"Google مەن Facebook كومپانييالارىنىڭ بيزنەس-مودەلدەرٸ ادام قۇقىقتارىنا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ", دەپ جازدى ٶزٸنٸڭ 60 بەتتٸك ەسەبٸندە ەڭ تانىمال قۇقىق قورعاۋشى ۇيىم Amnesty International.
"Google مەن Facebook پلاتفورمالارى قوعامعا قاۋٸپتٸ. بۇل كومپانييالاردىڭ اڭدۋعا نەگٸزدەلگەن بيزنەس-مودەلدەرٸ ادامداردى "شايتانمەن كەلٸسٸمگە" كەلۋگە مەجبٷرلەيدٸ. ياعني, ادامدار جەلٸدە ٶز قۇقىقتارىن جٷيەگە باعىنۋ ارقىلى عانا پايدالانا الادى", - دەپ ەسەپتەن ٷزٸندٸ كەلتٸردٸ ريا نوۆوستي.
ال بۇل جٷيەنٸڭ ٶزٸ ادام قۇقىعىن بۇزىپ وتىر. بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ولار جەكە ٶمٸرگە قول سۇقپاۋشىلىققا قارسى شىعادى.
وسىدان باسقا بٸرقاتار قۇقىق ٷشٸن ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن سالدار پايدا بولادى. بۇل قۇقىقتار قاتارىندا نانىم-سەنٸم مەن ولاردى بٸلدٸرۋ بوستاندىعى, ويلاۋ ەركٸندٸگٸ جەنە كەمسٸتپەۋشٸلٸك قۇقىعى دا بار.
بۇعان قوسا, ەسەپتە Google مەن Facebook ٶز قولدانۋشىلارىنا "تەگٸن كٸرۋگە" مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بٸراق بۇنىڭ ورنىنا "ادامداردان جەكە مەلٸمەتتەر بەرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ" دەلٸنگەن.
ەسەپ سوڭىندا مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸك كومپانييالارعا كەڭەستەر بەرٸلەدٸ. قىسقاشا ايتقاندا: قۇپييالىقتى قۇرمەتتەۋ كەرەك, مەملەكەت ٶز ازاماتتارىن قورعاۋى تيٸس, سالانىڭ ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋٸ جۇمىس ٸستەمەيدٸ, جەكەمەنشٸك كومپانييالاردى قاتاڭ تٷردە رەتكە كەلتٸرۋ قاجەت.
سٶز ەركٸندٸگٸنە مەملەكەتتٸك ىقپالدىڭ جاسالۋىنا ەردايىم قارسى كٷرەسەتٸن قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ كەرٸسٸنشە ينتەرنەتتٸ مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸ بارىنشا كٷشەيتۋگە شاقىرادى.
ول مەملەكەتتٸك ساراپشىلاردىڭ كٷشٸمەن مەديا پلاتفورمالاردىڭ الگوريتمدەرٸ مەن كودىن تۇراقتى تٷردە تالداۋعا, ٸشكٸ ساياساتتارعا اۋديت جاساۋعا جەنە تاعى باسقاسىنا ٷندەيدٸ. بۇل تاڭ قالارلىق جايت.
نەلٸكتەن بۇل كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمنىڭ ەسەبٸن تالقىلاۋ كەرەك? Amnesty International ەردايىم امەريكالىق ارنايى قىزمەتتەردٸڭ يدەولوگييالىق قۇرالى بولدى.
بۇعان قوسا, Greenpeace, WWF پەن باسقا "قۇقىق قورعاۋشى" جەنە "ەكولوگييالىق" ۇيىمدار سيياقتى اقش-تىڭ "جۇمساق كٷشٸ" ەلەمەنتٸ بولعان.
ەگەر بۇل ۇيىم اقش ٸشٸندە IT-سالاسىنىڭ كٶشباسشىلارىمەن قارسىلاسا باستاسا, Facebook پەن Google-گە تٸكەلەي شابۋىلداسا, بۇل ەسەپ بەرگەن ۇيىم باسشىسىنىڭ كٶزٸ اياق استىنان اشىلعاننان ەمەس.
سوندا ول بٸرنەشە جىل بۇرىن سنوۋدەن مەن "ۆيكيليكس" ەشكەرەۋلەرٸن وقىمادى ما? ەرينە, وقىدى.
ولار ٶز ەسەبٸنٸڭ 24-شٸ بەتٸندە سنوۋدەننٸڭ 2013 جىلعى ەشكەرەۋلەرٸنە سٸلتەمە جاسايدى. بٸراق قازٸر 2019 جىلدىڭ سوڭى. ولار بۇرىن قايدا بولدى?
ەرينە, FB, Instagram, Whatsapp, YouTube بٷكٸل ەلەمدٸ باقىلاپ وتىر. ولار پايدالانۋشىلار اينالاسىندا "اقپاراتتىق كٶپٸرشٸك" جاساپ, اۋديتورييا نازارىن قولدا ۇستاۋدا.
بۇل ون جىل بۇرىن دا بەلگٸلٸ بولعان. سونداي-اق, ولار اقش مەملەكەتٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ ٷشٸن اڭدۋمەن اينالىسادى. قاجەتتٸ اقپاراتتى بەرٸپ تە وتىرادى.
ال بٸزگە اقش ىقپالى جوق "قولدانۋشىلار مەلٸمەتتەرٸ" مەن "مەديا پلاتفورمالار مٸندەتتەرٸ" تۋرالى ٶز زاڭدارىمىز قاجەت.
اقش-تىڭ يدەولوگييالىق قاراما-قايشىلىعى جالعاسادى دەپ كٷتۋگە بولادى. جەنە ول 2020 جىلعى سايلاۋدا شارىقتاۋ شەگٸنە جەتەدٸ, ودان كەيٸن دە ول ەشقايدا تٷبەگەيلٸ جوعالىپ كەتپەيدٸ.
ول مەملەكەتتە ەكٸ جاققا, بٷكٸل ەل بويىنشا قاققا بٶلٸنۋ بايقالادى. Amnesty International ەسەبٸندە اقش-تا بۇل داۋ شەشٸلمەسە, بۇل بٸز ٷشٸن جامان بولادى دەلٸنگەن.
