لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸنٸڭ ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا بٸراز ۋاقىت بولدى. بٸراق ەلٸ كٷنگە قوعامدا ەلٸپبيدٸ اۋىستىرۋعا بايلانىستى تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلۋدا. بٸرەۋلەر لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ وڭتايلى تۇستارىن العا تارتسا, ەندٸ باسقالارى بۇل ٸستە اسىعىستىق جاسامايىق دەپ ساقتاندىرادى. ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەردٸڭ ورىن الۋى زاڭدى. سەبەبٸ بٸز بۇعان دەيٸن مۇندايدى باستان ٶتكەرٸپ كٶرگەنبٸز.
بٸر عاسىردا ٷش ەلٸپبي...
تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, بٸز ٶتكەن عاسىردا ٷش رەت ەلٸپبي اۋىستىردىق. ياعني ٷش رەت ساۋاتسىزدىقتى باستان كەشٸردٸك. ەڭ العاش 1926 جىلى «زامانا تالابىنا ساي ەمەس» دەپ اراب ەلٸپبيٸنە تيٸستٸ. 1927 جىلى ەۋەلٸ تاشكەنتتە, سوسىن قىزىلوردادا ٶتكەن كونفەرەنتسييالاردا ا.بايتۇرسىنوۆ, ٸ.احمەتوۆ, ە.وماروۆ, ە.بايتاسوۆ, ال ە.بايدٸلداۇلى, ت.شونانۇلى, ە.ەرمەكوۆ, تاعى باسقا وقىعاندار اراب گرافيكاسىن جاقتاپ, مىناداي دەلەلدەر كەلتٸردٸ:
«1) اراب ەلٸپبيٸ قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸن دەل بەرە الادى;
2) اراب ەلٸپبيٸ وقۋعا, جازۋعا, ساۋات اشۋعا قولايلى;
3) ٶنەر قۇرالدارىنا ورناتۋعا قولايلى;
4) كٶزگە كٶركەم كٶرٸنەدٸ».
ال نەزٸر تٶرەقۇلوۆ باستاعان توپ بۇعان قارسى شىعىپ, «ياناليف», ياعني «لاتىن قارپٸنە كٶشۋ قاجەت» دەگەن توقتامىن ايتتى. الايدا ولار كەلٸسسە دە, كەلٸسپەسە دە قازاقستان مەكتەپتەرٸندە, جەكە كەسٸپورىندارىندا جەنە مەكەمەلەرٸندە «لاتىنشىلار ٷيٸرمەسٸ» قۇرىلا باستادى. سول تۇستا ن.تٶرەقۇلوۆتىڭ «جاڭا ەلٸپبي تۋرالى» اتتى كٸتابى باسىلىپ شىقتى. وسىدان كەيٸن جاپپاي لاتىنعا كٶشٸرۋ تٸپتٸ كٷشتەپ جٷرگٸزٸلدٸ. ارابشا جازۋدى «ەسكٸلٸك», «كەرتارتپالىق» دەپ, سول ەلٸپبيمەن حات جازعانداردى جازعىردى, جازالادى. ەرٸپ اۋىستىرۋ قۋدالاۋمەن, قاتال ساياساتپەن جٷزەگە استى. بۇل اسىعىستىقتىڭ استارىن سول كەزدەگٸ رەسپۋبليكا باسشىسى گولوششەكين بىلاي دەپ تٷسٸندٸرەدٸ: «نا پەرۆوم ەتاپە – رازبيت ينتەلليگەنتسييۋ نا دۆە ۆراجدەبنىە گرۋپپى, ي س پوموششيۋ ودنوي گرۋپپى ۋنيچتوجيت نايبولەە يزۆەستنىح, پولزۋيۋششيحسيا بولشيم اۆتوريتەتوم ۋ نارودا پرەدستاۆيتەلەي ينتەلليگەنتسيي, وبۆينيۆ يح ۆ «ناتسيوناليزمە». چتوبى يسكورەنيت ۆرەدنىە يدەي «ناتسيوناليستوۆ» سمەنيت الفاۆيت كازاحسكوگو يازىكا... نا پياتوم ەتاپە – ليكۆيديروۆات ۆسيۋ وستاۆشۋيۋسيا چاست كازاحسكوي ينتەلليگەنتسيي, ەششە راز سمەنيت الفاۆيت كازاحسكوگو يازىكا, تەم سامىم ليشيت ۆوزموجنوستي پودراستايۋششەگو پوكولەنييا ۋزنات يستورييۋ سۆوەگو نارودا يز پەرۆويستوچنيكوۆ» («پيات ۆوپروسوۆ ت.ستالينۋ» اتتى گولوششەكيننٸڭ حاتىنان ٷزٸندٸ. 1925).
