قۋانىش سۇلتانوۆ: تەۋەلسٸزدٸك — ەڭ اسىل قۇندىلىق

تاريح ساباقتاستىعى بار دا, تۇلعالار ساباقتاستىعى دا بار. ەلدٸك مەسەلەنٸ, مەملەكەتتٸلٸكتٸ مۇرات تۇتقان باعزى بابالاردىڭ جولى ۇرپاق ساباقتاستىعىمەن جالعاسىپ كەلەدٸ. دەستٷر جالعاسىن تاپپاسا, تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزە الار ما ەدٸك! قازاق ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن تۇعىرلى ەتۋگە ٷلەس قوسقان سونداي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – قۋانىش سۇلتانوۆ.

مەرەيتوي قارساڭىنداعى سۇحباتىمىز وسى كٸسٸمەن جٷرگٸزٸلگەن ەدٸ.

 – قۋانىش سۇلتانۇلى, سۇحباتىمىزدىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى دا, ٶزەگٸ دە مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸ قارساڭىنداعى نەندەي ساياسي-قوعامدىق وقيعالار ەستە قالدى, قانداي جاعدايدا مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزدٸك? الدىمەن سوعان توقتالساڭىز.

 –ەڭگٸمەمٸزدٸ ٶزدەرٸڭٸزدەن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنەن باستايىق. گازەتتٸڭ سوڭعى بٸرنەشە نٶمٸرٸندە ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى تولعاقتى جاڭا شىعارماسى جارييالاندى.

نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ٶزٸنٸڭ وي-تولعاق ەڭبەگٸنٸڭ «تۋعان ەلٸم – تٸرەگٸم» اتتى العاشقى تاراۋىن: «ٶز ەلٸڭە پايدالى بولۋ, ٶز وتانىڭنىڭ تاعدىرى ٷشٸن جاۋاپتى بولۋ – ەربٸر وتاندىق ساياساتكەردٸڭ, ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ بورىشى مەن ار-وجدانى. مٸنە, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىر تولعان تورقالى كەزەڭگە كەلدٸك. بۇل از ۋاقىت پا, ەلدە كٶپ پە? نەدەن باستادىق, قاي جەرگە جەتتٸك? وسىنىڭ بەرٸن تىڭعىلىقتى تارازىلاپ, باعاسىن بەرەر شاق كەلدٸ. بولعانعا بايىپتى باعا بەرۋ – بايىرعى ەدەتٸمٸز» دەپ ەربٸر سانالى ازاماتقا وي تاستاعان ساليقالى سٶزدەرمەن باستاپتى. شىعارمانىڭ ەربٸر سٶزٸ مەن تولعانىستى ويى وقىعان ادامدى بەيجاي قالدىرمايدى. اۆتور وقىرمانىمەن ٶزٸنٸڭ قوڭىر داۋىسىمەن ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعانداي ەرەكشە ەسەر قالدىرادى, ەربٸر قازاقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن سٶز ايتىلادى. شىعارمانى وقي وتىرىپ, مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸنەسٸڭ.

سوندىقتان تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى ەڭگٸمەنٸڭ جٶنٸ بٶلەك. ال ەندٸ سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزعا كٶشٸپ, تەۋەلسٸزدٸك الار تۇستاعى وقيعالاردى ەسكە تٷسٸرەيٸك.

1985 جىلى سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ بيلٸك باسىنا ميحايل گورباچەۆ كەلگەننەن كەيٸن ەل ونىڭ العاشقى سٶزدەرٸنەن ٷلكەن ٷمٸت كٷتكەنٸ راس. قوعام جاڭا, وڭ ٶزگەرٸستەرگە سۇرانىپ تۇردى. الايدا, كٶپ ۇزاماي ناقتى ٸس اتقارىلماي نٶپٸر سٶزگە كٶمٸلٸپ, داعدارىستار مەن قايشىلىقتار تەرەڭدەي بەردٸ. ول داعدارىستار ورتالىق بيلٸكتٸڭ ۇلت ساياساتى مەن باسقارۋشى كادر – لاۋازىمدى باسشى قىزمەتكەرلەردٸ تاعايىنداۋداعى اتٷستٸلٸك پەن بٸرجاقتىلىققا ۇرىنىپ, جاعداي شيەلەنٸسە تٷستٸ. وسىنداي داعدارىستى جاعدايدىڭ دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸنتكەن كٶرٸنٸسٸ بٸزدە, قازاقستاندا بولدى.

