Foto: freepik
Batys Qazaqstan oblysynda mamandar 308 kiiktiń óleksesin tapqan, olar ózennen óte almai qyrylyp qalypty. Belgili bolǵanyndai, sýǵa tunshyǵyp aram qatqannyń bári biylǵy tól eken. Kiik qyrǵyny Reseimen shekaralas Qaztalov aýdanyndaǵy Saryózen sý aidynynda bolǵan. Mamandardyń málimetinshe, bul jer aqbókenderdiń jortatyn joly eken. Lai sý men biik jardan ótý úlken kiikterge qiyn bolmaǵanymen, quralailar ózennen óte almai sýda qalǵan. Osy oraida Ult.kz tilshisi kiiktiń kiesi týraly anyqtap kórdi.
Aita keteiik, Batys Qazaqstan oblysynda aram qatqan janýarlar qazir arnaiy orynǵa jetkizilip, joiylyp jatyr.
«Kiik bir jerden ótpeidi, mysaly, sýdan ótý úshin Jánibek aýdanynyń Talovka aýylyna, Qaztalov aýdanyndaǵy Qoshankól aýylyna deiin barady, odan da asyp ketedi. Iaǵni sondyqtan kezekshilik qoiýǵa múmkindik joq», – deidi BQO Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesin qorǵaý aýmaǵynyń inspektsiia basshysy Nurlan Rahymjanov.
Esterińizde bolsa, ótken aptada ǵana Qazaqstan Parlamentinde osy másele talqylanǵan bolatyn. Depýtattar bókendi aýlap, sanyn rettep otyrý qajettigin kóterdi. Sebebi qaptaǵan kiikter egistikti apyryp-japyryp jep, taptap ketip jatqan jaǵdailar tirkelgen kórinedi. Máselen, 2003 jyly Qazaqstanda 21 myń aqbóken bar delinse, 2022 jyly 1 million 318 myń bolsa, qazir tórt millionǵa jetti degen derek bar.
Buǵan deiin kiik sanynyń ósýine bailanysty Ekologiia, geologiia, tabiǵi resýrstar ministri bolǵan Serikqali Brekeshov atýǵa ruqsat bergeni úshin Prezidentten sógis alǵan bolatyn. Sebebi Batys Qazaqstanda kiik aýlaýshylar tazalyqty saqtamai, dalada ólekse qaptap ketken, ekologter alańdaýshylyq bildirgen. Al byltyr Prezident Qostanaiǵa sapary kezinde «qazaq dalasynyń simvolyna ainalǵan kiikti» aýlaýǵa tyiym salynatynyn málimdegen edi.
Degenmen aqbóken sanynyń kóbeiýi onyń etinen, terisinen, múiizinen paida kórgisi keletin kásipkerlerdiń belsendiligin arttyrǵan syńaily. Múiizinen pantokrin jasalady, árine, ol qomaqty aqsha. Zańsyz aýlaýshylardyń yntasyn arttyratyn da sol múiizi.
Kiik – qazaq halqy úshin kieli janýarlardyń biri. «Kiiktiń kiesi» degen uǵym halqymyzdyń tabiǵatqa, jan-janýarǵa degen tereń qurmetin, senimin bildiredi. Bul uǵymnyń birneshe maǵynalyq astary bar. Qazaq halqy kiikti erekshe qasietti janýar sanaǵan. Kiikti renjitýge, beker atýǵa bolmaidy dep eseptegen. Kiikke qastyq jasaǵan adam kiesi urady, iaǵni basyna bále keledi, joly bolmaidy degen senim bolǵan. Bul – ekologiialyq sananyń, tabiǵatty qorǵaýdyń ulttyq dúnietanymdaǵy kórinisi.
Kiiktiń kiesiń týraly mifologiialyq túsinikter de bar. Onda keide kiik «ańyz janýar», «jaratylystyń elshisi» retinde beinelenedi. Onyń erkindikti, páktikti, sulýlyqty bildiretini týraly mifter, jyrlar kóp. Mysaly, qazaq jyrlarynda kiik kóbine ańshynyń ar-ujdanyna ainalady. Muqaǵali Maqataevtyń «Aqqý, kiik, adamdar» poemasy arqyly kiiktiń kiesi týraly tereń filosofiialyq, adamgershilik mazmundar ashylǵan. Ol poemada adamdardyń tabiǵatqa jasaǵan zulymdyǵy úshin jaýapkershiligi aitylyp, kieli janýarlardy qorǵaý ideiasy kóterilgen.
Kiiktiń kiesi – tabiǵatty qorǵaýǵa úndeitin, rýhani tazalyqty dáripteitin, adam men tabiǵattyń úilesimin saqtaýǵa baǵyttalǵan tereń uǵym. Ol tek janýarǵa qatysty emes, jalpy adam balasynyń tabiǵatpen qarym-qatynasyndaǵy ádebin, jaýapkershiligin beineleidi.
Sonymen qatar kiikti sulýlyqtyń simvoly retinde de beineleidi. Kiik óte symbatty, jyldam ári sezimtal janýar. Ol – erkindiktiń, náziktiktiń simvoly. Sondyqtan qazaq ádebietinde, jyrlarynda kiik sulý qyz beinesimen salystyrylady. Mysaly, Halyq arasynda taraǵan «Kiiktiń asyǵyndai» nemese «Kiik kózdi qyz» degen teńeýler osydan shyqqan.
Aitpaǵymyz, osyndai kieli kiikti qorǵaimyz dep qorlap jatqan joqpyz ba? Kim biledi...
Aqbota Musabekqyzy