ەڭ باستىسى, ارابشا جازۋدى جويۋ ناۋقانى اتەيزمدٸ ناسيحاتتاۋمەن بٸرگە جٷردٸ. كوممۋنيستەر اراب ەلٸپبيٸن جويا وتىرىپ, قازاقتاردى مۇسىلمانشا حات تانۋدان ماقۇرىم ەتۋدٸ ماقسات تۇتتى جەنە ولار بۇل ماقساتتارىنا جەتتٸ دە. 1939 جىلى مەسكەۋ «لاتىن الفاۆيتٸن تاستاپ, كيريلليتساعا كٶشٸڭدەر» دەگەن ەمٸر بەردٸ. بۇل كەزدە قازاقتىڭ باس كٶتەرەر ازاماتتارىنىڭ كٶبٸ اتىلىپ كەتكەن بولاتىن. سوندىقتان قارسى كەلەر ەشكٸم جوق, بۇيرىق بەرٸلٸسٸمەن ەكٸ-اق ايدىڭ ٸشٸندە جاڭا الفاۆيت تٷزٸلدٸ. نەگٸزٸنەن, قازاقتىڭ بار دىبىسىن بەينەلەۋگە 28 ەرٸپ جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. الايدا كيريلليتسانى قابىل العاندا ٷستەم ەل بٸرنەشە قارٸپ قوسىپ, 42 تاڭباعا بٸر-اق جەتكٸزدٸ. ەرٸ ونىسىن «قازاق تٸلٸ بايي تٷستٸ» دەپ بٷركەمەلەدٸ. ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا, تٶل دىبىستاۋىمىزعا سەيكەس كەلمەيتٸن يۋ, يا, ف, , شش, چ, تس سەكٸلدٸ ەرٸپتەر ەنگٸزٸلدٸ. مۇنىڭ قازاققا قانداي قاجەتتٸگٸ بار ەدٸ? قاجەتتٸلٸگٸ سوندا – كيريلل ەلٸپبيٸنە ٶتكٸزۋ – قازاقتى تەزدەتٸپ ورىسقا سٸڭٸرۋدٸڭ جولى ەدٸ. بۇل ماقسات جٷزەگە اسىپ, سوناۋ 1940 جىلدان بەرٸ بٸز ەلٸ كٷنگە كيريلل قارپٸن قولدانىپ جٷرمٸز. ساياسي سالدارىن ايتپاعاندا, بۇل بٸزدٸڭ تٶل دىبىستارىمىزدى بۇرمالاپ, تٸلٸمٸزدٸ ينتەرنەتكە يكەمسٸز ەتتٸ. قازاق تٸلٸن جاڭا زامانعا بەيٸمدەلە المايتىن دەڭگەيگە تٷسٸردٸ. قىسقاسى, كيريلل قارپٸن قيماسقا ەشبٸر نەگٸز جوق.
ال بٷكٸل تٷرٸك ۇلىسى ۇمتىلىپ وتىرعان لاتىن جازۋى شە?! ول ەلٸپپەنٸڭ يەسٸ, ياعني لاتىن دەگەن ۇلت جوق. مۇنىمەن ايتقىم كەلگەنٸ – قاي حالىقتىڭ ەلٸپبيٸن قولدانساڭ, سول جازۋدىڭ يەسٸنە باعىنىشتى بولىپ قالاسىڭ. ولاي بولسا, رەسەي سيياقتى قوجايىنى بار كيريللگە كٸسەندەلگەنشە, ەلەمدٸك ەلٸپبي – لاتىنعا كٶشكەنٸمٸز ەلدەقايدا ارتىق.
