قازاقستان پرەزيدەنتٸ قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىندا لەكتسييا وقىدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
مەملەكەت باسشىسى اكادەمييا پروفەسسورلارى مەن ساراپشىلارىنىڭ جەنە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردٸڭ الدىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە قوعامدىق عىلىمداردىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ دامۋ باعدارىن ايقىنداۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوساتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
– قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسى – مەملەكەتتٸك ماڭىزى ەرەكشە قۇرىلىم. اكادەمييانىڭ زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ينستيتۋتتارى ەلەمدٸك عىلىمي وي-پٸكٸردٸ دامىتۋعا زور ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىندا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ جاقسى بٸلەتٸن جەنە قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن ساراپشىلاردىڭ بار ەكەنٸن ەرەكشە ريزاشىلىقپەن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. اكادەمييا عالىمدارىنىڭ وي-پٸكٸرلەرٸ مەن ۇسىنىستارى ٶزارا تيٸمدٸ ىقپالداستىعىمىزدى ودان ەرٸ ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قازاقستان مەن قىتاي تاريحىندا ورتاق دٷنيەلەر كٶپ ەكەنٸن ايتتى. ونىڭ سٶزٸنشە, ەكٸ حالىقتى ٶركەندەۋ رۋحى مەن العا قاراي ۇمتىلىس جاقىنداتا تٷسەدٸ.
– وسىدان 40 جىل بۇرىن قىتاي باسشىلىعى مەن قىتاي حالقى دانا شەشٸمدەر قابىلداپ, اۋقىمدى جاڭعىرتۋلار كەزەڭٸنە قادام باستى. سول ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸڭ ارقاسىندا بٷگٸندە قىتاي مەملەكەتٸ ەلەمدٸك دامۋدا كٶش باستاپ تۇر. 30 جىل ٸشٸندە قازاقستان دا كٷردەلٸ ەرٸ تابىستى دامۋ كەزەڭٸنەن ٶتتٸ. ەلٸمٸز تامىرى تەرەڭ داعدارىستى ەڭسەرٸپ, ورنىقتى دامۋ جولىنا تٷستٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتٸن دەل وسى بەيجٸڭدە باستاعانىن ايتىپ, سول كەزدە ۇلى مەملەكەت قايراتكەرٸ دەن سياوپيننٸڭ اشىقتىق پەن رەفورمالار ساياساتىنا كۋە بولعانىن جەتكٸزدٸ. سونداي-اق, پرەزيدەنت بارلىق قاتىسۋشىلاردى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, بۇل تاريحي داتانىڭ ورتا دەڭگەيدەگٸ «سياوكان» قىتاي قوعامىن قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى بەلەس ەكەنٸنە توقتالدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ جەدەل جاڭعىرتۋلاردىڭ ارقاسىندا تاريحي تۇرعىدان قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ەلەمنٸڭ دامىعان 50 ەلٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلعانىنا نازار اۋدارىپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ قارقىنىن توقتاتپاي, تەك العا قاراي جٷرە بەرەتٸنٸن جەنە 2050 جىلعا دەيٸنگٸ ۇزاقمەرزٸمدٸ دامۋ ستراتەگيياسىن جٷزەگە اسىراتىنىن ايتتى.
– دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ – باستى ماقساتىمىز. بٸز ەلٸمٸزدٸ دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە شىعارىپ, جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ ەسەلەۋ ٷشٸن اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, ونىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ مەن ادامي كاپيتالدى ودان ەرٸ نىعايتۋ جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى ماقسات ەكەنٸن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الدىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان مەملەكەتتٸ جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن تولىققاندى جٷزەگە اسىرۋ مٸندەتٸ تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق ارەنادا كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرمەن قاتار, ٸزگٸ نيەتٸن قولدايتىن باسقا دا ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستاردى كەڭەيتۋگە, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا مٷددەلٸ.
– قىتاي – بٸزگە ەڭ جاقىن ەرٸ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ مويىنداعان مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. سونداي-اق, يادرولىق دەرجاۆا رەتٸندە قازاقستانعا ەشقانداي تالاپ قويماستان, قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸگٸن بەرگەن دە قىتاي ەلٸ بولدى. دٸني ەكسترەميزمگە, سەپاراتيزم مەن تەرروريزمگە, ياعني «ٷش زۇلىمدىق كٷشٸنە» قارسى كٷرەستەگٸ ورتاق ۇستانىمدارىمىز قازاقستان-قىتاي ديالوگىنىڭ ودان ەرٸ كەڭەيۋٸنە ىقپال ەتتٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قازاق-قىتاي قاتىناستارىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق, كٶلٸك-لوگيستيكالىق ٸس-قيمىلدار مەن ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگٸلەپ بەردٸ. مەدەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتى دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ.
لەكتسييانىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ قازٸرگٸ حالىقارالىق قاتىناستارعا تالداۋ جاساۋعا ارنالدى. پرەزيدەنت بٷگٸنگٸ قاۋٸپ-قاتەر حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋىنا جەنە جاھاندىق ينستيتۋتتار رٶلٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸنە بايلانىستى دەپ سانايدى.
