قازاقستاندا ٸرگەتاسى كەڭەس وداعى دەۋٸرٸندە قالانعان جازۋشىلار وداعى, جۋرناليستەر وداعى, كومپوزيتورلار وداعى, سۋرەتشٸلەر وداعى, سەۋلەتشٸلەر وداعى, تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعى, كينەماتوگرافيستەر وداعى سەكٸلدٸ تٷرلٸ شىعارماشىلىق وداقتار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. تەك ولاردىڭ ستاتۋسى ٶزگەرگەن. بۇرىن بۇلاردىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸك مەكەمە دەرەجەسٸندە بولسا, بٷگٸندە قوعامدىق ۇيىمدار ساناتىندا.
كەزٸندە بۇل وداقتاردىڭ بەرٸ مەملەكەت يدەولوگيياسى ٷشٸن قىزمەت ەتٸپ, مٷشەلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ باعالاندى, تەگٸن تۇرعىن ٷي بەرٸلدٸ. تٷرلٸ ماراپاتتارعا دا يە بولدى. الايدا ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن الىپ, قوعامدىق دامۋدىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگٸزدەلگەن تٷرٸنە كٶشكەلٸ بۇرىن مەملەكەت قامقورلىعىندا بولعان كٶپتەگەن ۇيىمدار تەرٸزدٸ شىعارماشىلىق وداقتار دا ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرۋگە كٶشتٸ. ەندٸ بۇنداي وداقتار دەمەۋشٸلەر كٶمەگٸنە سٷيەنٸپ قاراجات تاۋىپ جۇمىس جٷرگٸزبەسە, باسقالاي قارجى كٶزٸ ولار ٷشٸن جابىق دەگەن سٶز…
قوعامدىق نەگٸزدە جۇمىس ٸستەيتٸن ۇيىمداردا بٸر عانا تۇراقتى قاراجات كٶزٸ بار, ول دا بولماشى تيىن-تەبەننەن تۇراتىن مٷشەلٸك جارنا.
مٷشەلٸك جارنا دەمەكشٸ, جاقىندا عالامتور بەتتەرٸندە «قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ جٷزدەن استام مٷشەسٸ ۇيىمنان شىعارىلعالى جاتىر» دەگەن اقپارات پايدا بولدى. «باقسام , باقا ەكەن» دەمەكشٸ, ەلگٸ شۋلى اقپاراتتىڭ پايدا بولۋىنىڭ نەگٸزٸندە مٷشەلٸك جارناعا قاتىستى ەڭگٸمە جاتىر ەكەن. بٸز سونىڭ انىق-قانىعىن بٸلەيٸك دەپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋرەتشٸلەر وداعى باسقارماسى تٶراعاسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى جۇبانييازوۆ ٶمٸربەك ورىنباسارۇلىنا جولىعىپ, مەن-جايدى سۇرادىق. ول كٸسٸ بٸزدٸڭ ساۋالدارىمىزعا رەت-رەتٸمەن بىلايشا جاۋاپ بەردٸ:
– يە, قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعى باسقارماسىنىڭ پلەنۋمىنىڭ شەشٸمٸ بويىنشا ۇزاق ۋاقىت بويى مٷشەلٸك جارنا تٶلەمەۋٸنە بايلانىستى 138 ادامدى سۋرەتشٸلەر وداعى مٷشەلٸگٸنەن شىعارۋ تۋرالى ەڭگٸمە بولعانى راس. بٸراق بٸز ولاردى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ شىعارامىز دەپ بۇيرىق بەرگەنٸمٸز جوق. تەك مٷشەلٸك جارنانى ەڭ كەمٸ 3 جىل بويى تٶلەمەگەندەردٸڭ تٸزٸمٸن بەرٸپ, ەگەر سۋرەتشٸلەر وداعى پلەنۋمىنىڭ جارنا تٶلەۋ تۋرالى بۇيرىعى ورىندالماسا بۇل تالاپ ٷدەسٸنەن شىقپاعان تۇلعالاردىڭ مٷشەلٸكتەن شىعارىلاتىنىن ەسكەرتٸپ, ونى قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ سايتىنا سالىپ قويدىق. سوندىقتان بۇل ارادا ەشقانداي جاسىرىن ەرەكەت جوق. تٸپتٸ بٸز 2 جىل جارنا تٶلەمەگەندەردٸ تٸزٸمگە قوسقانىمىز جوق. جاڭاعى تٸزٸمدەگٸ 30 ادام 12 جىل بويى جارنا تٶلەمەگەن!