1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى كٷنٸ كوكپ ورتالىق كوميتەتٸ ساياسي بيۋروسىنىڭ شەشٸمٸمەن ۇزاق جىل رەسپۋبليكامىزدى باسقارىپ, ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆقا بٸر اۋىز العىس سٶزٸ ايتىلماستان قىزمەتٸنەن بوساتىلىپ, ورنىنا رەسەيدٸڭ ۋليانوۆ وبكومىن باسقارعان گ.ۆ.كولبين سايلاندى.

كەلەسٸ 17 جەلتوقسان كٷنٸ الماتىداعى ورتالىق الاڭعا جاستار شىعىپ, نارازىلىق بٸلدٸردٸ. الاڭعا جينالعان جاستار مەن ولاردىڭ شەرۋٸن شەكتەۋگە تٶگٸلگەن كٷشتٸك قۇرىلىمدار اراسى قاقتىعىسقا اينالىپ, قانتٶگٸس بولدى. بۇل وقيعا تەز ارادا «جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ» رەتٸندە ەلەمگە تارالىپ كەتتٸ. كوكپ مەن كەڭەس وداعىنىڭ مىزعىماس تۇتاستىعىنا سىزات تٷستٸ.

وسى وقيعادان كەيٸن ونىڭ سەبەپ-سالدارلارىن ەدٸلدٸكپەن قاراۋدىڭ ورنىنا مەسكەۋدەگٸ ورتالىق بيلٸك ەجەلگٸ ەدەتٸنە باسىپ, ۇلت كادرلارىن قۋعىنداپ, برەجنەۆ الاڭىندا بولعان ستۋدەنتتەردٸ وقۋدان شىعارىپ, جاعدايدى ۋشىقتىرا بەردٸ. مۇنداي تەسٸل تەك قازاق ەلٸنٸڭ عانا ەمەس, باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ دا نارازىلىعىن تۋعىزدى. الماتىداعى جاستاردىڭ كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸنگٸ ٷش-تٶرت جىل كٶلەمٸندە نارازىلىق شەرۋلەرٸ بالتىق جاعالاۋى, كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا بولىپ, نارازىلىق شەرۋلەرٸنە ەسكەري كٷش قولدانىلىپ, ادام ٶلٸمٸ ورىن الدى.

1989 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ سەزٸندە كسرو كونستيتۋتسيياسىنان كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ جەتەكشٸ رٶلٸ الىنىپ تاستالدى. كومپارتييانىڭ بەدەلٸ تٶمەندەي بەردٸ. 1991 جىلدىڭ تامىز ايىنداعى گ.ياناەۆ باستاعان توپتىڭ تٶڭكەرٸستٸك ەرەكەتتەرٸ سەتسٸزدٸككە ۇشىراپ, اياعى كوممۋنيستٸك پارتييا تاراپ تىندى. سول جىلدىڭ 8 جەلتوقسان كٷنٸ رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى بەلوۆەجەدە 1922 جىلعى وداقتىق كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸ جويىلعانى تۋرالى شەشٸم قابىلدادى.

ال 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» زاڭدى قابىلداپ, بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەت بولدىق دەپ جارييالادىق.

– ەرەۋٸل دەمەكشٸ, 80-جىلداردىڭ اياعىندا سٸز قاراعاندى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى قىزمەتٸندە بولدىڭىز. وسى كەزدەگٸ ٶزٸڭٸز باسى-قاسىندا بولعان شاحتەرلار ەرەۋٸلٸنٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتقان وقيعانى دا ايتا كەتسەڭٸز.

– وداقتاعى ۇلتتىق نارازىلىق شەرۋلەرٸ ەلدەگٸ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەندەۋٸمەن جالعاستى. ەندٸ رەسەيدٸڭ ٶنەركەسٸپ ٶڭٸرلەرٸندە – قيىر شىعىس, سٸبٸر, ورتالىق رەسەي قالالارىندا كەنشٸلەر, شاحتەرلەر, مەتاللۋرگتەر, باسقا دا كەسٸپورىن جۇمىسشىلارى مەن قىزمەتشٸلەرٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ۇزاق مەرزٸمگە سوزىلعان ەرەۋٸلدەر ٶتكٸزدٸ.

