فوتو:gov.kz
كەز كەلگەن قوعامنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قوعامنىڭ دا باستى ۇعىمدارعا نەگٸزدەلگەن سۇرانىستارى – ەدٸلدٸك جەنە قاۋٸپسٸزدٸك. وسى نەگٸزگٸ سۇرانىستاردىڭ تولىعىمەن ٶتەلۋٸ مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ.قازاقستاندا سوڭعى بەس جىلدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس كٷشەيتٸلٸپ, بۇل باعىتتا بٸرقاتار زاڭنامالىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق شارالار قابىلداندى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ساياسات, قۇقىقتىق قورعاۋ مەحانيزمدەرٸ, جەبٸرلەنۋشٸلەرگە قولداۋ كٶرسەتۋ جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ٸس-قيمىلى جاڭارتىلدى.
بيىل قازاقستاندا قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان شۋلى وقيعا ورىن الدى. بۇرىنعى مينيستر قۋاندىق بيشٸمباەۆتىڭ ٶز ەيەلٸن ۇرىپ ٶلتٸرگەن ەدٸ. بۇل قىلمىس ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا العاشقى رەت سوتتىڭ اشىق, تٸكەلەي كٶرسەتٸلٸم ارقىلى ٶتۋٸنە جەنە القابيلەردٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتتٸ. قوعام بەلسەندٸسٸ, مازمۇنداما قورىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى شىڭعىس مۇقاننىڭ ايتۋىنشا, كەز-كەلگەن قوعام داعدارىس كەزٸندە ٶزگەرەدٸ. بۇل پٸكٸرمەن ساياساتتانۋشى دا كەلٸسٸپ وتىر. ايتۋىنشا, بٸزدٸڭ قوعام ٷلكەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار داعدارىسىنا تاپ بولدى.
«بۇل داعدارىس دەل قازٸر باسىلا قويمايدى. الداعى 3-5 جىلعا دەيٸن سوزىلادى دەپ ويلايمىن. بيشٸمباەۆتىڭ ٸسٸنەن كەيٸن قوعام جاقسى جاعىنا قاراي ٶزگەردٸ دەپ ايتا المايمىن, كەرٸسٸنشە, بۇل كٶپتەگەن وتباسىنداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ ۋشىقتىرىپ جٸبەردٸ. كٶپتەگەن جاس وتباسىلار بيشٸمباەۆتىڭ سوتىن تٸكەلەي ەفيردەن كٶرۋ ارقىلى, ەيەل مەن ەر ادامنىڭ قۇقىقتارى, گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ تالاپ ەتۋٸ ودان سايىن ارتتى. ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ جاتقانى تۋرالى كەزٸندە مەن «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىندا ايتىپ, دابىل قاققان ەدٸم. 5 جىل بۇرىن قازاقستان اجىراسۋ سانى بويىنشا 15 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرەتٸن ەدٸ. ياعني, جالپى العاندا 100 وتباسىعا 25-33 پايىز اجىراسۋى تٸركەلگەن. ال قازٸرگٸ ەلەمدٸك ستاتيستيكاعا قاراساق, 62 پايىز اجىراسۋ تٸركەلگەن. جٷز وتباسى تٸركەلسە, 62 وتباسى اجىراسىپ كەتەدٸ دەگەن سٶز. بۇل قازاق قوعامى ٷشٸن, تەربيەلٸ ٶنەلەگٸ وتباسى ينستيتۋتى ساقتالعان تەڭەۋگە ٷلكەن سىن. اجىراسۋ بويىنشا ەلەمدٸك رەيتينگتە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعۋىمىز تراگەدييا», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى تالعات جانىسباي.
وسىنداي كٶرسەتكٸش بولسا دا, بيلٸك وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, وتباسىنداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋعا باعىتتالعان شارالاردى نەمەسە ۇسىنىستار دى قولعا العان جوق دەيدٸ مامان.
«بيشٸمباەۆتىڭ ٸسٸن سىلتاۋراتىپ, قوعامدا زورلىق-زومبىلىقتى دەرٸپتەپ, تٸپتٸ پروپاگاندا ەسەبٸندە جاساپ جٸبەرگەندەيمٸز. ونى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن كٶرگەن, وتباسىلاردىڭ اجىراسۋىن باقىلاپ وتىرعان حالىقتىڭ ەتٸ ٷيرەنٸپ, اجىراسۋ تٸپتٸ ۇيات بولماي قالدى. اتا-بابالارىمىز كەزٸندە قىز بالانى بارعان جەرٸنە سۋداي سٸڭٸپ, تاستاي بات دەگەن ناقىل سٶزدەرٸن ايتىپ, قىزدىڭ بارىنشا قۇرعان وتباسىندا باقىتتى بولۋىن تٸلەگەن. قازٸر, ٶكٸنٸشكە وراي اجىراسۋ سەنگە اينالىپ كەتتٸ», - دەيدٸ ساراپشى.
