Foto:gov.kz
Kez kelgen qoǵamnyń, sonyń ishinde bizdiń qoǵamnyń da basty uǵymdarǵa negizdelgen suranystary – ádildik jáne qaýipsizdik. Osy negizgi suranystardyń tolyǵymen ótelýi memlekettiń tiimdi jumys isteitinin aiqyn kórsetedi.Qazaqstanda sońǵy bes jylda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres kúsheitilip, bul baǵytta birqatar zańnamalyq jáne institýtsionaldyq sharalar qabyldandy. Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy saiasat, quqyqtyq qorǵaý mehanizmderi, jábirlenýshilerge qoldaý kórsetý jáne quqyq qorǵaý organdarynyń is-qimyly jańartyldy.
Biyl Qazaqstanda qoǵamdyq rezonans týdyrǵan shýly oqiǵa oryn aldy. Burynǵy ministr Qýandyq Bishimbaevtyń óz áielin uryp óltirgen edi. Bul qylmys elimizdiń tarihynda alǵashqy ret sottyń ashyq, tikelei kórsetilim arqyly ótýine jáne alqabilerdiń qatysýymen ótti. Qoǵam belsendisi, Mazmundama qorynyń negizin qalaýshy Shyńǵys Muqannyń aitýynsha, kez-kelgen qoǵam daǵdarys kezinde ózgeredi. Bul pikirmen saiasattanýshy da kelisip otyr. Aitýynsha, bizdiń qoǵam úlken ulttyq qundylyqtar daǵdarysyna tap boldy.
«Bul daǵdarys dál qazir basyla qoimaidy. Aldaǵy 3-5 jylǵa deiin sozylady dep oilaimyn. Bishimbaevtyń isinen keiin qoǵam jaqsy jaǵyna qarai ózgerdi dep aita almaimyn, kerisinshe, bul kóptegen otbasyndaǵy áleýmettik máselelerdi ýshyqtyryp jiberdi. Kóptegen jas otbasylar Bishimbaevtyń sotyn tikelei efirden kórý arqyly, áiel men er adamnyń quqyqtary, genderlik teńdikti talap etýi odan saiyn artty. Ulttyq qundylyqtyń daǵdarysqa ushyrap jatqany týraly kezinde men «Aitýǵa ońai» baǵdarlamasynda aityp, dabyl qaqqan edim. 5 jyl buryn Qazaqstan ajyrasý sany boiynsha 15 eldiń qataryna kiretin edi. Iaǵni, jalpy alǵanda 100 otbasyǵa 25-33 paiyz ajyrasýy tirkelgen. Al qazirgi álemdik statistikaǵa qarasaq, 62 paiyz ajyrasý tirkelgen. Júz otbasy tirkelse, 62 otbasy ajyrasyp ketedi degen sóz. Bul qazaq qoǵamy úshin, tárbieli ónelegi otbasy institýty saqtalǵan teńeýge úlken syn. Ajyrasý boiynsha álemdik reitingte birinshi orynǵa shyǵýymyz tragediia», - deidi saiasattanýshy Talǵat Janysbai.
Osyndai kórsetkish bolsa da, bilik otbasy institýtyn nyǵaitýǵa, otbasyndaǵy áleýmettik máselelerdi sheshýge, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty azaitýǵa baǵyttalǵan sharalardy nemese usynystar dy qolǵa alǵan joq deidi maman.
«Bishimbaevtyń isin syltaýratyp, qoǵamda zorlyq-zombylyqty dáriptep, tipti propaganda esebinde jasap jibergendeimiz. Ony áleýmettik jeliden kórgen, otbasylardyń ajyrasýyn baqylap otyrǵan halyqtyń eti úirenip, ajyrasý tipti uiat bolmai qaldy. Ata-babalarymyz kezinde qyz balany barǵan jerine sýdai sińip, tastai bat degen naqyl sózderin aityp, qyzdyń barynsha qurǵan otbasynda baqytty bolýyn tilegen. Qazir, ókinishke orai ajyrasý sánge ainalyp ketti», - deidi sarapshy.
Respýblikanyń basty óńirlerinde «Baqytty otbasy» degen jobamen ortalyqtar ashylǵan. Ókinishke orai, bizdiń qoǵam psihologtarǵa júginýdi uiat sanaityn bolǵandyqtan, ol ortalyqtarǵa baryp óz máselelerin aitatyn januialardyń sany az.