مٸنە, وسى دٷمپۋ ىقپالىمەن 1989 جىلدىڭ شٸلدە ايىندا قاراعاندى شاحتەرلەرٸ دە ٶزدەرٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايلارىنىڭ تٶمەندٸگٸنە نارازىلىقتارىن ايتىپ, ەرەۋٸلگە شىقتى. ال ول كٷرمەۋٸ قيىن تٷيٸندەر تٷگەلدەي مەسكەۋدٸڭ, ياعني سول كەزدەگٸ وداقتىق كٶمٸر ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ مەن وداقتىق ٷكٸمەت قولىندا بولدى.

قاراعاندى قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىنا ون مىڭنان استام شاحتەر جينالدى. ولار بٸردەن كٶمٸر ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ ميحايل ششادوۆتى مٸسە تۇتپاستان, تەك گورباچەۆ نەمەسە نازارباەۆتىڭ كەلۋٸن تالاپ ەتتٸ. سول ەرەۋٸلدەن بٸر ايعا جۋىق بۇرىن قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلانعان ن.ە.نازارباەۆ دەل سول كٷنٸ مەسكەۋدە ٷلكەن وداقتىق جينالىستا بولاتىن. بٸزدەن حابار الىسىمەن ول گورباچەۆپەن كەزدەسٸپ, تٸكەلەي قاراعاندىعا ۇشىپ كەلدٸ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى اەروپورتتان بٸردەن الاڭعا كەلٸپ, ەرەۋٸلشٸلەر الدىندا سٶز سٶيلەپ, ولاردى شاحتەرلەر تالاپتارىن ٸرٸكتەپ, ساراپتاپ, ورتالىق بيلٸككە ناقتى ۇسىنىستار دايىندايتىن بٸرلەسكەن جۇمىسشى توبىن قۇرۋعا شاقىردى. ول ۇسىنىستار تٷنٸ بويى ەزٸرلەندٸ, كەلەسٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ قايتادان الاڭعا شىعىپ, جارييالاعان سوڭ, جينالعاندار قاناعاتتانىپ, ەرەۋٸل تارادى. كەزٸندە مەن وسى ەلەۋلٸ وقيعا تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ «ەگەمەن قازاقستانعا» شىققان «سىن ساعاتتا» اتتى ماقالامدا جازدىم.

-ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك الاتىن قارساڭدا ەڭ الدىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلگەنٸ مەلٸم. تەۋەلسٸز ەلدٸڭ تۇڭعىش باسپاسٶز جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مينيسترٸ رەتٸندە سول كەزدە جۇمىستى نەدەن باستادىڭىزدار?

– سول جىلدارى, جوعارىداعى شاحتەرلەر كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن بٸر جىل ارالىعىندا وداقتىق بيلٸكتٸڭ دولبارلىعى كٶبەيمەسە, ازايا قويعان جوق. قوجىراي بەردٸ. وداق قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكا ەرقايسىسى ٶزٸندٸك, ٶزٸنە تەن دامۋ جولدارىن, ورتالىقتان تەۋەلسٸزدٸك قاجەتتٸگٸن ايتا باستادى. بٸزدە دە ەسٸرەسە ٶنەركەسٸپ سالاسىنىڭ 93 پايىزىنىڭ, اۋىر يندۋسترييا, تاۋ-كەن, قارا, تٷستٸ مەتاللۋرگييا, مۇناي, تاعى باسقا شيكٸزات ٶنٸمدەرٸ تولىق, ياعني 100 پايىز ورتالىق بيلٸككە, مەسكەۋگە باعىنىشتىلىعى سىنعا الىنىپ, ەكونوميكالىق, دەربەستٸك مەسەلەلەرٸ ٷزدٸكسٸز كٶتەرٸلەتٸن بولدى.

1990-1991 جىلدارى وداق كٶلەمٸندە سونشاما كٶپ وقيعا بولدى. سولاردىڭ ەڭ ٷلكەنٸ – جوعارىدا ايتقان 1991 جىلعى ەيگٸلٸ تامىز وقيعاسى. سوسىن كوكپ-نىڭ تاراۋى.

سول جىلدىڭ 31 تامىزىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن باسپاسٶز جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مينيسترلٸگٸ قۇرىلىپ, مەن تۇڭعىش مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالدىم.

