فوتو: unsplash.com
قازاقتا بالا قۇرساققا بٸتكەننەن دٷنيەگە كەلگەنگە دەيٸن دە تٷرلٸ جورالعىلار جاسالىپ, سالت-دەستٷرلەرگە سٷيەنەدٸ. Ult.kz بالا دٷنيەگە كەلگەنگە دەيٸن جاسالاتىن «قۇرساق توي» نەمەسە «قۇرساق شاشۋ» جەنە «جارىس قازان» دەپ اتالاتىن سالتقا توقتالادى.
«قۇرساق توي» نەمەسە «قۇرساق شاشۋ»
«قۇرساق توي» نەمەسە «قۇرساق شاشۋ» دەپ اتالاتىن جورالعى قازاقتىڭ ۇمىت بولا باستاعان دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ. ول كەلٸنٸ قۇرساق كٶتەرگەندە ەنەسٸنٸڭ قۋانىشتى حاباردى ٶزگەلەرمەن بٶلٸسۋ ٷشٸن, جاس انانى قۇرمەتتەپ, ەرەكشە نازارعا الۋ ٷشٸن جاسالاتىن شاعىن توي.
ەدەتتە قۇرساق تويعا ەيەل ادامداردان تۇراتىن كەلٸن مەن ەنەنٸڭ تۋعان-تۋىس, جاقىن-جۋىق, قۇربى-قۇرداستارى جينالادى. ولار قوناقتىققا قۇرقول كەلمەي, جاس اناعا دەمدٸ-تەتتٸلەرٸن الا كەلەدٸ. كەلٸننٸڭ جەرٸك اسىن سۇراپ, قاجەتٸن قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسادى. ەنەنٸڭ جايعان اق داستارحانىنان بارلىعى اۋىز تيٸپ, بولاشاق اناعا تٸلەك-لەبٸزدەرٸن بٸلدٸرەدٸ, اقىل كەڭەستەرٸن ايتادى. قۇرساق تويدان كەيٸن ولار كەلٸننٸڭ جٷكتٸلٸگٸ جەڭٸل ٶتۋٸن, جەڭٸل بوسانۋىن قاداعالاپ, وعان جەردەمدەسۋگە, اۋىر جۇمىس ٸستەتپەۋگە, جاناشىر بولۋعا تىرىسادى. جاس انانىڭ جاقسى كٷتٸنۋٸن ەسكەرتٸپ جٷرەدٸ.
بۇل دەستٷر «قۋانىشتى بٶلٸسسەڭ ‒ كٶبەيەدٸ» دەگەنگە سەنۋ ارقىلى شىققان بولسا كەرەك.
«جارىس قازان»
ەيەل ادامنىڭ اي-كٷنٸ تولىپ, تولعاعى كەلٸپ, بوسانار شاعىندا «جارىس قازان» دەگەن ىرىم جاسالاتىن بولعان. ول جورالعىدا سول وتباسىنا جاقىن ەيەلدەر كەلٸپ ەت اسىپ, تاماق جاساعان. ول تاعام پٸسكەنشە تولعاتىپ جاتقان ەيەل بوسانىپ ٷلگەرسٸن دەگەن نيەتتە جاسالادى. «جارىس قازان» دەپ اتالۋى دا سول: قازان مەن بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸن جارىستىرعانداي بولادى.
ەگەر ەيەلدٸڭ تولعاعى سوزىلىپ كەتسە, تاماق پٸسٸرۋشٸ ەيەل پىشاقتى قازانعا جانادى ەكەن. قازاق نانىمىندا پىشاق – ٶتكٸرلٸك پەن كەدەرگٸنٸ «كەسٸپ تاستاۋ» سيمۆولى. پىشاقتى قايراۋ ارقىلى تولعاقتىڭ تەجەلۋٸن, بوسانۋعا كەدەرگٸ بولىپ تۇرعان «تٷيٸندٸ» جويۋعا بولادى دەپ سەنگەن.
بۇدان بٶلەك بوسانۋشى ەيەلدٸڭ بەلٸن بوساتادى (بەلبەۋٸن شەشەدٸ). ەيەلدٸڭ تٷييۋلٸ شاشىن تارقاتادى. ٷيدەگٸ بايلانعان تٷيٸندەردٸ, تٷيٸلگەن جٸپتەردٸ, ورالعان زاتتاردى شەشٸپ تاستايدى. بارلىعى دا «بالا جولى اشىلسىن» دەگەن ىرىمعا باعىنادى. بايلانعان تٷيٸن – كەدەرگٸنٸڭ نىشانى, سوندىقتان ونى شەشۋ بوسانۋدىڭ جەڭٸل بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنگەن.
بالا تۋعاننان كەيٸن دە اتا-بابادان كەلە جاتقان «شٸلدەحانا», «بەسٸك توي», «قىرقىنان شىعارۋ», «تۇساۋ كەسەر», «قالجا مالىنىڭ مويىن ومىرتقاسىن ٸلٸپ قويۋ», «بەسٸرە», «ايدار تاعۋ» نەمەسە «تۇلىم قويۋ» سيياقتى الۋان تٷرلٸ ىرىمدار مەن سالت-دەستٷرلەر بار.