«Memleketten bólinetin qarajatty igerýdiń maqsatynda, osynsha otbasy keldi dep, aty-jónin tirkep qoiyp statistikany keltirgenimen, onyń naqty nátijesin kórgen joqpyz. Bul sátsiz baǵdarlama. Osyndai jobalardyń balamalaryn jasap, shuǵyl túrde otbasy qundylyǵyn saqtap qalýǵa, ajyrasýdyń aldyn alatyn jumystar júrgizý kerek dep oilaimyn», - deidi maman.
Ajyrasýdyń saldarynan balalar zardap shegýde deidi maman. Tolyq otbasynda tárbielenbegen balalardyń minez-qulqyn qazir mektep qabyrǵalarynda baqylap otyrmyz. Tolyq tárbie almaǵan bala boiyna ulttyq qundylyqtardy sińire almaidy. Qazirgi búldirshinder erteń qoǵamnyń tolyq bir bóligine ainalyp, ózderi de otbasyn qurady. Mine sol kezde kórsetkish tipti qorqynyshty bolyp ketpesin degen ýaiym bar.
Degenmen osy bir rezonansty oqiǵadan keiin, áielder men qoǵam belsendileriniń qatysýymen biyl turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres baǵytynda zańnamalyq sharalar kúsheitilip, birqatar jańa ózgerister engizildi. Bul zańnamalar turmystyq zorlyq-zombylyqty aldyn alý, jábirlenýshilerdiń quqyqtaryn qorǵaý jáne zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa jazany qataitý maqsatynda qabyldandy.
Zańǵa engizilgen ózgertýler:
- turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa qatysty qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilik kúsheitildi. Buryn ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde qarastyrylǵan keibir zorlyq-zombylyq túrleri qylmystyq áreketter retinde qaita jiktelip, aýyr jazalar engizildi.
- zorlyq-zombylyqty qaitalap jasaǵan adamdarǵa qatysty qylmystyq jaýapkershilik kúsheitilip, jazanyń merzimi uzartyldy. Buǵan qosa, sot sheshimderin oryndamaǵan jaǵdaida, quqyq buzýshylarǵa qatysty qatań sanktsiialar engizildi.
- quqyq qorǵaý sharalary kúsheitildi, bul turmystyq zorlyq-zombylyq jaǵdaiynda jábirlenýshilerge quqyqtyq jáne psihologiialyq kómek kórsetý tetikterin jetildirýge baǵyttaldy.
- jábirlenýshilerge ýaqytsha qorǵaý buiryqtaryn alý jeńildetildi. Bul qorǵaý buiryqtary zorlyq-zombylyq jasaýshyǵa jábirlenýshige jaqyndaýǵa tyiym salýdy jáne jábirlenýshiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeidi.
- mektepterde, kolledjderde jáne ýniversitetterde turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý boiynsha aqparattyq naýqandardy uiymdastyrý týraly erejeler qabyldandy. Bul jastar arasynda zorlyq-zombylyq máselesine nazar aýdarýǵa jáne aldyn alý sharalaryn úiretýge baǵyttalady.
- politsiiaǵa jábirlenýshilerden túsken aryzdardy qaraý merzimderi qysqartylyp, quqyq qorǵaý organdaryna zorlyq-zombylyqty tez arada toqtatý úshin jedel áreket etý tetikteri kúsheitildi.
- turmystyq zorlyq-zombylyq oqiǵalaryna politsiianyń aralasýy kúsheitildi. Politsiia turmystyq zorlyq-zombylyq boiynsha tez arada shara qoldanyp, qajetti qorǵanys quraldaryn paidalaný quzyretterin aldy. Sondai-aq, politsiia zorlyq-zombylyq jasady degen kúdikpen adamdy 24 saǵatqa deiin qamaýǵa alýǵa quqyly.
- qoǵamdyq uiymdardyń róli arttyrylyp, turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna quqyqtyq jáne psihologiialyq kómek kórsetý boiynsha ÚEU-lar men daǵdarys ortalyqtary arqyly qoldaý sharalary kúsheitildi.
- úkimettik emes uiymdar jáne azamattyq qoǵam ókilderimen birlese otyryp, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúreste qoǵamdyq baqylaýdy kúsheitý sharalary engizildi.
- Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan azamattar úshin 50-den astam daǵdarys ortalyǵy jumys isteidi. Bul ortalyqtarda psihologiialyq, zańgerlik jáne meditsinalyq kómek kórsetiledi, sondai-aq ýaqytsha baspana beriledi. Sońǵy bes jylda daǵdarys ortalyqtarynyń qyzmeti keńeitilip, kómek kórsetý aýqymy ulǵaidy.
- turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý maqsatynda memlekettik organdar men úkimettik emes uiymdar tarapynan aqparattyq naýqandar men túsindirý jumystary belsendi túrde júrgizilýde. Bul naýqandar halyqty turmystyq zorlyq-zombylyqtyń saldary, zańdy qorǵaý joldary jáne kómek kórsetý ortalyqtary týraly aqparattandyrýǵa baǵyttalǵan.
Elimizde sońǵy bes jylda turmystyq zorlyq-zombylyqqa bailanysty resmi statistika ósti. Bul turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty oqiǵalardyń kóbeiýin emes, quqyq qorǵaý organdaryna shaǵymdaný deńgeiiniń artýymen bailanysty. Al pandemiia kezinde turmystyq zorlyq-zombylyq oqiǵalary 25%-ǵa artqan. Mamandardyń aitýynsha, bul álemdik tendentsiia.
2022 jyly turmystyq zorlyq-zombylyqqa bailanysty 120 myńǵa jýyq ákimshilik is qozǵalǵan. Bul isterdiń basym bóligi quqyq buzýshylarǵa eskertý nemese qamaýǵa alý jazasyn qoldaný arqyly sheshildi. Sonymen qatar, 2021-2023 jyldary turmystyq zorlyq-zombylyqqa bailanysty qozǵalǵan qylmystyq isterdiń sany artty, bul zańnamalyq jazalardyń kúsheiýimen bailanysty. Budan bólek daǵdarys ortalyqtaryna júginýshiler sany da artqan. 2021 jyly 12 myńnan astam áiel men bala daǵdarys ortalyqtarynan kómek alǵan.
Bala quqyǵy demekshi, elimizde balalardyń qaýipsizdigine de erekshe kóńil bóline bastady. 2016 jyly Bala quqyqtary jónindegi ýákil institýty quryldy. Bul institýttyń maqsaty – balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, olardyń múddelerin qorǵaý úshin memlekettik organdar men qoǵamdyq uiymdardyń jumysyn úilestirý, sondai-aq balalardyń quqyqtaryna qatysty máselelerdi sheshýde belsendi áreket etý.
2020 jyldan beri ýákilge 10 000- nan asa shaǵym túsken. Bul shaǵymdardyń negizgi bóligi balalardyń bilim alý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamtý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty máselelerdi qamtidy. Búginde bul organdy Dinara Zákieva basqaryp otyr. Onyń bastamasymen balalardyń quqyqtaryn buzǵan uiymdar men mekemelerge 20-dan astam tekserý júrgizildi, nátijesinde zań buzýshylyqtar anyqtalyp, jaýapty tulǵalar ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Ýákil balalarǵa qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jaǵdailaryn baqylaýǵa alyp, quqyq qorǵaý organdarymen birlese otyryp, jábirlenýshilerge kómek kórsetý sharalaryn uiymdastyrdy. Bul baǵytta 1000-nan astam is qaralyp, tiisti quqyqtyq jáne áleýmettik kómek kórsetildi.
2023 jyly ýákildiń bastamasymen «Balalardyń quqyǵyn qorǵaý týraly» zańǵa ózgerister engizý usynysy qaraldy, bul turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan balalarǵa kómek kórsetýdi kúsheitýge jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikterin jaqsartýǵa baǵyttaldy. Bala quqyqtary jónindegi ýákil halyqaralyq uiymdarmen, sonyń ishinde IýNISEF-pen birlese otyryp, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý baǵytynda jumys isteidi. Bul yntymaqtastyq aiasynda balalardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan birneshe halyqaralyq jobalar iske asyryldy.