كٶرشٸ ەلدەر تەجٸريبەسٸ
ەزٸربايجان: 1991 جىلى 25 جەلتوقساندا ەزٸربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ا.مۋتاليبوۆ «لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ ەزٸربايجان ەلٸپبيٸن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى جەنە ەزٸربايجاندا 1940 جىلعا دەيٸن قولدانىلعان, 32 ەرٸپتەن تۇراتىن لاتىن گرافيكاسىنداعى ەلٸپبيدٸ ازىن-اۋلاق ٶزگەرٸستەرمەن قالپىنا كەلتٸرٸلۋ ۇيعارىلدى. سٶيتٸپ, بۇل ەلدە 1991-2001 جىلدار ارالىعىندا مىناداي شارالار جٷزەگە اسىرىلدى: – ەڭ بٸرٸنشٸ ورتا بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتٸڭ 1-سىنىبى مەن باسقا سىنىپتارى لاتىن گرافيكاسىندا بٸلٸم الدى;
– 5-6 جىلدىڭ ٸشٸندە بارلىق ٸسقاعازدارى كەزەڭٸمەن جاڭا قارٸپكە كٶشٸرٸلدٸ;
– وسى ارالىقتا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر جەنە بارلىق باق لاتىن جازۋىنا كٶشٸرٸلدٸ.
الايدا وسى رەتتە مىناداي قيىندىقتاردىڭ دا ورىن العانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك:
1) مەكتەپتەر لاتىن قارپٸنە كٶشٸرٸلگەن العاشقى جىلدارى ولاردى وقىتاتىن مۇعالٸم تاپشى بولدى. ال كيريلل گرافيكاسىندا بٸلٸم العان مۇعالٸمدەر ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸن وقىپ-ٷيرەنۋ قيىنعا سوقتى;
2) بالالارعا ارنالعان, لاتىن قارپٸندەگٸ ەدەبيەتتەر تاپشى بولدى;
3) ەرەسەكتەرگە ارنالعان لاتىن جازۋىن وقىتاتىن كۋرستاردىڭ ازدىعىنان ۇرپاق اراسىنداعى تٷسٸنٸستٸك قيىنداپ قالدى;
4) كيريلل گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن بٸر عاسىرلىق مۇرالاردىڭ بارلىعىن تولىقتاي حالىق پايدالانا المادى.
ٶزبەكستان: 1993 جىلى 2 قىركٷيەكتە ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى «لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ ٶزبەك ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭعا سەيكەس, 26 ەرٸپ, ٷش ەرٸپتٸك تٸركەستەن تۇراتىن گرافەمالار جٷيەسٸ قابىلداندى. 1994 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا وسى زاڭدى جٷزەگە اسىرۋشى مەملەكەتتٸك باعدارلاما بەكٸتٸلدٸ. وسى باعدارلاما بويىنشا ورتا جەنە جوعارى بٸلٸم بەرەتٸن مەكەمەلەردە ٶزبەك تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ وقۋلىقتارىن, ٶزبەك تٸلٸنٸڭ سٶزدٸكتەرٸن جاساۋ جوسپارلاندى. لاتىنعا كٶشۋ بارىسىندا مۇندا دا تۋرا ەزٸربايجانداعىداي شارالار جٷزەگە اسىرىلدى. الايدا جەكەمەنشٸك مەكەمەلەردەگٸ ٸسقاعازدارى لاتىن قارپٸنە تولىق كٶشكەن جوق, ورىس جەنە قازاق مەكتەپتەرٸندە كيريلل جازۋىمەن بٸلٸم بەرٸلدٸ.
دايىندىق قالاي جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك?
