Latyn álipbiine kóshý máselesiniń aitylyp kele jatqanyna biraz ýaqyt boldy. Biraq áli kúnge qoǵamda álipbidi aýystyrýǵa bailanysty túrli pikirler aitylýda. Bireýler latyn álipbiiniń ońtaily tustaryn alǵa tartsa, endi basqalary bul iste asyǵystyq jasamaiyq dep saqtandyrady. Ártúrli pikirlerdiń oryn alýy zańdy. Sebebi biz buǵan deiin mundaidy bastan ótkerip kórgenbiz.
BIR ǴASYRDA ÚSh ÁLIPBI...
Tarihqa kóz júgirtsek, biz ótken ǵasyrda úsh ret álipbi aýystyrdyq. Iaǵni úsh ret saýatsyzdyqty bastan keshirdik. Eń alǵash 1926 jyly «zamana talabyna sai emes» dep arab álipbiine tiisti. 1927 jyly áýeli Tashkentte, sosyn Qyzylordada ótken konferentsiialarda A.Baitursynov, I.Ahmetov, E.Omarov, Á.Baitasov, al Á.Baidildauly, T.Shonanuly, Á.Ermekov, taǵy basqa oqyǵandar arab grafikasyn jaqtap, mynadai dálelder keltirdi:
«1) Arab álipbii qazaq tiliniń dybystyq júiesin dál bere alady;
2) arab álipbii oqýǵa, jazýǵa, saýat ashýǵa qolaily;
3) óner quraldaryna ornatýǵa qolaily;
4) kózge kórkem kórinedi».
Al Názir Tórequlov bastaǵan top buǵan qarsy shyǵyp, «ianalif», iaǵni «latyn qarpine kóshý qajet» degen toqtamyn aitty. Alaida olar kelisse de, kelispese de Qazaqstan mektepterinde, jeke kásiporyndarynda jáne mekemelerinde «Latynshylar úiirmesi» quryla bastady. Sol tusta N.Tórequlovtyń «Jańa álipbi týraly» atty kitaby basylyp shyqty. Osydan keiin jappai latynǵa kóshirý tipti kúshtep júrgizildi. Arabsha jazýdy «eskilik», «kertartpalyq» dep, sol álipbimen hat jazǵandardy jazǵyrdy, jazalady. Árip aýystyrý qýdalaýmen, qatal saiasatpen júzege asty. Bul asyǵystyqtyń astaryn sol kezdegi respýblika basshysy Goloshekin bylai dep túsindiredi: «Na pervom etape – razbit intelligentsiiý na dve vrajdebnye grýppy, i s pomoshiý odnoi grýppy ýnichtojit naibolee izvestnyh, polzýiýshihsia bolshim avtoritetom ý naroda predstavitelei intelligentsii, obviniv ih v «natsionalizme». Chtoby iskorenit vrednye idei «natsionalistov» smenit alfavit kazahskogo iazyka... Na piatom etape – likvidirovat vsiý ostavshýiýsia chast kazahskoi intelligentsii, eshe raz smenit alfavit kazahskogo iazyka, tem samym lishit vozmojnosti podrastaiýshego pokoleniia ýznat istoriiý svoego naroda iz pervoistochnikov» («Piat voprosov t.Staliný» atty Goloshekinniń hatynan úzindi. 1925).
Eń bastysy, arabsha jazýdy joiý naýqany ateizmdi nasihattaýmen birge júrdi. Kommýnister arab álipbiin joia otyryp, qazaqtardy musylmansha hat tanýdan maqurym etýdi maqsat tutty jáne olar bul maqsattaryna jetti de. 1939 jyly Máskeý «latyn alfavitin tastap, kirillitsaǵa kóshińder» degen ámir berdi. Bul kezde qazaqtyń bas kóterer azamattarynyń kóbi atylyp ketken bolatyn. Sondyqtan qarsy keler eshkim joq, buiryq berilisimen eki-aq aidyń ishinde jańa alfavit túzildi. Negizinen, qazaqtyń bar dybysyn beineleýge 28 árip jetkilikti edi. Alaida kirillitsany qabyl alǵanda ústem el birneshe qarip qosyp, 42 tańbaǵa bir-aq jetkizdi. Ári onysyn «qazaq tili baii tústi» dep búrkemeledi. Ulttyq tabiǵatymyzǵa, tól dybystaýymyzǵa sáikes kelmeitin Iu, Ia, F, , Sh, Ch, Ts sekildi áripter engizildi. Munyń qazaqqa qandai qajettigi bar edi? Qajettiligi sonda – kirill álipbiine ótkizý – qazaqty tezdetip orysqa sińirýdiń joly edi. Bul maqsat júzege asyp, sonaý 1940 jyldan beri biz áli kúnge kirill qarpin qoldanyp júrmiz. Saiasi saldaryn aitpaǵanda, bul bizdiń tól dybystarymyzdy burmalap, tilimizdi internetke ikemsiz etti. Qazaq tilin jańa zamanǵa beiimdele almaityn deńgeige túsirdi. Qysqasy, kirill qarpin qimasqa eshbir negiz joq.