كەڭەس وداعى بۇرىنعىسىنشا باردىڭ ساناتىندا ەسەپتەلگەنٸمەن, ٸس جٷزٸندە كٷن سايىن داعدارىس ٷستٸ-ٷستٸنە شيەلەنٸسٸپ, قۇلدىراپ بارا جاتتى. مەسكەۋدەن بيلٸك كەتتٸ. قاربالاس كەزەڭ. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى شۇعىل تٷردە جاڭا مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ العىشارتتارىن جوبالاپ, جاڭا ٷكٸمەت جاساقتاپ, ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدى جٸتٸ قاداعالاپ, ساراپتاپ, شۇعىل شارا, ناقتى قادامدار جاساۋعا ەكپٸن بەرٸپ وتىردى.

وسىنداي جاعدايدا جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلٸكتٸڭ الدىندا ٶتە كٷردەلٸ مٸندەتتەر تۇردى. كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلەلەر ٶتە كٶپ بولدى. ۋاقىت جەدەل. سول سەبەپتٸ بٸردەن باسپالار مەن مەرزٸمدٸ باسپاسٶز ۇجىمدارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسىن, مەنشٸكتٸگٸن, قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸن انىقتاپ, زاڭداستىرىپ, مىڭداعان ادامنىڭ كٷپتٸ كٶڭٸلٸن ورنىقتىردىق. ەكٸنشٸدەن, ۇجىم باسشىلارىن, لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردٸ ەسەپكە الىپ, ولاردى بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن قابٸلەت قارىمىن تالاپتارىنا ساي قايتا قاراپ, بەكٸتتٸك. ٷشٸنشٸدەن, باسپالار مەن باق-تىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸن ايقىندادىق. بارلىعىن تسەنزۋراسىز اشىق كەڭٸستٸكتە جۇمىس جاساۋ ماقساتىنا باعىتتادىق. قىسقا مەرزٸمدە مينيسترلٸك قۇرامىندا ساراپتاما باسقارماسىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ جۇمىسىنا قوعامعا جاڭا كٶزقاراستاعى تالانتتى جاستاردى جۇمىلدىرىپ, ەۋەلدە ەكٸ اپتادا بٸر, كەيٸنٸرەك اپتا سايىن, اپتاسىنا بٸرنەشە رەت ەلەمدەگٸ, بۇرىنعى وداق كٶلەمٸندەگٸ, قازاقستانداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, قوعامدىق احۋالدار مەن قۇبىلىستارعا جان-جاقتى تالداۋ ساراپتامالارىن جاساپ, قازاقستان پرەزيدەنتٸنە تاپسىرىپ تۇرۋدى جولعا قويدىق. ول كەزدە بٷگٸنگٸدەي دارييا بولىپ تولاسسىز تولقىنمەن اعىلىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان اقپارات, ينتەرنەت جوق, بٸزدٸڭ ساراپتامالارىمىزبەن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى مۇقييات تانىسىپ, ولاردى ٷكٸمەتكە, باسقا سالالىق قۇزىرلى ورىندارعا تاپسىرىپ, ماڭىز بەرٸپ وتىردى. سٶز رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸن, مەملەكەتتٸك ورىندارداعى ەڭ العاشقى كومپيۋتەرلٸك قىزمەتتٸ دە بٸزدٸڭ مينيسترلٸك ۇيىمداستىردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا كٸرٸستٸك.

بيلەۋشٸ پارتييا تۇسىنداعى يدەولوگييالىق قىسىمداۋ ەدٸسٸ مەن ناۋقانشىلدىققا بوي الدىرماۋعا مەن بەردٸك. مەسكەۋدٸڭ ٶزٸندە لەنيننەن باستاپ كوممۋنيستٸك پارتييا قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ مەن پورترەتتەرٸنە قارسى جاپپاي كٷرەس باستالدى. بۇل بولشەۆيكتەردٸڭ 1917 جىلى بيلٸككە كەلگەندەگٸ ەڭ باستى قاتەلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ.

كەيٸن بۇل جويىمپازدىقتار ماتەريالدىق يگٸلٸكتەردٸ قيراتۋعا, ودان ميلليونداعان ادامدى قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتۋعا ەكەلٸپ سوقتىرعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. ەندٸگٸ جەردە كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ ٷستەمدٸگٸنەن باس تارتا وتىرىپ, دەل سولاردىڭ قاتەلٸگٸن قايتالاماۋىمىز ماڭىزدى بولدى. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بٸزدٸڭ ەشقانداي ەلٸرمە ساياسي ناۋقان جاسامايىق دەگەن ۇستانىمىمىزدى قولدادى. قىسقا مەرزٸمدە بۇرىنعى يدەولوگييالىق, دٷنيەتانىمدىق قۇندىلىقتار ەشقانداي ايقاي-شۋسىز, ميتينگٸلەرسٸز-اق بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸمٸزدەن ىسىرىلىپ, ۇمىتىلا بەردٸ.

– تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ بار دا, ونىڭ قادٸر-قاسيەتٸن حالىققا ۇعىندىرۋ بار. ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك قيىندىق كەزٸندە حالىقتىڭ رۋحىنا دەم بەرۋ, يدەولوگييالىق جۇمىستاردى جٷيەلەۋ دە وڭاي بولماعانى بەلگٸلٸ. وسىنداي قىسىل-تاياڭ سەتتە قانداي ۇستانىمدا بولدىڭىزدار?

-دۇرىس ايتاسىز. سٶز جوق, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن ۇعىندىرۋ, ونى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ ەر ازاماتتىڭ قاسيەتتٸ بورىشى دەر ەدٸم. مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ العاشقى جىلدارىمىزدىڭ قيىندىعى ەلٸ كٷنگە جادىمىزدا, سانامىزدا, جٷرەگٸمٸزدە.

ٸشكٸ ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق داعدارىستى سىناپ, مٸنەپ, قيىندىققا شىداماي «مۇنداي تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ كەرەگٸ نە?» دەگەن دە سٶزدەر بولدى. بٸزدٸڭ مەملەكەت بولىپ, اياعىمىزدان نىق تۇرىپ كەتەتٸنٸمٸزگە كٷمەنمەن قاراعان سىرتقى كٷشتەر, تولىپ جاتقان ساراپشىلار مەن بولجام ايتقىشتاردىڭ سٶزدەرٸ دە ەل ٸشٸنە تاراپ جاتتى. كەي ەلمەن قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرعانىمىزعا سىن ايتىلدى. تٷركييامەن قارىم-قاتىناس جيٸلەسە, «قازاقستان تٷركييا جولىمەن جٷرمەك», قىتايمەن قاتىناسساق, «قىتايمەن بولۋدى كٶزدەيدٸ», كورەيامەن بايلانىس ورناتساق, «كورەيا تەسٸلٸن العالى جٷر» دەگەن سيياقتى اتٷستٸ تۇجىرىمدار مەن سىرتىمىزدان جاسالعان بولجامدار از بولعان جوق.

ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ كٶرشٸ مەملەكەتتەردەن باستاپ ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان ەلدەرٸنە دەيٸن تەڭ دەرەجەدە دوستىق, تاتۋلىق, ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتۋدى جٷزەگە اسىرىپ, ٶركەنيەتكە ٶزٸندٸك دامۋ ارقىلى «قازاقستان جولىن» تاڭدادى. ول جولدىڭ تەمٸرقازىعى, ەڭ الدىمەن, ەل ٸشٸندەگٸ تىنىشتىق, تۇراقتىلىق, ەتنوسارالىق, دٸنارالىق تاتۋلىق, تولەرانتتىلىق, ۇلتتىق بٸرلٸك, ىنتىماقتاستىق, تۇتاستىق. ٶمٸردٸڭ ٶزٸ دەلەلدەگەندەي, تەك وسى قۇندىلىقتاردىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتە العاندا عانا قوعامدا, مەملەكەتتە ماقساتتى رەفورمالار جٷرگٸزٸپ, ەكونوميكانى, حالىق تۇرمىسىن كٶتەرٸپ, جاسامپازدىق دامۋ جولىنا شىعۋعا بولادى.

شٷكٸرشٸلٸك, پرەزيدەنت تاڭداۋىن حالقىمىز قولدادى. سول ەكونوميكالىق قيىن جاعدايدا حالىق تٶزٸمدٸلٸك كٶرسەتٸپ, پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا بەلسەنە اتسالىستى, وتانسٷيگٸشتٸگٸن, رۋح بٸرلٸگٸن كٶرسەتتٸ. ۇلتتىق دەستٷر, رۋحانييات قۇندىلىقتارىن, تەركٸلەنگەن, بۇرمالانعان تاريحىمىزدىڭ شىنايىلىعىن ايعاقتاپ, ۇمىت بولعان تاريحي كەزەڭدەر مەن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمدەرٸن ەل ساناسىندا قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا وراسان كٶپ شارالار ٶتكٸزٸلدٸ. وعان حالىق ٶتە ىقىلاستى بولدى. سونداي قارجى تاپشىلىعى جاعدايىندا كەزٸندە مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدەن ايرىلىپ, بودان بولعان ازاپتى دەۋٸرٸمٸزدە قۇربان بولعان, جويىلعان كٶپتەگەن تاريحي ورىندار, عيماراتتار, كەشەندەر قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, قازاق رۋحانيياتىنىڭ, مەملەكەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنا ەسكەرتكٸشتەر ورناتىلدى.

– تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ تۇعىرىن بيٸكتەتۋگە قىزمەت ەتكەندٸگٸڭٸزدەن جان-جاقتى حاباردارمىز. الىپ ەكٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ بٸرٸ سانالاتىن قىتايدا قازاقستاننىڭ ەلشٸسٸ قىزمەتٸن اتقاردىڭىز. قازاق ەلٸنٸڭ تاتۋ كٶرشٸلٸك ساياساتىن قالىپتاستىرىپ, ەڭ باستىسى, ەكٸ ەلدٸڭ شەكارالىق كەلٸسٸمٸنە سٸز ەلشٸ بولعان تۇستا قول قويىلدى. قوس مەملەكەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورنىقتىرۋ جايىنا توقتالا كەتسەڭٸز.

-ويلاماعان جەردەن نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ۇسىنىس جاساپ, ىقىلاسىمدى كٶرە قويماعان سوڭ, ماعان جەي عانا لاۋازىمدى قىزمەت ۇسىنىپ وتىرماعانىن, قىتايمەن جاڭا دەۋٸردە جاڭا قاتىناس قاجەتتٸلٸگٸن, ونىمەن تاتۋ كٶرشٸلٸك, ٶزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق, تەرەزەمٸز تەڭ ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, ەسٸرەسە, قىتايداعى قازاقتاردىڭ, ورتاق ٶزەندەردٸڭ جاعدايى, ەكٸ مەملەكەت اراسىندا شەكارالىق كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋ ماقساتىن تەرەڭنەن قوزعاپ, جٷرەگٸمە جەتكٸزٸپ ايتقاندا, ەلٸمە, مەملەكەتٸمە قاجەت بولىپ تۇرسام, نەسٸنە تارتىنايىن دەگەن ۇجدانمەن بارعانىم دا شىندىق.

قىتايدا ەلشٸ بولعان التى جىلىم – مەنٸڭ ٶمٸربايانىمنىڭ ايرىقشا بەتتەرٸ. ٶيتكەنٸ, ٶزٸم ٷشٸن بۇرىنعى ٶمٸرٸمدە ويلاي, بولجاي الماعان جاڭا ەلەم اشتىم. قىتايدى, ونىڭ ٶتكەن, بٷگٸنگٸ تاريحىن ايرىقشا قىزىعۋشىلىقپەن زەرتتەدٸم, بۇرىن-سوڭدى وقىلماعان ەدەبيەت, قۇندىلىقتاردى كٶردٸم, وقىدىم. جاڭا قازاقستان مەن جاڭا قىتاي اراسىنداعى جاڭا قاتىناستىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋعا قاتىناستىم. بٸرنەشە كٸتاپ جازدىم. مەن ٷشٸن, ەسٸرەسە, سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزدا ايتىلعانداي, قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق كەلٸسٸمدەرگە قاتىسۋ دا كەز كەلگەن ەلشٸنٸڭ ٷلەسٸنە تيە بەرمەيتٸن باقىت.

ەرينە, ول مٷمكٸندٸكتٸڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسى, مەملەكەتتٸك مەرتەبەمٸزدٸ باسقا ەلدەرگە, ەلەمدٸك قوعامداستىققا جوعارى دەرەجەدە سىيلاتا العان پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸ.

قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنىڭ تاريحى ۇزاق ەڭگٸمە. ٶيتكەنٸ, ول – جەر تاعدىرى, ەل تاعدىرى, تۇلعالار تاريحى. ٶزٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸز, بۇل تاقىرىپقا قازاقستانداعى, قىتايداعى تالاي قالامگەر شىعارمالارىن ارناعان. كٶرنەكتٸ جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «تاعدىر», «سوڭعى كٶش» روماندارىن ەسكە الساق تا جەتكٸلٸكتٸ بولار…