ال ەندٸ ٶز ەلٸمٸزگە كەلسەك, قازٸر تەحنيكانىڭ تٸلٸ دامىعان زامان ەكەنٸن بٸلەمٸز. ەسٸرەسە لاتىن جازۋىنا كٶشۋگە جاستاردىڭ قۇلشىنىسى باسىم. ستۋدەنتتەردٸ بىلاي قويعاندا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ پٸكٸرلەرٸ دە لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸ قولدايدى. ياعني كەلەشەك ۇرپاق ٷشٸن لاتىن ەلٸپبيٸن مەڭگەرۋ قيىنعا سوقپايتىنى انىق. بۇل – قوعامداعى ٷلكەن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ. كەلەسٸ فاكتوردىڭ بٸرٸ – عالامتور ارقىلى ەلەمدٸك اقپاراتتانۋدا ەش كەدەرگٸسٸز, ەركٸن جەنە جىلدام تٷردە قازاق تٸلٸنٸڭ ورىن الۋى. ال ول – لاتىن جازۋى ارقىلى ٸسكە اساتىن دٷنيە. سوندىقتان بۇل جەردە تٸلشٸ-فونولوگ ماماندار جاڭا ەلٸپبيدٸ جاساۋدا ينفورماتيك-پروگرامميستەردٸڭ پٸكٸرٸمەن ساناسا وتىرىپ, بٸرلەسٸپ جۇمىس جاساۋى قاجەت. سوندا عانا تولىققاندى جەنە كەمشٸلٸكسٸز ەلٸپبي بولاتىنى سٶزسٸز. ەڭ ماڭىزدىسى, جاڭا ەلٸپبي بارلىق قازاقستاندىقتارعا ارنالىپ جاسالۋى تيٸس.
سونىمەن, جاڭا لاتىن جازۋىنا كٶشۋ بارىسىندا اتقارىلاتىن شارالار جٶنٸندە ايتار بولساق:
بٸرٸنشٸدەن, تەجٸريبەلٸ ماماندار (تٸلشٸ-فونولوگ, ينفورماتيك-پروگرامميست) بٸرلەسە وتىرىپ, ۇسىنىلعان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ بارلىق جوبالارىن زەردەلەپ, جاڭا ەلٸپبي نۇسقاسىن جاساپ شىعارۋى كەرەك. تەجٸريبە رەتٸندە تەلەارنالاردان جەنە باسپا بەتتەرٸ ارقىلى قابىلدانعالى تۇرعان جاڭا ەلٸپبيدٸ قاراپايىم حالىققا مٸندەتتٸ تٷردە تانىستىرۋ, تٷسٸندٸرۋ شارالارىن جٷرگٸزۋ قاجەت.
ەكٸنشٸدەن, پرەزيدەنت بەكٸتكەننەن كەيٸن جاڭا ەلٸپبيگە سەيكەس ەملە ەرەجەلەرٸ جاسالىپ, وقۋلىقتار شىعۋى تيٸس.
ٷشٸنشٸدەن, جاڭا ەلٸپبيدٸ وقىتاتىن وقىتۋشىلار دايىندالىپ, ولار جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە مەكتەپ, بالاباقشا, جوعارى وقۋ ورىندارى, كەسٸپورىندار, ەكٸمشٸلٸك ت.ب جاپپاي مەكەمەلەردە «جاڭا ەلٸپبيدٸ وقىتۋ» كۋرسىن جٷرگٸزۋلەرٸ قاجەت. مۇنىڭ قارجىلاندىرۋ, ۇيىمداستىرۋ سيياقتى باسقا دا مەسەلەلەرٸ قۇزىرلى ورىندارعا جٷكتەلۋٸ شارت.
تٶرتٸنشٸدەن, جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ وقۋلىقتار دايىن بولعان سوڭ, قاي تٸلدە بولسىن بالاباقشا مەن 1-سىنىپتان باستاپ وقىتىلا باستاۋى كەرەك, ولار بٸتٸرٸپ شىققانشا 12 جىل ٶتەدٸ.
بەسٸنشٸدەن, كٶشەدەگٸ, جول بويىنداعى جازۋلار, ەرتٷرلٸ مەكەمەلەر مەن ساۋدا ورتالىقتارى ت.ب ماڭدايشاداعى جازۋلاردىڭ بەرٸ جاڭا ەلٸپبي قابىلدانعان سەتتەن باستاپ اۋىستىرىلۋى كەرەك جەنە بۇل قاداعالايتىن تٸل ورتالىعى مەن ەكٸمشٸلٸك تاراپىنان جٷزەگە اسىرىلعانى جٶن.