Sońǵy aptada elimizde sýitsid tolqyny paida boldy. Bul rette atalmysh ortalyq ata-analarmen jan-jaqty túsindirý jumystaryn júrgize bastady. Barlyq mektep chattaryna áleýmettik jelilerdegi qaýipti toptar men qaýipti kitaptardyń tizimin jáne nazar aýdarýdy qajet etetin belgilerdi, sondai-aq balany qaitymsyz saldarǵa ákeletin ártúrli qaýip-qaterlerden qorǵaý úshin kómek suraýǵa bolatyn qyzmetterdiń bailanys nómirlerin qamtityn jadynama jiberdi. Sondai-aq balanyń ómirine qaýip tóndiretin ádebietter tizimi men onlain oiyndar buǵattaldy.
Taǵy bir másele – azamattardyń qaýipsizdigi
Tsifrlyq tehnologiialardyń kúndelikti ómirimizge jappai enýi túrli alaiaqtardyń kóbeiýine ákep soqtyrýda. Oǵan bárimiz kýá bolyp otyrmyz. Sondyqtan, qazir qarjy jáne ekonomika negizderin bilý, qarapaiym tsifrlyq daǵdylardy meńgerý asa mańyzdy bolyp tur. Osy rette «Amanat» partiiasy usynǵan «Qaryzsyz qoǵam» jobasy iske qosyldy. Azamattardyń qarjylyq saýatyn arttyrýǵa arnalǵan osy jobaǵa byltyr 65 myń adam qatysty. Al, biyl odan da kóp adam qatysady.
Mektepterde, joǵary oqý oryndarynda qarjylyq jáne tsifrlyq saýattylyq negizderin úiretetin bilim baǵdarlamasyn engizý de qolǵa alyndy. Bul jumysty Úkimet qarjy salasyn retteý organdarymen birge atqaryp jatyr. Munyń bári azamattarymyzdyń ártúrli alaiaqtardyń quryǵyna túsip qalmaýyna múmkindik beredi.
Qazir «Quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr. Osy zańnyń talaptaryn oryndaý úshin qoǵam men memlekettik apparat kúsh jumyldyrýy kerek. Sonda ǵana jaǵdaidy túzetip, zań ústemdigin jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete alamyz.
Osy rette aqparattyq qaýipsizdik pen kibershabýylǵa qarsy kúres te qarqyndy iske asyp keledi. Sońǵy úsh jylda elimizde kibershabýyldar sany aitarlyqtai ósken. Mysaly, 2021 jyly Qazaqstandaǵy aqparattyq júielerge jasalǵan kibershabýyldardyń sany 30%-ǵa artsa, 2022 jyly kibershabýyldar sany kúrt ósip, 1 millionnan astam túrli shabýyl tirkeldi. Bul shabýyldardyń kópshiligi memlekettik organdar men kommertsiialyq uiymdardyń aqparattyq júielerine baǵyttalǵany anyqtaldy.
Bul rette 2021 jyly Qazaqstanda aqparattyq qaýipsizdikke bailanysty jańa «Kiberqaýipsizdik tujyrymdamasy (Kiberqalqan) 2022-2025» qabyldandy. Bul tujyrymdama kibershabýyldardyń aldyn alý, aqparattyq júielerdiń qorǵalýyn kúsheitý jáne memlekettik aqparattyq infraqurylymdy qorǵaýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Tujyrymdama sheńberinde memlekettik organdar men jeke sektorda aqparattyq qaýipsizdik sharalaryn kúsheitýge arnalǵan jańa standarttar engizildi. Joǵary oqý oryndarynda kiberqaýipsizdik mamandyqtary ashylyp, IT-mamandar men kiberqaýipsizdik salasynyń sarapshylarynyń sany artty. Internet-alaiaqtyq jáne fishingtik shabýyldar kóbeigenine bailanysty aqparattyq qaýipsizdik salasynda quqyq qorǵaý organdary men memlekettik organdardyń birlesken jumysy kúsheitildi. Qazaqstan halyqaralyq kiberqaýipsizdik standarttaryna sáikes jumys istep, kiberqaýipsizdik boiynsha sheteldik seriktestermen yntymaqtastyqty kúsheitti. 2022 jyly Qazaqstan birneshe halyqaralyq uiymdarmen kelisimderge qol qoiyp, kibershabýyldardyń aldyn alý jáne tájiribe almasý baǵytynda birlesken sharalar atqaryp keledi.