بٸزدە مٷشەلٸك جارنا, بار بولعانى ايىنا 200 تەڭگە عانا, بٸر جىلعا ەسەپتەسەك 2400 تەڭگە. ال زەينەتكەر مٷشەلەر ونىڭ جارتىسىن عانا تٶلەيدٸ. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتار بولساق, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جارناسى ايىنا 500 تەڭگە بولسا, ديزاينەرلەر وداعىندا 600 تەڭگە.
بٸزدٸڭ وداقتا مىڭنان اسا مٷشە بار. سۋرەتشٸلەر وداعىنا مٷشە بولاتىن تۇلعالار وداقتىڭ جارعىسىمەن تانىسادى. وداققا مٷشەلٸككە قۇجات تاپسىرار الدىندا باسقارما تٶراعاسىنىڭ اتىنا ارىز جازىپ, وندا جارعىمەن تانىسقانىن, ونداعى شارتتاردى ورىندايتىنىن بٸلدٸرەدٸ. سٸزگە بۇنىڭ انىق بولۋى ٷشٸن جارعىنىڭ وسى مەسەلەگە قاتىستى جەرٸن كەلتٸرەيٸن:
2009 جىلدىڭ 23 سەۋٸرٸندەگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ حVI سەزٸ بەكٸتكەن, ٶزگەرتۋلەر جەنە تولىقتىرۋلارمەن بٸرگە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋرەتشٸلەر وداعى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ جارعىسىنىڭ 4-بٶلٸمٸنٸڭ 7-بابىندا بىلاي دەلٸنگەن:
4.7. سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەلٸگٸنەن شىعارۋ كەلەسٸ جاعدايلاردا جٷرگٸزٸلەدٸ:
ا) سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ جارعىسىندا تۇجىرىمدالعان قاعيدالاردى بۇزعان جەنە ونىڭ قىزمەتٸ سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ ماقساتتارى مەن مٸندەتتەرٸنە سەيكەس كەلمەگەن جاعدايدا;
ب) سۋرەتشٸلەر وداعىنا ماتەريالدىق جەنە مورالدىق زييان كەلتٸرەتٸن جەنە بەدەلٸنە داق تٷسٸرەتٸن قوعامعا قارسى سيپاتتاعى ٸس-ەرەكەتتەردٸ جاساعان جاعدايدا, قر باسپاسٶز بەتٸندە جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ سايلانعان ورگاندارىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى جاسادى دەپ نەگٸزسٸز ايىپتاعانى ٷشٸن;
ۆ) 1 (بٸر) جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە مٷشەلٸك جارنالاردى تٶلەمەگەن جاعدايدا;
گ) ٶز تٸلەگٸ بويىنشا.
سۋرەتشٸلەر وداعىنان شىعارۋ تۋرالى شەشٸمدٸ وبلىستىق فيليالدىڭ سۋرەتشٸلەر جينالىسىنىڭ نەمەسە سۋرەتشٸلەر وداعى سەكرەتارياتىنىڭ, سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسٸمەن كەلٸسٸلگەن شەشٸمٸ ۇسىنىلعاننان كەيٸن, سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ باسقارماسى قابىلدايدى.
سۋرەتشٸلەر وداعىنان شىعارۋ تۋرالى شەشٸمگە سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ كەزەكتٸ سەزٸندە شاعىمدانۋعا بولادى.
كٶرٸپ وتىرسىز, بٸز جارعىعا سٷيەنٸپ وتىرمىز. دەمەك, بۇل مەسەلەدە بٸزدٸ كٸنەلاۋ ورىنسىز. سوسىن تاعى بٸر ايتاتىن نەرسە – قازٸر سايتتاعى بورىشكەرلەر تٸزٸمٸنە قاراساڭىز 115 ادام قالعانىن كٶرەسٸز. نەگە? ٶيتكەنٸ, 23 ادام جارنالارىن تٶلەپ, قارىزدارىنان قۇتىلعان. ياعني بٸز جارنانىڭ قارىزىنان قۇتىلعانداردى تٸزٸمنەن الىپ تاستاپ جاتىرمىز. ال ەندٸ جارنا قارىزىنان قۇتىلماعانداردىڭ مەسەلەسٸ الداعى پلەنۋمدا قارالىپ, ولاردى وداق مٷشەلٸگٸنەن شىعارا ما, نە قالدىرا ما, ونى سول پلەنۋم شەشەتٸن بولادى.