رەسپۋبليكانىڭ باستى ٶڭٸرلەرٸندە «باقىتتى وتباسى» دەگەن جوبامەن ورتالىقتار اشىلعان. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ قوعام پسيحولوگتارعا جٷگٸنۋدٸ ۇيات سانايتىن بولعاندىقتان, ول ورتالىقتارعا بارىپ ٶز مەسەلەلەرٸن ايتاتىن جانۇيالاردىڭ سانى از.
«مەملەكەتتەن بٶلٸنەتٸن قاراجاتتى يگەرۋدٸڭ ماقساتىندا, وسىنشا وتباسى كەلدٸ دەپ, اتى-جٶنٸن تٸركەپ قويىپ ستاتيستيكانى كەلتٸرگەنٸمەن, ونىڭ ناقتى نەتيجەسٸن كٶرگەن جوقپىز. بۇل سەتسٸز باعدارلاما. وسىنداي جوبالاردىڭ بالامالارىن جاساپ, شۇعىل تٷردە وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاپ قالۋعا, اجىراسۋدىڭ الدىن الاتىن جۇمىستار جٷرگٸزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن», - دەيدٸ مامان.
اجىراسۋدىڭ سالدارىنان بالالار زارداپ شەگۋدە دەيدٸ مامان. تولىق وتباسىندا تەربيەلەنبەگەن بالالاردىڭ مٸنەز-قۇلقىن قازٸر مەكتەپ قابىرعالارىندا باقىلاپ وتىرمىز. تولىق تەربيە الماعان بالا بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرە المايدى. قازٸرگٸ بٷلدٸرشٸندەر ەرتەڭ قوعامنىڭ تولىق بٸر بٶلٸگٸنە اينالىپ, ٶزدەرٸ دە وتباسىن قۇرادى. مٸنە سول كەزدە كٶرسەتكٸش تٸپتٸ قورقىنىشتى بولىپ كەتپەسٸن دەگەن ۋايىم بار.
دەگەنمەن وسى بٸر رەزونانستى وقيعادان كەيٸن, ەيەلدەر مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن بيىل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس باعىتىندا زاڭنامالىق شارالار كٷشەيتٸلٸپ, بٸرقاتار جاڭا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. بۇل زاڭنامالار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى الدىن الۋ, جەبٸرلەنۋشٸلەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا جازانى قاتايتۋ ماقساتىندا قابىلداندى.
زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرتۋلەر:
- تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا قاتىستى قىلمىستىق جەنە ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك كٷشەيتٸلدٸ. بۇرىن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتٸندە قاراستىرىلعان كەيبٸر زورلىق-زومبىلىق تٷرلەرٸ قىلمىستىق ەرەكەتتەر رەتٸندە قايتا جٸكتەلٸپ, اۋىر جازالار ەنگٸزٸلدٸ.
- زورلىق-زومبىلىقتى قايتالاپ جاساعان ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك كٷشەيتٸلٸپ, جازانىڭ مەرزٸمٸ ۇزارتىلدى. بۇعان قوسا, سوت شەشٸمدەرٸن ورىنداماعان جاعدايدا, قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى قاتاڭ سانكتسييالار ەنگٸزٸلدٸ.
- قۇقىق قورعاۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ, بۇل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاعدايىندا جەبٸرلەنۋشٸلەرگە قۇقىقتىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالدى.
- جەبٸرلەنۋشٸلەرگە ۋاقىتشا قورعاۋ بۇيرىقتارىن الۋ جەڭٸلدەتٸلدٸ. بۇل قورعاۋ بۇيرىقتارى زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىعا جەبٸرلەنۋشٸگە جاقىنداۋعا تىيىم سالۋدى جەنە جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ.
- مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە جەنە ۋنيۆەرسيتەتتەردە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا اقپاراتتىق ناۋقانداردى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ەرەجەلەر قابىلداندى. بۇل جاستار اراسىندا زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸنە نازار اۋدارۋعا جەنە الدىن الۋ شارالارىن ٷيرەتۋگە باعىتتالادى.
- پوليتسيياعا جەبٸرلەنۋشٸلەردەن تٷسكەن ارىزداردى قاراۋ مەرزٸمدەرٸ قىسقارتىلىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا زورلىق-زومبىلىقتى تەز ارادا توقتاتۋ ٷشٸن جەدەل ەرەكەت ەتۋ تەتٸكتەرٸ كٷشەيتٸلدٸ.
- تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنا پوليتسييانىڭ ارالاسۋى كٷشەيتٸلدٸ. پوليتسييا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا تەز ارادا شارا قولدانىپ, قاجەتتٸ قورعانىس قۇرالدارىن پايدالانۋ قۇزىرەتتەرٸن الدى. سونداي-اق, پوليتسييا زورلىق-زومبىلىق جاسادى دەگەن كٷدٸكپەن ادامدى 24 ساعاتقا دەيٸن قاماۋعا الۋعا قۇقىلى.
- قوعامدىق ۇيىمداردىڭ رٶلٸ ارتتىرىلىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا قۇقىقتىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتۋ بويىنشا ٷەۇ-لار مەن داعدارىس ورتالىقتارى ارقىلى قولداۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ.
- ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار جەنە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەستە قوعامدىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋ شارالارى ەنگٸزٸلدٸ.
- قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ازاماتتار ٷشٸن 50-دەن استام داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ورتالىقتاردا پسيحولوگييالىق, زاڭگەرلٸك جەنە مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ, سونداي-اق ۋاقىتشا باسپانا بەرٸلەدٸ. سوڭعى بەس جىلدا داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتٸ كەڭەيتٸلٸپ, كٶمەك كٶرسەتۋ اۋقىمى ۇلعايدى.
- تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار تاراپىنان اقپاراتتىق ناۋقاندار مەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل ناۋقاندار حالىقتى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارى, زاڭدى قورعاۋ جولدارى جەنە كٶمەك كٶرسەتۋ ورتالىقتارى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋعا باعىتتالعان.
ەلٸمٸزدە سوڭعى بەس جىلدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى رەسمي ستاتيستيكا ٶستٸ. بۇل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى وقيعالاردىڭ كٶبەيۋٸن ەمەس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىمدانۋ دەڭگەيٸنٸڭ ارتۋىمەن بايلانىستى. ال پاندەمييا كەزٸندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق وقيعالارى 25%-عا ارتقان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلەمدٸك تەندەنتسييا.
2022 جىلى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى 120 مىڭعا جۋىق ەكٸمشٸلٸك ٸس قوزعالعان. بۇل ٸستەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ قۇقىق بۇزۋشىلارعا ەسكەرتۋ نەمەسە قاماۋعا الۋ جازاسىن قولدانۋ ارقىلى شەشٸلدٸ. سونىمەن قاتار, 2021-2023 جىلدارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ سانى ارتتى, بۇل زاڭنامالىق جازالاردىڭ كٷشەيۋٸمەن بايلانىستى. بۇدان بٶلەك داعدارىس ورتالىقتارىنا جٷگٸنۋشٸلەر سانى دا ارتقان. 2021 جىلى 12 مىڭنان استام ەيەل مەن بالا داعدارىس ورتالىقتارىنان كٶمەك العان.
بالا قۇقىعى دەمەكشٸ, ەلٸمٸزدە بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە دە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنە باستادى. 2016 جىلى بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل ينستيتۋتتىڭ ماقساتى – بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋ, سونداي-اق بالالاردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشۋدە بەلسەندٸ ەرەكەت ەتۋ.
2020 جىلدان بەرٸ ۋەكٸلگە 10 000- نان اسا شاعىم تٷسكەن. بۇل شاعىمداردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بالالاردىڭ بٸلٸم الۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەلەۋمەتتٸك قامتۋ جەنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى مەسەلەلەردٸ قامتيدى. بٷگٸندە بۇل ورگاندى دينارا زەكيەۆا باسقارىپ وتىر. ونىڭ باستاماسىمەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعان ۇيىمدار مەن مەكەمەلەرگە 20-دان استام تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلدٸ, نەتيجەسٸندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ, جاۋاپتى تۇلعالار ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. ۋەكٸل بالالارعا قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىن باقىلاۋعا الىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جەبٸرلەنۋشٸلەرگە كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارىن ۇيىمداستىردى. بۇل باعىتتا 1000-نان استام ٸس قارالىپ, تيٸستٸ قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتٸلدٸ.
2023 جىلى ۋەكٸلدٸڭ باستاماسىمەن «بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ ۇسىنىسى قارالدى, بۇل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان بالالارعا كٶمەك كٶرسەتۋدٸ كٷشەيتۋگە جەنە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن جاقسارتۋعا باعىتتالدى. بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, سونىڭ ٸشٸندە يۋنيسەف-پەن بٸرلەسە وتىرىپ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ىنتىماقتاستىق اياسىندا بالالاردى قورعاۋعا باعىتتالعان بٸرنەشە حالىقارالىق جوبالار ٸسكە اسىرىلدى.