– جەتەكشٸ مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەكەتٸرەس, قاۋٸپسٸزدٸك پەن قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ جٷيەسٸندەگٸ بۇرىنعى تەتٸكتەردٸڭ سىر بەرۋٸ, قاقتىعىستاردىڭ كٶبەيۋٸ – وسىنىڭ بارلىعى جاڭا گەوساياسي احۋالدىڭ كٶرٸنٸسٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز كٷردەلٸ حالىقارالىق ديالوگتى ۋشىقتىرىپ وتىرعان بٸرقاتار كٷردەلٸ فاكتورلارعا كۋە بولىپ وتىرمىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىڭ ٸشٸندە, مەملەكەت باسشىسى گەوساياسي بەسەكەلەستٸك ەكونوميكا سالاسىن دا قامتىپ, ساۋدا سوعىسىنىڭ زامانى تۋعانىنا, سونىڭ سالدارىنان جاھاندىق ەكونوميكاداعى ديسبالانس كٷشەيٸپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەڭسٸزدٸكتٸڭ ارتۋى مٷمكٸن ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ قاقتىعىس وشاقتارىنىڭ ساقتالۋى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەركٸمنٸڭ ٶز مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن كٷش قولدانۋعا باسا مەن بەرۋٸ ەسكەري قاقتىعىستار قاۋپٸن ارتتىراتىنى سٶزسٸز ەكەنٸ ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, حالىقارالىق تەرروريزم مەن جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋىنىڭ كەڭ تارالۋى كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي وتىر. پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە اتالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستاننىڭ ۇسىنىستارى مەن ناقتى ٸس-ەرەكەتتەرٸنە جان-جاقتى شولۋ جاسادى.
– ەلٸمٸز بٸرەگەي ساياسي قۇجات – تەرروريزمنەن ازات ەلەمگە قول جەتكٸزۋ تەرتٸبٸنٸڭ كودەكسٸن ەزٸرلەدٸ. قازاقستان 2013 جىلى كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن ٶز الاڭىن ۇسىنۋ ارقىلى «جالپىعا بٸردەي بٸرلەسكەن ٸس-قيمىل جوسپارىن» بەكٸتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى. بٸز قازٸر دە ورتاق شەشٸمگە كەلۋ ٷشٸن قولداۋ كٶرسەتۋگە دايىنبىز. ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقان ەل رەتٸندە بٸز كورەي حالىق دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسىن يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋعا جەنە تەجٸريبەمٸزبەن بٶلٸسۋگە ەزٸرمٸز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قازٸرگٸ جاھاندىق تەكەتٸرەس بيپوليارلىق بەسەكە كەزەڭٸندەگٸ تايتالاستان كەم ەمەس, تٸپتٸ ودان دا قاتاڭداۋ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇرىن بۇل ەكٸ ساياسي جٷيە مەن يدەولوگييالىق بلوكتاردىڭ تارتىسى بولسا, ەندٸ تەكەتٸرەس نەگٸزگٸ مەملەكەتتەردٸڭ ۇلتتىق ستراتەگييالىق مٷددەلەرٸ تۇرعىسىنان ٶرشٸپ كەلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ ٷشٸن بٷكٸل ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنت بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بەلسەندٸ رٶلٸن جەنە ونىڭ وسى ٷدەرٸستە دٷنيە جٷزٸندە تەڭدەسٸ جوق ەمبەباپ ۇيىم ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن قولدايدى جەنە ونىڭ قىزمەتٸنە اتسالىسا بەرەدٸ. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ ٷدەرٸسٸ ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن بەدەلٸن ارتتىرۋى تيٸس. قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ رەتٸندە ەلەم قاۋىمداستىعىن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى قاتىناستاردى جانداندىرۋعا شاقىردى. قىتاي بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا زور ىقپال ەتە الادى دەپ سەنەمٸن. قىتاي قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ رەتٸندە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقارادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى دەرٸسٸنٸڭ سوڭىندا ەلٸمٸزدٸڭ ۇستانىمىن ايقىنداپ, قازاقستان مەن قىتايدىڭ كٶرشٸ ەرٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەس رەتٸندە ٶسٸپ-ٶركەندەۋ جولىنا بٸرگە قادام باسۋى تيٸس دەدٸ. پرەزيدەنت قازاقستان مەن قحر اراسىنداعى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ جاڭا تيٸمدٸ باعىتتارىن ٸزدەۋ ەكٸ ەلدٸڭ «ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدايتىن ورتالىقتارى» اراسىنداعى ٸس-قيمىلداردى ودان ەرٸ نىعايتۋعا, بٸرلەسكەن كونفەرەنتسييالار مەن قولدانبالى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ تەجٸريبەسٸن كەڭەيتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىق بەلگٸلٸ تاريحشى-شىعىستانۋشى كلارا حافيزوۆانىڭ قىتايدىڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىمەن ىنتىماقتاستىعىن ٶزارا جەمٸستٸ ىقپالداستىقتىڭ ايقىن مىسالى رەتٸندە كەلتٸردٸ.
دەرٸس اياقتالعاننان كەيٸن مەملەكەت باسشىسى قىتايدا وقىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, ولارمەن بٸرگە ەستەلٸك سۋرەتكە تٷستٸ.