جارنا تٶلەۋ – الدىمەن, سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ جارعىسىنا سەيكەس جينالاتىن قاراجات, بٸراق بٸز ونى جەكە باسىمىزدىڭ كەرەگٸنە جاراتپايمىز عوي. ادام بار جەردە تٷرلٸ جاعداي بولادى, ول بٸزدٸڭ وداقتىڭ مٷشەلەرٸنە دە تەن نەرسە. مىسالى, وداقتىڭ مٷشەسٸ قايتىس بولعان جاعدايدا ۆەنوك اپارامىز (ول ەڭ كەمٸ 9-10 مىڭ تەڭگە تۇرادى), شامامىزعا قاراي اقشالاي كٶمەك جاسايمىز. سول سيياقتى سۋرەتشٸلەردٸڭ بٸرەۋٸ 90-عا, بٸرەۋٸ 80-گە كەلٸپ جاتادى, وعان گٷل شوعىن, العىس حات اپارامىز. شاپان جابامىز. ال ەندٸ وسىنىڭ بەرٸ اقشاعا كەلەتٸن نەرسە ەمەس پە? كٶپ بولىپ ۇيىسپاساق, ورتاق ٸسكە سالاتىن ازعانا تيىن-تەبەننەن باس تارتساق – بٸزگە مٷشە بولۋدىڭ قاجەتٸ قانشا?
جالپى جارنا مەسەلەسٸندەگٸ بۇل جاعداي بۇرىننان جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. جىلىنا ەكٸ رەت بولاتىن پلەنۋمنىڭ قارساڭىندا وداق مٷشەلەرٸنٸڭ جارنا تٶلەمەي جٷرگەندەرٸنە تەلەفون شالامىز, تٶلەگەندەر تٶلەيدٸ, تٶلەمەگەندەر باياعىسىنشا قۇلاعىنا ٸلمەي جٷرە بەرەدٸ. سوندىقتان ٶتكەن جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا ٶتكەن پلەنۋمدا بۇل مەسەلە تاعى كٶتەرٸلٸپ, پلەنۋم سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ حاتشىلىعى مەن وبلىستارداعى فيليال تٶراعالارىنا مٷشەلٸك جارنا تٶلەمەگەن تۇلعالاردى وداقتان شىعارۋعا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. بورىشكەرلەر تٸزٸمٸ سودان كەيٸن عانا وداقتىڭ سايتىنا سالىنعان-دى. ول – قىزمەت بابىندا قولدانىلاتىن قۇجات قانا. سونى بٸرەۋلەر «شۋلاتقىسى» كەلگەن دە بولۋى مٷمكٸن, بٸرنەشە سايتتا ماقالا شىقتى. سول سەكٸلدٸ Facebook ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە بٸرەۋلەر «قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعى» دەگەن جابىق توپ اشىپ, وعان مەنٸڭ سۋرەتٸمدٸ ٸلگەن دە ەلگٸ تٸزٸمدٸ بەرگەن. مەن ول اككاۋنتتى اشقان كٸسٸلەردٸ تاۋىپ الىپ, شاقىرىپ سٶيلەستٸم. ولارعا بۇل ٸسٸنٸڭ جٶنسٸز ەكەنٸن, وداقتىڭ اتى مەن لوگوتيپٸن جەنە مەنٸڭ سۋرەتٸمدٸ رۇقساتسىز پايدالانۋى قىلمىستىق ٸس-ەرەكەتكە جاتاتىندىعىن تٷسٸندٸردٸم. سودان سوڭ ولار مەنٸڭ سۋرەتٸم مەن تٸزٸمدٸ الىپ تاستادى.
