بٶكەي ورداسى اۋدانىنداعى وبلىستىق حان ورداسى مۋزەيٸنە بٶكەي حان (1812-1815) مەن شىعاي سۇلتاننىڭ (1816-1824) مٶرلەرٸنٸڭ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلگەن نۇسقالارى تابىس ەتٸلدٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات تٸلشٸسٸ.
بۇل جۇمىس ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ «ۇلى دالا تاريحى مەن مەدەنيەتٸ» ماقساتتى جوباسى (جەتەكشٸسٸ - پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ) اياسىندا جٷزەگە اسىرىلدى.
مٶرلەردٸڭ مۋزەيلٸك عىلىمي اتريبۋتسيياسىن, رەكونسترۋكتسيياسىن جاساۋ ٸسٸنە وسى ۋنيۆەريتەتتٸڭ پروفەسسورى, ەتنوگراف-عالىم تەتتٸگٷل قارتاەۆا جەتەكشٸلٸك ەتتٸ.
تەتتٸگٷل ەرسايىنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مٶر مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ تاريحىن, حانداردىڭ جارلىعىن, قاتىناس حاتتارىن ايعاقتايتىن ماڭىزدى دەلەل بولىپ تابىلادى.
حان, سۇلتاندار مٶرٸنٸڭ باي, تارحان, ستارشىنداردٸكٸنەن ايىرماشىلىعى, كٷمٸستەن سوعىلعان, بٷيٸرٸ جالپاق, ۇشى جوعارى قاراي سٷيٸرلەنٸپ بٸتەدٸ. ولار «جازعاندارىمدى كۋەلاندىرۋ ٷشٸن مٶرٸمدٸ باستىم» دەگەن سٶزدەرمەن اياقتاپ وتىرعان. «حات بەردٸم داۋلى جەرگە مٶر باساتىن, قولىندا قىزىل التىن جٷزٸگٸ بار», دەگەن جولدارداعى «قىزىل التىن» سٶزٸ كٷمٸس بەتٸنە اپتالعان, جالاتىلعان التىندى مەڭزەيدٸ.
بٶكەي حان 1812 جىلعا دەيٸن سۇلتان كەزٸندە قولدانعان مٶرٸنٸڭ قورعانىنا شەكسٸزدٸك ٶرنەگٸن سالدىرعان.ال حاندىق تاققا وتىرعان سوڭ سوعىلعان مٶرٸنٸڭ قورعانىنا جاپىراعىن جايعان بۇتاق بەينەسٸن بەرەتٸن كٶگەرٸس ٶرنەگٸن العان. شىعاي سۇلتان رەسمي حان تيتۋلىن الماعانىمەن, حالىق حان ساناعان. بيلٸك ەتكەن جىلدارىندا قولدانعان مٶرٸنٸڭ قورعانىندا جۇلدىز ٶرنەگٸ سالىنعان. حان, سٷلتانداردىڭ مٶرلەرٸ بٸر-بٸرٸنەن قورعانىنداعى ٶرنەگٸ جەنە جازۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
حان مٶرلەرٸن قايتا جاساعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىسەندٸك قولدانبالى ٶنەر كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, زەرگەر-رەستاۆراتور ەستاي داۋباەۆ.
حان مٶرلەرٸن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە ارحيۆ قۇجاتتارى, جازبا دەرەكتەر (ابۋ-ل-فازل بايحاكي, ي.كازانتسەۆ, ت.ب.), عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸ (ي.ۆ.ەروفەەۆا, ن.ەلٸمباي, ە.ش.شايمەردەنوۆ, ق.ومارحانوۆ, ۆ.ل.يانين, ت.ب.), فولكلورلىق دەرەكتەر, شىڭعىس حان, سٷلەيمەن پايعامباردىڭ (كەيٸن سۋ پاتشاسى سٷلەيمەن اتانعان) مٶرلەرٸ تۋرالى اڭىزدار نەگٸز بولدى. ارحەولوگييالىق مٶرلەر قايتا زەرتتەلدٸ. بۇعان دەيٸن قايتا سوعىلعان ابىلاي حان, جەڭگٸر حان مٶرلەرٸ قايتا زەردەلەندٸ.
پروفەسسوردىڭ پايىمداۋىنشا, جٷزٸك تٷرٸندەگٸ مٶردٸڭ بارلىق تٷرٸن زەرگەرلەر سوققان. مٶرلٸ جٷزٸك سوعۋ تەحنولوگيياسىندا قولدانىلاتىن قالىپتاۋ, بەزەۋ, سىمكەپتەك, كٷمٸس بەتٸنە كٷمٸس قوندىرۋ, قاقتاۋ, اپتاۋ سيياقتى دەستٷرلٸ ەدٸستەر ەشەكەيلٸك كٷمٸس جٷزٸك سوعۋداعى تەسٸلدەرمەن بٸردەي. ەرەكشەلٸگٸ, ونىڭ تەك مٶر رەتٸندەگٸ ستاتۋسىن انىقتايتىن رەسمي جازۋلارى مەن بەدەرلەرٸ, لاۋازىمدىق مازمۇنى. مٶرلٸ جٷزٸكتٸڭ بەتٸنە تاس ورناتىلماي, تەك مەتالدان سوعىلسا, بەتٸنە جازۋ, ويۋ-ٶرنەك, تاڭبا شەكٸلدٸ. جازۋ مازمۇنىن ونىڭ يەسٸنٸڭ شىققان تەگٸن راستايتىن ارناۋلى تاڭباسى, تاپسىرۋشىنىڭ قالاۋى بويىنشا لاۋازىم بەلگٸسٸ, مەملەكەت اتى, يەسٸنٸڭ اتى-جٶنٸ قۇراعان. مٶرلەر 925 سىنابىنداعى كٷمٸستەن بايىرعى كٷمٸس ٷستٸنە كٷمٸس قوندىرۋ, ويۋ, قارايتۋ ەدٸستەرٸمەن سوعىلدى.
«قازٸرگٸ تاڭدا بٸزگە كەلٸپ جەتكەن دەرەكتەردٸ قايتا زەردەلەي كەلە, قازاقتىڭ حان, سۇلتاندارى مٶرلەرٸن جٷزٸك تٷرٸندە سوقتىرعانىمەن, قولدارىنا تاعىپ جٷرمەگەن, قۇجاتتاردى كۋەلاندىرعان كەزدە تۇعىرىن ساۋساققا «ايناتەرٸس» تەسٸلٸمەن, ياعني سٷيٸر باسىن جوعارى قاراتىپ كيٸپ (قۇسمۇرىن جٷزٸكتٸڭ تاعىلۋىنان تەرٸس) نەمەسە تۇعىرىنان قولعا ۇستاپ باسقان. حان, سۇلتانداردىڭ مٶرٸنٸڭ بەينەسٸ حان جاساعىنىڭ بايراق باسىنىڭ بەينەسٸنە سەيكەس كەلگەن دەگەن تٷيٸن جاسادىق.
ال مٶر بوياۋىن كٶپەستەردەن ساتىپ العان نەمەسە قولدان تابيعي جولمەن ەزٸرلەنگەن. تابيعي مٶر بوياۋى فولكلورلىق مەلٸمەتتەر بويىنشا بيداي, تارىنى كٷيدٸرٸپ قۋىرىپ, كٷل, كٷيە جاساۋ ارقىلى الىنعان», دەيدٸ عالىم.