Al búkil túrik ulysy umtylyp otyrǵan latyn jazýy she?! Ol álippeniń iesi, iaǵni latyn degen ult joq. Munymen aitqym kelgeni – qai halyqtyń álipbiin qoldansań, sol jazýdyń iesine baǵynyshty bolyp qalasyń. Olai bolsa, Resei siiaqty qojaiyny bar kirillge kisendelgenshe, álemdik álipbi – latynǵa kóshkenimiz áldeqaida artyq.
KÓRShI ELDER TÁJIRIBESI
Ázirbaijan: 1991 jyly 25 jeltoqsanda Ázirbaijan Respýblikasynyń prezidenti A.Mýtalibov «Latyn grafikasy negizindegi ázirbaijan álipbiin qalpyna keltirý týraly» zańǵa qol qoidy jáne Ázirbaijanda 1940 jylǵa deiin qoldanylǵan, 32 áripten turatyn latyn grafikasyndaǵy álipbidi azyn-aýlaq ózgeristermen qalpyna keltirilý uiǵaryldy. Sóitip, bul elde 1991-2001 jyldar aralyǵynda mynadai sharalar júzege asyryldy: – eń birinshi orta bilim beretin mekteptiń 1-synyby men basqa synyptary latyn grafikasynda bilim aldy;
– 5-6 jyldyń ishinde barlyq isqaǵazdary kezeńimen jańa qaripke kóshirildi;
– osy aralyqta memlekettik mekemeler jáne barlyq BAQ latyn jazýyna kóshirildi.
Alaida osy rette mynadai qiyndyqtardyń da oryn alǵanyn aita ketýimiz kerek:
1) mektepter latyn qarpine kóshirilgen alǵashqy jyldary olardy oqytatyn muǵalim tapshy boldy. Al kirill grafikasynda bilim alǵan muǵalimder úshin latyn álipbiin oqyp-úirený qiynǵa soqty;
2) balalarǵa arnalǵan, latyn qarpindegi ádebietter tapshy boldy;
3) eresekterge arnalǵan latyn jazýyn oqytatyn kýrstardyń azdyǵynan urpaq arasyndaǵy túsinistik qiyndap qaldy;
4) kirill grafikasyna negizdelgen bir ǵasyrlyq muralardyń barlyǵyn tolyqtai halyq paidalana almady.
Ózbekstan: 1993 jyly 2 qyrkúiekte Ózbekstan Respýblikasy «Latyn grafikasy negizindegi ózbek álipbiin engizý týraly» zań qabyldady. Bul zańǵa sáikes, 26 árip, úsh áriptik tirkesten turatyn grafemalar júiesi qabyldandy. 1994 jyldyń 16 maýsymynda osy zańdy júzege asyrýshy memlekettik baǵdarlama bekitildi. Osy baǵdarlama boiynsha orta jáne joǵary bilim beretin mekemelerde ózbek tili men ádebietiniń oqýlyqtaryn, ózbek tiliniń sózdikterin jasaý josparlandy. Latynǵa kóshý barysynda munda da týra Ázirbaijandaǵydai sharalar júzege asyryldy. Alaida jekemenshik mekemelerdegi isqaǵazdary latyn qarpine tolyq kóshken joq, orys jáne qazaq mektepterinde kirill jazýymen bilim berildi.
DAIYNDYQ QALAI JÚRGIZILÝI KEREK?
Al endi óz elimizge kelsek, qazir tehnikanyń tili damyǵan zaman ekenin bilemiz. Ásirese latyn jazýyna kóshýge jastardyń qulshynysy basym. Stýdentterdi bylai qoiǵanda, mektep oqýshylarynyń pikirleri de latyn álipbiine kóshýdi qoldaidy. Iaǵni keleshek urpaq úshin latyn álipbiin meńgerý qiynǵa soqpaityny anyq. Bul – qoǵamdaǵy úlken faktorlardyń biri. Kelesi faktordyń biri – ǵalamtor arqyly álemdik aqparattanýda esh kedergisiz, erkin jáne jyldam túrde qazaq tiliniń oryn alýy. Al ol – latyn jazýy arqyly iske asatyn dúnie. Sondyqtan bul jerde tilshi-fonolog mamandar jańa álipbidi jasaýda informatik-programmisterdiń pikirimen sanasa otyryp, birlesip jumys jasaýy qajet. Sonda ǵana tolyqqandy jáne kemshiliksiz álipbi bolatyny sózsiz. Eń mańyzdysy, jańa álipbi barlyq qazaqstandyqtarǵa arnalyp jasalýy tiis.
