فوتو: freepik
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ماماندار 308 كيٸكتٸڭ ٶلەكسەسٸن تاپقان, ولار ٶزەننەن ٶتە الماي قىرىلىپ قالىپتى. بەلگٸلٸ بولعانىنداي, سۋعا تۇنشىعىپ ارام قاتقاننىڭ بەرٸ بيىلعى تٶل ەكەن. كيٸك قىرعىنى رەسەيمەن شەكارالاس قازتالوۆ اۋدانىنداعى سارىٶزەن سۋ ايدىنىندا بولعان. مامانداردىڭ مەلٸمەتٸنشە, بۇل جەر اقبٶكەندەردٸڭ جورتاتىن جولى ەكەن. لاي سۋ مەن بيٸك جاردان ٶتۋ ٷلكەن كيٸكتەرگە قيىن بولماعانىمەن, قۇرالايلار ٶزەننەن ٶتە الماي سۋدا قالعان. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ كيٸكتٸڭ كيەسٸ تۋرالى انىقتاپ كٶردٸ.
ايتا كەتەيٸك, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ارام قاتقان جانۋارلار قازٸر ارنايى ورىنعا جەتكٸزٸلٸپ, جويىلىپ جاتىر.
«كيٸك بٸر جەردەن ٶتپەيدٸ, مىسالى, سۋدان ٶتۋ ٷشٸن جەنٸبەك اۋدانىنىڭ تالوۆكا اۋىلىنا, قازتالوۆ اۋدانىنداعى قوشانكٶل اۋىلىنا دەيٸن بارادى, ودان دا اسىپ كەتەدٸ. ياعني سوندىقتان كەزەكشٸلٸك قويۋعا مٷمكٸندٸك جوق», – دەيدٸ بقو ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸن قورعاۋ اۋماعىنىڭ ينسپەكتسييا باسشىسى نۇرلان راحىمجانوۆ.
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, ٶتكەن اپتادا عانا قازاقستان پارلامەنتٸندە وسى مەسەلە تالقىلانعان بولاتىن. دەپۋتاتتار بٶكەندٸ اۋلاپ, سانىن رەتتەپ وتىرۋ قاجەتتٸگٸن كٶتەردٸ. سەبەبٸ قاپتاعان كيٸكتەر ەگٸستٸكتٸ اپىرىپ-جاپىرىپ جەپ, تاپتاپ كەتٸپ جاتقان جاعدايلار تٸركەلگەن كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, 2003 جىلى قازاقستاندا 21 مىڭ اقبٶكەن بار دەلٸنسە, 2022 جىلى 1 ميلليون 318 مىڭ بولسا, قازٸر تٶرت ميلليونعا جەتتٸ دەگەن دەرەك بار.
بۇعان دەيٸن كيٸك سانىنىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى ەكولوگييا, گەولوگييا, تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ بولعان سەرٸكقالي برەكەشوۆ اتۋعا رۇقسات بەرگەنٸ ٷشٸن پرەزيدەنتتەن سٶگٸس العان بولاتىن. سەبەبٸ باتىس قازاقستاندا كيٸك اۋلاۋشىلار تازالىقتى ساقتاماي, دالادا ٶلەكسە قاپتاپ كەتكەن, ەكولوگتەر الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن. ال بىلتىر پرەزيدەنت قوستانايعا ساپارى كەزٸندە «قازاق دالاسىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان كيٸكتٸ» اۋلاۋعا تىيىم سالىناتىنىن مەلٸمدەگەن ەدٸ.
دەگەنمەن اقبٶكەن سانىنىڭ كٶبەيۋٸ ونىڭ ەتٸنەن, تەرٸسٸنەن, مٷيٸزٸنەن پايدا كٶرگٸسٸ كەلەتٸن كەسٸپكەرلەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرعان سىڭايلى. مٷيٸزٸنەن پانتوكرين جاسالادى, ەرينە, ول قوماقتى اقشا. زاڭسىز اۋلاۋشىلاردىڭ ىنتاسىن ارتتىراتىن دا سول مٷيٸزٸ.
كيٸك – قازاق حالقى ٷشٸن كيەلٸ جانۋارلاردىڭ بٸرٸ. «كيٸكتٸڭ كيەسٸ» دەگەن ۇعىم حالقىمىزدىڭ تابيعاتقا, جان-جانۋارعا دەگەن تەرەڭ قۇرمەتٸن, سەنٸمٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇل ۇعىمنىڭ بٸرنەشە ماعىنالىق استارى بار. قازاق حالقى كيٸكتٸ ەرەكشە قاسيەتتٸ جانۋار ساناعان. كيٸكتٸ رەنجٸتۋگە, بەكەر اتۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەگەن. كيٸككە قاستىق جاساعان ادام كيەسٸ ۇرادى, ياعني باسىنا بەلە كەلەدٸ, جولى بولمايدى دەگەن سەنٸم بولعان. بۇل – ەكولوگييالىق سانانىڭ, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ۇلتتىق دٷنيەتانىمداعى كٶرٸنٸسٸ.
كيٸكتٸڭ كيەسٸڭ تۋرالى ميفولوگييالىق تٷسٸنٸكتەر دە بار. وندا كەيدە كيٸك «اڭىز جانۋار», «جاراتىلىستىڭ ەلشٸسٸ» رەتٸندە بەينەلەنەدٸ. ونىڭ ەركٸندٸكتٸ, پەكتٸكتٸ, سۇلۋلىقتى بٸلدٸرەتٸنٸ تۋرالى ميفتەر, جىرلار كٶپ. مىسالى, قازاق جىرلارىندا كيٸك كٶبٸنە اڭشىنىڭ ار-ۇجدانىنا اينالادى. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «اققۋ, كيٸك, ادامدار» پوەماسى ارقىلى كيٸكتٸڭ كيەسٸ تۋرالى تەرەڭ فيلوسوفييالىق, ادامگەرشٸلٸك مازمۇندار اشىلعان. ول پوەمادا ادامداردىڭ تابيعاتقا جاساعان زۇلىمدىعى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ايتىلىپ, كيەلٸ جانۋارلاردى قورعاۋ يدەياسى كٶتەرٸلگەن.
كيٸكتٸڭ كيەسٸ – تابيعاتتى قورعاۋعا ٷندەيتٸن, رۋحاني تازالىقتى دەرٸپتەيتٸن, ادام مەن تابيعاتتىڭ ٷيلەسٸمٸن ساقتاۋعا باعىتتالعان تەرەڭ ۇعىم. ول تەك جانۋارعا قاتىستى ەمەس, جالپى ادام بالاسىنىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىنداعى ەدەبٸن, جاۋاپكەرشٸلٸگٸن بەينەلەيدٸ.
سونىمەن قاتار كيٸكتٸ سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە دە بەينەلەيدٸ. كيٸك ٶتە سىمباتتى, جىلدام ەرٸ سەزٸمتال جانۋار. ول – ەركٸندٸكتٸڭ, نەزٸكتٸكتٸڭ سيمۆولى. سوندىقتان قازاق ەدەبيەتٸندە, جىرلارىندا كيٸك سۇلۋ قىز بەينەسٸمەن سالىستىرىلادى. مىسالى, حالىق اراسىندا تاراعان «كيٸكتٸڭ اسىعىنداي» نەمەسە «كيٸك كٶزدٸ قىز» دەگەن تەڭەۋلەر وسىدان شىققان.
ايتپاعىمىز, وسىنداي كيەلٸ كيٸكتٸ قورعايمىز دەپ قورلاپ جاتقان جوقپىز با? كٸم بٸلەدٸ...
اقبوتا مۇسابەكقىزى