سوڭعى اپتادا ەلٸمٸزدە سۋيتسيد تولقىنى پايدا بولدى. بۇل رەتتە اتالمىش ورتالىق اتا-انالارمەن جان-جاقتى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزە باستادى. بارلىق مەكتەپ چاتتارىنا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ قاۋٸپتٸ توپتار مەن قاۋٸپتٸ كٸتاپتاردىڭ تٸزٸمٸن جەنە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتٸن بەلگٸلەردٸ, سونداي-اق بالانى قايتىمسىز سالدارعا ەكەلەتٸن ەرتٷرلٸ قاۋٸپ-قاتەرلەردەن قورعاۋ ٷشٸن كٶمەك سۇراۋعا بولاتىن قىزمەتتەردٸڭ بايلانىس نٶمٸرلەرٸن قامتيتىن جادىناما جٸبەردٸ. سونداي-اق بالانىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ مەن ونلاين ويىندار بۇعاتتالدى.
تاعى بٸر مەسەلە – ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ
تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزگە جاپپاي ەنۋٸ تٷرلٸ الاياقتاردىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋدا. وعان بەرٸمٸز كۋە بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان, قازٸر قارجى جەنە ەكونوميكا نەگٸزدەرٸن بٸلۋ, قاراپايىم تسيفرلىق داعدىلاردى مەڭگەرۋ اسا ماڭىزدى بولىپ تۇر. وسى رەتتە «Amanat» پارتيياسى ۇسىنعان «قارىزسىز قوعام» جوباسى ٸسكە قوسىلدى. ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان وسى جوباعا بىلتىر 65 مىڭ ادام قاتىستى. ال, بيىل ودان دا كٶپ ادام قاتىسادى.
مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قارجىلىق جەنە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق نەگٸزدەرٸن ٷيرەتەتٸن بٸلٸم باعدارلاماسىن ەنگٸزۋ دە قولعا الىندى. بۇل جۇمىستى ٷكٸمەت قارجى سالاسىن رەتتەۋ ورگاندارىمەن بٸرگە اتقارىپ جاتىر. مۇنىڭ بەرٸ ازاماتتارىمىزدىڭ ەرتٷرلٸ الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تٷسٸپ قالماۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازٸر «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەزٸرلەنٸپ جاتىر. وسى زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ٷشٸن قوعام مەن مەملەكەتتٸك اپپارات كٷش جۇمىلدىرۋى كەرەك. سوندا عانا جاعدايدى تٷزەتٸپ, زاڭ ٷستەمدٸگٸن جەنە ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتە الامىز.
وسى رەتتە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن كيبەرشابۋىلعا قارسى كٷرەس تە قارقىندى ٸسكە اسىپ كەلەدٸ. سوڭعى ٷش جىلدا ەلٸمٸزدە كيبەرشابۋىلدار سانى ايتارلىقتاي ٶسكەن. مىسالى, 2021 جىلى قازاقستانداعى اقپاراتتىق جٷيەلەرگە جاسالعان كيبەرشابۋىلداردىڭ سانى 30%-عا ارتسا, 2022 جىلى كيبەرشابۋىلدار سانى كٷرت ٶسٸپ, 1 ميلليوننان استام تٷرلٸ شابۋىل تٸركەلدٸ. بۇل شابۋىلداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن كوممەرتسييالىق ۇيىمداردىڭ اقپاراتتىق جٷيەلەرٸنە باعىتتالعانى انىقتالدى.
بۇل رەتتە 2021 جىلى قازاقستاندا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە بايلانىستى جاڭا «كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك تۇجىرىمداماسى (كيبەرقالقان) 2022-2025» قابىلداندى. بۇل تۇجىرىمداما كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ, اقپاراتتىق جٷيەلەردٸڭ قورعالۋىن كٷشەيتۋ جەنە مەملەكەتتٸك اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
تۇجىرىمداما شەڭبەرٸندە مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن جەكە سەكتوردا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن كٷشەيتۋگە ارنالعان جاڭا ستاندارتتار ەنگٸزٸلدٸ. جوعارى وقۋ ورىندارىندا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ماماندىقتارى اشىلىپ, IT-ماماندار مەن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنىڭ ساراپشىلارىنىڭ سانى ارتتى. ينتەرنەت-الاياقتىق جەنە فيشينگتٸك شابۋىلدار كٶبەيگەنٸنە بايلانىستى اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى كٷشەيتٸلدٸ. قازاقستان حالىقارالىق كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ستاندارتتارىنا سەيكەس جۇمىس ٸستەپ, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتتٸ. 2022 جىلى قازاقستان بٸرنەشە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلٸسٸمدەرگە قول قويىپ, كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ جەنە تەجٸريبە الماسۋ باعىتىندا بٸرلەسكەن شارالار اتقارىپ كەلەدٸ.