Sonymen, jańa latyn jazýyna kóshý barysynda atqarylatyn sharalar jóninde aitar bolsaq:
Birinshiden, tájiribeli mamandar (tilshi-fonolog, informatik-programmist) birlese otyryp, usynylǵan latyn álipbiiniń barlyq jobalaryn zerdelep, jańa álipbi nusqasyn jasap shyǵarýy kerek. Tájiribe retinde telearnalardan jáne baspa betteri arqyly qabyldanǵaly turǵan jańa álipbidi qarapaiym halyqqa mindetti túrde tanystyrý, túsindirý sharalaryn júrgizý qajet.
Ekinshiden, prezident bekitkennen keiin jańa álipbige sáikes emle erejeleri jasalyp, oqýlyqtar shyǵýy tiis.
Úshinshiden, jańa álipbidi oqytatyn oqytýshylar daiyndalyp, olar jergilikti jerlerde mektep, balabaqsha, joǵary oqý oryndary, kásiporyndar, ákimshilik t.b jappai mekemelerde «Jańa álipbidi oqytý» kýrsyn júrgizýleri qajet. Munyń qarjylandyrý, uiymdastyrý siiaqty basqa da máseleleri quzyrly oryndarǵa júktelýi shart.
Tórtinshiden, jańa álipbi negizindegi oqýlyqtar daiyn bolǵan soń, qai tilde bolsyn balabaqsha men 1-synyptan bastap oqytyla bastaýy kerek, olar bitirip shyqqansha 12 jyl ótedi.
Besinshiden, kóshedegi, jol boiyndaǵy jazýlar, ártúrli mekemeler men saýda ortalyqtary t.b mańdaishadaǵy jazýlardyń bári jańa álipbi qabyldanǵan sátten bastap aýystyrylýy kerek jáne bul qadaǵalaityn til ortalyǵy men ákimshilik tarapynan júzege asyrylǵany jón.
Altynshydan, respýblika boiynsha jergilikti jerlerdiń barlyǵynda isqaǵazdary men zańdy qujattar bekitilgen jańa qazaq álipbiimen júrgizilýi tiis.
LATYN ÁLIPBIINE KÓShKENDE BIZDIŃ UTATYN JAQTARYMYZ
Birinshiden, til tazalyǵy máselesi. Tilimizdegi qazirgi jat dybystardy tańbalaityn áripterdi qysqartyp, sol arqyly qazaq tiliniń tabiǵi taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik alamyz.
Ekinshiden, basy artyq tańbalarǵa qatysty emle, erejelerdiń qysqaratyny belgili. Ol mektepten bastap, barlyq oqý oryndaryndaǵy oqytý úrdisin jeńildetedi. Ýaqyt ta, qarjy da únemdeledi.
Úshinshiden, latyn álipbiine kóshý qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege kóterilýine jol ashady. Qazaq tiline kompiýterlik jańa tehnologiialar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tiimdi jaǵdai týady.
Tórtinshiden, túbi bir túrki dúniesi, negizinen, latyndy qoldanady. Bizge olarmen rýhani, mádeni, ǵylymi, ekonomikalyq qarym-qatynasty, tyǵyz bailanysty kúsheitý tiimdi.
Latyn álipbiine kóshý qazaq halqynyń alǵa jyljýyna, jańa zaman talabyna sai ósip-órkendeýine, bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýyna úlken úles qosyp, jemisi men jeńisin ákeleri sózsiz. Biz latyn álipbiine kóshe otyryp, órkenietti elderdiń qataryna qosylyp, tilimizdegi dybystyq júielerdi naq anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylamyz. Sondyqtan latyn álipbiine kóshý biz úshin, bolashaq úshin áldeqaida mańyzdyraq. Bul jerdegi basty másele – jobany óte saýatty túrde iske asyrý. Ol úshin memleket basshysy segiz jyl ýaqyt berdi. Osy jyldyń sońyna deiin jańa grafika bekitilse, 2018 jyldan bastap ony úiretý, oqýlyqtardyń latyn álipbiimen shyǵarylýy sekildi jumystar atqarylady, 2025 jyldan bastap isqaǵazdar latyn álipbiimen júrgizile bastaidy.
Bir este bolatyn jait, latyn álipbiine kóshý 10-15 jylda atqaryla salatyn jumys emes, ol da bir evoliýtsiialyq damýdan ótedi. Máselen, bul protsess Ózbekstanda 24 jylǵa, Ázirbaijanda 9 jylǵa, Túrkiiada 30 jylǵa sozyldy. Osy elderdiń tájiribesin saralai otyryp, úzdik nátijege qol jetkizemiz degen senimimiz mol.
Máriiam ÁBSATTAR
"Jas Alash" gazeti
