdiń tabylatynyna ne dersiz!
...Sol sailaýda eldiń patrioty bolyp júrgen ájepteýir bir kisiniń Toqtar Áýbákirovke qarsy ýájdi pikir aita almai:
– Tuńǵysh kosmonavt dep áldeqandai qylasyńdar, aspanǵa kim ushpaǵan, áýeli it te ushyp edi ǵoi, – dep tuqyrtqysy kelgeni bar.
Qanshalyqty biikke shyǵa alatynymyzdy dáleldegen el edik. Sonshalyqty tómen túsip ketýdiń syry nede eken, a?!.
Jetinshi perne nemese Dóńgelek dúnie didary
Kirshiksiz jan dúniesin nege kirletedi eken, adamdar?!.
Qarqaralyda bolǵanymyzda aýdan ákimi Nihan Omarhanovtyń Toqtar týraly sheshile tógildirgen bir syry til ushyna oralyp otyr.
– Toqtar kelgeli qasynan qalmai júrdim. Kóp sóilestik. Tereń adam ǵoi. Birtalai áńgimesin beinetaspaǵa jazyp ta aldyq. Birde, túnde juldyzdar jypyrlap tóbemizden tónip tur edi. Toqtar bir áńgime aityp turdy da kenet sózin úzip, kókke qarai basyn kóterip tesilip qarap turyp qaldy. Qarap tur. Qarap tur. Bizdiń moinymyz aýyryp ketti. Bir kezde baryp: – Qaitqym keledi! – dedi úzdigip. – Munda ne bar? Bári las... Keremet ana jaqta ǵoi! – dep aspanǵa tesilip qaita qaraidy. Sonda ol jaq shynymen ǵalamat bolǵany ǵoi, shamasy!.. – dep edi.
Men osy áńgimeni aitqanymda “Egemen Qazaqstannyń” bas redaktory Janbolat Aýpbaev únsiz tyńdap turǵan. Taiaýda sol Jaqań aitady. – Sen sol áńgimeni aitqanda meniń esime Antýan de Sent-Ekziýperi túsip ketti. Ol da keremet ushqysh bolǵan ǵoi. Aspanǵa kóterilgen ushaqpen. Ary qarai eshkim bilmeidi. Qaida ketti? Ne boldy? Sirá, aýa qabatynan kóterilip, keńistikke shyǵyp ketýdiń syryn bilgen bolsa kerek!.. Ushqysh jazýshy óz qupiiasyn ózimen birge ala ketken. Solai!.. – dep Astana aspanyna qarady.
Zeńgir kók aspan. Ar jaǵynda ne bar? Ol jaǵy áýeli bir Allaǵa, sosyn bizdiń ǵaryshkerlerge aian bolar...
Antýan de Sent-Ekziýperi de adamdardyń arpalysynan qajydy ma eken?!. Kirshiksiz jaratylǵan dúnie didarynyń kirlemegeni jaqsy ǵoi!
Adamdardyń izgilikke qumartqany, jaqsylyqqa jaqyn turǵany jaqsy emes pe!?.
Adamsúigishtik qasiet ana sútimen boiǵa darityn bolsa kerek. Toqtar Ońǵarbaiuly óz anasyn árdaiym ystyq yqylaspen eske alady. “Maǵan maqsatqa jetýdi anam úiretti. Joǵary bilimi bolmasa da ishki mádenieti men jan-dúniesi kelisken sondai asyl adamnyń maǵan qanshama izgi qasietti qalai darytyp úlgergenine qairan qalamyn. Ainalańdaǵy adamdarǵa jaqsylyq jasa, jasaǵanyń ózińe jaqsylyq bop qaitady. Saǵan qaitpasa, balańa qaitady. Áiteýir, jaqsylyq izsiz ketpeidi” – deitin edi anashym dep tolǵanady Toqtar batyr.
Bala demekshi, Toqtar aǵamyzdyń úlken uly Timýr da ákesiniń jolyn qýyp, ushqyshtyqty qalaǵan eken. Oǵan Amerikadan “Boing” firmasynda jumys isteýge usynys túsken kórinedi. Sonda Timýr Toqtaruly: – Bárimiz jan-jaqqa jamyrap kete bersek, Qazaqstandy kim kóteredi? Elge timegen jaqsylyqtan ne paida?!. – dep Qazaqstanda qalypty. Azamattyqtyń jarqyn úlgisi osyndai-aq bolar.
Toqtar Áýbákirovtiń oi-tolǵamdaryna qulaq túrseńiz, boiyńyzdy eldik sezim kernei bastaidy.
– Bizge qýatty qorǵanys kúshi kerek bolsa, odan qarjy aiamaiyq. “Qai el óz áskerinen qarajatyn aiasa, basqa eldiń áskerin asyraidy” degen Napoleon Bonaparttyń sózi bar. Sondyqtan, áskerden eshteńe aiaýǵa tiis emespiz...
– Bizdiń ata-babalarymyz óziniń urpaǵyna es bilip, etek japqan kezden bastap qolyna sadaq berip, atýǵa úiretip, naiza men qylyshty serik etken. Asaý attyń jalyna jarmasyp ósken qazaq balasynyń qai-qaisysy da Otanyn qorǵaýǵa daiyn bolǵan. Qazir she... balanyń qolyna bar bolǵany qamshy beremiz, dombyra ustatamyz, erkeletsek “Snikers” syilaitynymyz bar. Osy durys pa?
– Armiiadaǵy ózgeristerdi biz otbasynan, oshaq qasynan bastaýymyz kerek. Aviatsiiasyz ásker – qaýqarsyz ásker. Qanaty joq quspen teń. Keń-baitaq dalasy bar Qazaqstan úshin munyń sipaty men sapasy airyqsha...
– Qazaqtyń kiiz úiine ne teń keledi? Kezinde Úshtóbedegi kiiz úi zaýyty jyl saiyn jiyrma myń kiiz úi shyǵaratyn. Sony qaita qolǵa alyp, kóshseń de, tikseń de ári tez, ári yńǵaily osynaý kiiz úidi óndiriske nege qoimasqa?!.
– Qazir dáýletti qazaqtar elitalyq eýro úileriniń janyna kiiz úi qoia bastady. Qazaqtyń kóne tarihynan tamyr tartyp, keshegi ótkenimizdi eske salyp turatyn osyndai baspananyń ishin ulttyq oiý-órnekke, qymyz ben shubatqa, qurt pen irimshikke toltyryp, tirliktiń sánin keltirýge nege bolmasqa?!.
Aita berse, kóp. Toqtar baiyrǵy ata-babalary sekildi atqa qumar. Estýimizshe, Astana mańynda minis attary bar kórinedi...
Er qanaty – tulpar, – degen sóz bar. Asaý tulpardy da, temir tulpardy da erttep mingen naǵyz batyr, nar tulǵaly, kórkem minezdi, kelisken qazaq jigiti – Toqtar Áýbákirov arshyndap alǵa basyp barady.
Naǵyz qazaq!
Qyran qazaq!
Qanatyń talmasyn!
Dál búgin bar qazaqtyń osy bir nar qazaqqa aitar tilegi osyndai.
Nurtóre JÚSIP