شٷكٸر, مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بەن ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ وراسان قايراتكەرلٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸن بٷگٸن كٶرٸپ وتىرمىز. ال سول شاقتا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا كٷردەلٸ كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ, 1994 جىلى نەگٸزگٸ, 1997 جىلى بٸرٸنشٸ قوسىمشا, 1998 جىلى ەكٸنشٸ قوسىمشا قازاقستان-قىتاي شەكارالىق كەلٸسٸمدەرٸنە قول جەتكٸزٸلدٸ جەنە 1999 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قحر-دىڭ سول كەزدەگٸ تٶراعاسى تسزيان تسزەمين قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق مەسەلەلەردٸڭ تولىق رەتتەلۋٸ تۋرالى كومميۋنيكەگە قول قويدى. بۇل – قازاقستان-قىتاي كٶرشٸلەستٸگٸندە تۇڭعىش رەت قول جەتكٸزٸلگەن تاريحي وقيعا.

– ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العانىنا دا شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. قازاق ەلٸ ەلەمگە تانىلدى, حالىقارالىق قوعامداستىقتا ٶزٸندٸك ورنى بار. پارلامەنت دەپۋتاتى رەتٸندە شەتەلگە جيٸ شىعىپ, سىرتتاعى قايراتكەرلەرمەن جيٸ سۇحباتتاساسىز. 25 جىل ٸشٸندە ولاردىڭ كٶزقاراستارىنان قانداي ەرەكشەلٸكتەردٸ بايقادىڭىز?

-بۇل – ٶتە قىزىقتى سۇراق. عاجابى – ەۋروپادا ەلٸ كٷنگە دەيٸن بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كەڭٸستٸگٸندەگٸ مەملەكەتتەر تۋرالى قاتىپ, سەمٸپ قالعان تاپتاۋرىن كٶزقاراس بار. ولاردا, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەگويزم باسىم. كٶپ جاعدايدا ولار وسى 25 جىلدا قوعام تۇتاستاي ٶزگەرگەنٸن, تٸپتٸ ۇرپاق ٶزگەرگەنٸن ەسكەرە بەرمەيدٸ. كٶپشٸلٸگٸ بٷگٸنگٸ قازاقستانمەن, ەلباسىمەن, دەپۋتاتتارمەن, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرمەن, ماماندارمەن كەزدەسٸپ, سٶيلەسكەننەن كەيٸن «كٶزدەرٸن اشىپ», بٸزدٸڭ استانانى, الماتىنى, باسقا قالالاردى كٶرٸپ, ەسكٸ كٶزقاراستاعى پٸكٸرلەرٸن ٶزگەرتٸپ جاتادى. قازٸر ولار – ەۋروپا, امەريكا, تٷركييا, قىتاي, تٸپتٸ كٶرشٸ رەسەي, تاعى باسقا ەلەمنٸڭ ەجەلگٸ دامىعان ەلدەرٸ جاڭا قازاقستاندى تانىدى, مويىندادى, بٸزبەن قارىم-قاتىناسقا, ەرٸپتەستٸك سىيلاستىققا مٷددەلٸ.

جاڭا قازاقستاننىڭ 25 جىلىندا حالىقارالىق قاتىناستا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا قاتىناستار, جاڭا دەڭگەي قالىپتاستى. قازاقستان ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەلەم ساناساتىن ىقپالدى مەملەكەتكە اينالدى. قازاقستاننىڭ باستاماشىلدىعىمەن قانشاما حالىقارالىق كەزدەسۋلەر, باسقوسۋلار, كەلٸسٸمدەر ٶتكٸزٸلٸپ, جاڭا ۇيىمدار قۇرىلعانىن, يگٸلٸكتٸ ٸستەر اتقارىلعانىن تٸزبەلەپ جاتۋعا قانشاما ۋاقىت كەتەر ەدٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, بٸزدٸڭ ەل ەسەيدٸ, ٶستٸ, مەملەكەتٸمٸز قۋاتتاندى, دامۋ ٷستٸندەمٸز.

دٷنيەجٷزٸلٸك, حالىقارالىق قوعامداستىق, مەملەكەتتەر, ٷكٸمەتتەر باسشىلارى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن ەرەكشە ساناسىپ, ونىڭ پٸكٸرٸنە ايرىقشا قۇلاق اساتىن دەرەجەگە جەتتٸك. بۇعان, ەرينە, ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ جەكە تۇلعالىق, قايراتكەرلٸك, كەمەڭگەرلٸك ساياساتكەرلٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸ دەپ قارايمىن. «ەلٸن تانىتاتىن ەر» دەگەن بابالار سٶزٸنٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.

– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرگٸ جەردە ەلباسىنىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ رەتٸندە بٸرگە قىزمەت ەتٸپ كەلەسٸزدەر. جالپى, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن تانىستىعىڭىز قاي كەزدەن باستالعان ەدٸ? مەملەكەت باسشىسىنىڭ بويىنداعى قانداي قاسيەتتەردٸ ەرەكشە باعالايسىز?

-مەنٸڭ قاتارلارىم مەكتەپ قابىرعاسىنان ٶتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدارىندا قازاقستاندا تىڭ يگەرۋگە, جاڭا ٶنەركەسٸپ قۇرىلىسىن كٶتەرۋگە جاستاردىڭ, كومسومول مٷشەلەرٸنٸڭ پاتريوتتىق سەزٸممەن بەلسەنە قاتىسقانىنا قۇلاعىمىزدى تٷرٸپ ٶستٸك. ەسٸرەسە, تەمٸرتاۋداعى مەتاللۋرگييا كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى مەن ونىڭ جاڭا ٶندٸرٸسٸ تۋرالى, وندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن جاستار تۋرالى راديودان, گازەتتەردەن كٷن سايىن ەستٸپ, وقيتىنبىز. ونىڭ ٷستٸنە, بٸز مەكتەپ بٸتٸرەتٸن 1961 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ سول كەزدەگٸ باسشىسى ن.س.حرۋششەۆتٸڭ ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرگەندەر مٸندەتتٸ تٷردە كەم دەگەندە ەكٸ جىل ٶندٸرٸستە ەڭبەك ەتٸپ, ەر بالالار ەسكەري مٸندەتٸن اتقارىپ, تەك سودان كەيٸن جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸ اشىلاتىن تەرتٸپ ورنادى. مٸنە, سول كەزدە شالعاي, ەل شەتٸندەگٸ شەكارالىق اۋداندا جاس مەتاللۋرگ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسٸمٸ بٸزگە ٷلگٸ رەتٸندە ايتىلاتىن. سودان كەيٸنگٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ٶسۋ جولى قوعامنىڭ كٶز الدىندا بولدى.

1979 جىلى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن قاراعاندى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى بولىپ تۇرعاندا تانىستىم. ول كەزدە مەن قازاقستان كومسومولىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸندە ەدٸم. سول جىلى جەلتوقسان ايىندا ول كٸسٸ الماتىعا قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنە ٶنەركەسٸپ سالاسىنا جاۋاپتى حاتشى بولىپ كەلدٸ. قازاقستان باسشىلىعىنا 39 جاستاعى تاماشا ٶمٸر مەكتەبٸنەن ٶتكەن, دايىندىعى مول, ٸسكەر, پارتييا قىزمەتكەرٸنٸڭ كەلۋٸ تەك بٸزدٸڭ رەسپۋبليكادا ەمەس, سول كەزدەگٸ وداقتا ەلەۋلٸ وقيعا بولعان. نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سول كەزدە دە, كەيٸن دە ٶزٸنە تەن بٸلگٸرلٸگٸ, بٸلٸمدٸلٸگٸ, ۇيىمداستىرۋشىلىعى جەنە تاعى باسقا تولىپ جاتقان حالىق بٸلەتٸن قاسيەتتەرٸمەن رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا تىنىس, سەرپٸن ەكەلدٸ. ەسكٸنٸ جاڭارتۋعا, جاڭانى جاقسارتۋعا بەيٸم, بٸلٸمٸ مەن تەجٸريبەسٸ ٷنەمٸ ٶسۋ ٷستٸندەگٸ قايراتكەر. حالقىمىزدىڭ باقىتىنا جاراتىلعان ايرىقشا تۇلعا.

– تەۋەلسٸزدٸك تويى قارساڭىندا ەلدٸك, مەملەكەتتٸلٸك تۋرالى قىسقا تۇجىرىممەن تٷيٸندەسەك سۇحباتىمىزدى.

– ەر قازاقتىڭ, ەربٸر ازاماتتىڭ ساناسىنىڭ ٶرٸندە, كٶكٸرەك كٶڭٸلٸنٸڭ تٶرٸندە قالعىمايتىن سەزٸمٸ, ەڭ اسىل قۇندىلىعى – مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك بولۋى تيٸس. سوندا بٸز قۋاتتى, بولاشاعى زور مەڭگٸلٸك ەل بولامىز.

-ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!

ەڭگٸمەلەسكەن

عابيت ٸسكەندەرۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»