التىنشىدان, رەسپۋبليكا بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردٸڭ بارلىعىندا ٸسقاعازدارى مەن زاڭدى قۇجاتتار بەكٸتٸلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸمەن جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەندە بٸزدٸڭ ۇتاتىن جاقتارىمىز
بٸرٸنشٸدەن, تٸل تازالىعى مەسەلەسٸ. تٸلٸمٸزدەگٸ قازٸرگٸ جات دىبىستاردى تاڭبالايتىن ەرٸپتەردٸ قىسقارتىپ, سول ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي تازا قالپىن ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك الامىز.
ەكٸنشٸدەن, باسى ارتىق تاڭبالارعا قاتىستى ەملە, ەرەجەلەردٸڭ قىسقاراتىنى بەلگٸلٸ. ول مەكتەپتەن باستاپ, بارلىق وقۋ ورىندارىنداعى وقىتۋ ٷردٸسٸن جەڭٸلدەتەدٸ. ۋاقىت تا, قارجى دا ٷنەمدەلەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ قازاق تٸلٸنٸڭ حالىقارالىق دەرەجەگە كٶتەرٸلۋٸنە جول اشادى. قازاق تٸلٸنە كومپيۋتەرلٸك جاڭا تەحنولوگييالار ارقىلى حالىقارالىق اقپارات كەڭٸستٸگٸنە كٸرٸگۋگە تيٸمدٸ جاعداي تۋادى.
تٶرتٸنشٸدەن, تٷبٸ بٸر تٷركٸ دٷنيەسٸ, نەگٸزٸنەن, لاتىندى قولدانادى. بٸزگە ولارمەن رۋحاني, مەدەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, تىعىز بايلانىستى كٷشەيتۋ تيٸمدٸ.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ قازاق حالقىنىڭ العا جىلجۋىنا, جاڭا زامان تالابىنا ساي ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە, بولاشاقتا ەلٸمٸزدٸڭ جان-جاقتى دامۋىنا ٷلكەن ٷلەس قوسىپ, جەمٸسٸ مەن جەڭٸسٸن ەكەلەرٸ سٶزسٸز. بٸز لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشە وتىرىپ, ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلىپ, تٸلٸمٸزدەگٸ دىبىستىق جٷيەلەردٸ ناق انىقتاپ, قازاق تٸلٸنٸڭ جازىلۋى مەن دىبىستالۋ كەزٸندە سٶزدەر قولدانىسىنداعى ارتىق كٸرمە سٶزدەردەن ارىلامىز. سوندىقتان لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ بٸز ٷشٸن, بولاشاق ٷشٸن ەلدەقايدا ماڭىزدىراق. بۇل جەردەگٸ باستى مەسەلە – جوبانى ٶتە ساۋاتتى تٷردە ٸسكە اسىرۋ. ول ٷشٸن مەملەكەت باسشىسى سەگٸز جىل ۋاقىت بەردٸ. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن جاڭا گرافيكا بەكٸتٸلسە, 2018 جىلدان باستاپ ونى ٷيرەتۋ, وقۋلىقتاردىڭ لاتىن ەلٸپبيٸمەن شىعارىلۋى سەكٸلدٸ جۇمىستار اتقارىلادى, 2025 جىلدان باستاپ ٸسقاعازدار لاتىن ەلٸپبيٸمەن جٷرگٸزٸلە باستايدى.
بٸر ەستە بولاتىن جايت, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ 10-15 جىلدا اتقارىلا سالاتىن جۇمىس ەمەس, ول دا بٸر ەۆوليۋتسييالىق دامۋدان ٶتەدٸ. مەسەلەن, بۇل پروتسەسس ٶزبەكستاندا 24 جىلعا, ەزٸربايجاندا 9 جىلعا, تٷركييادا 30 جىلعا سوزىلدى. وسى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن سارالاي وتىرىپ, ٷزدٸك نەتيجەگە قول جەتكٸزەمٸز دەگەن سەنٸمٸمٸز مول.
مەرييام ەبساتتار
"جاس الاش" گازەتٸ