جالپى, جازۋشىلار وداعى, جۋرناليستەر وداعى, كومپوزيتورلار وداعى, سۋرەتشٸلەر وداعى سيياقتى شىعارماشىلىق وداقتار و باستا كەسٸبي وداق, ياعني بٸر ٶنەر سالاسىنداعى ادامداردى ۇجىمداستىرىپ, يدەولوگيياعا قىزمەت جاساتۋ ٷشٸن قۇرىلعان. جاسىراتىنى جوق, كەڭەستٸك دەۋٸردە شىعارماشىلىق وداققا مٷشە بولعان تۇلعالارعا بەرٸلەتٸن ارتىقشىلىقتار بولدى. مىسالى, قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعىنىڭ مٷشەسٸنە ٷي بەرٸلگەندە قاتارداعى سۋرەتشٸلەردەن 15 شارشى مەتر ارتىق بەرٸلەتٸن. ونىڭ سىرتىندا تٷرلٸ اتاقتار, سىيلىقتار, وردەن-مەدالدارى بار. كٶرمەلەرٸن تەگٸن ٶتكٸزەتٸن. ال قازٸر تٸپتٸ, الماتىدا كٶرمە ٶتكٸزەتٸن زالدىڭ ٶزٸ جوق. بٸزدٸڭ كٶرمەلەرٸمٸز, نەگٸزٸنەن ە.قاستەەۆ اتىنداعى ٶنەر مۇراجايىندا ٶتەدٸ. ول مۇراجاي مەملەكەت قاراۋىندا بولعانىمەن وعان كەرەكتٸ قاراجاتتىڭ 70 پايىزى مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن بٶلٸنسە, قالعان وتىز پايىزىن ٶزدەرٸنە تابۋ مٸندەتتەلگەن. سوندىقتان ول سۋرەتشٸلەردٸڭ جەكە كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋدٸ تەگٸن جاساپ بەرە المايدى. قاستەەۆ مۇراجايىندا باسى ارتىق بوس ورىن جوق, سوندىقتان ول سۋرەت كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋ ٷشٸن ٶز ەكسپوناتتارىن ۋاقىتشا جيناپ قويىپ, كٶرمەلەرگە ورىن بوساتىپ بەرەدٸ. ال ول جەرگە كٶرمە ٶتكٸزەتٸندەر كەمٸندە 250 مىڭ تەڭگە تٶلەۋٸ تيٸس. بۇنداي قاراجاتتى سۋرەتشٸلەر قايدان تابادى? دەمەۋشٸ تاپقاندارى ٶيتٸپ-بٷيتٸپ كٶرمەسٸن ٶتكٸزەر, ال تاپپاعاندارى قايتەدٸ?..
شىنىن ايتقاندا, سۋرەتشٸلەر – ەلەۋمەت نازارىنان سىرت قالعان ٶنەر يەلەرٸ. اندا-ساندا مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن بٸرلٸ-جارىم كٶرمە ٶتٸپ, ارا-تۇرا بٸر-ەكٸ سۋرەتشٸلەردٸڭ البومدارى جارىق كٶرەدٸ دەمەسەك, بەرٸ ٶز بەتٸمەن ەڭبەكتەنٸپ, ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرٸپ جٷر. ولار كٷردەلٸ كەسكٸندەمە جۇمىستارىن جاساعانمەن ونى ساتىپ الاتىندار جوق. سوندىقتان كٷن كٶرٸس ٷشٸن ارزانقول كارتينالار سالىپ, اقشا تابۋعا مەجبٷر. بۇل جاعداي – ەلٸمٸزدە سۋرەت ٶنەرٸنە جەتكٸلٸكتٸ مەن بەرٸلمەيتٸنٸندە جاتسا كەرەك. سەبەبٸ مەكتەپكە ارنالعان وقۋلىقتاردى جاساۋعا, كٸتاپ بەزەندٸرۋ ٸسٸنە كەسٸبي سۋرەتشٸلەر قاتىستىرىلىپ جاتقان جوق. سوندىقتان ٶزدەرٸنە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا جاعداي جاساي الماي جٷرگەن سۋرەتشٸلەر تۋرالى الىپ-قاشتى ەڭگٸمە تاراتىپ, جوق جەردەن سەنساتسييا ٸزدەپ جٷرگەن كەيبٸر باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەرەكەتٸن قۇپتاي المايمىن.
P.S. يە, قازاقستان سۋرەتشٸلەر وداعىنا باسشىلىق جاساپ وتىرعان ازاماتتىڭ ايتقانى نەگٸزسٸز ەمەس. بارلىق ساۋالىمىزعا ەشتەڭەنٸ جاسىرماي اشىق جاۋاپ بەرگەن ٶمٸربەك جۇبانييازدىڭ سٶزٸنەن ۇققانىمىز سۋرەتشٸلەر جاقتان شىققان «شۋدا» اناۋ ايتقانداي ٷلكەن مەسەلە جوق. بار بولعانى قوعامدىق نەگٸزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان شىعارماشىلىق وداق باسشىلىعى ٶز مٷشەلەرٸمەن دۇرىس جۇمىس جٷرگٸزگٸسٸ كەلگەن. تەرتٸپ مەسەلەسٸ قارالعان. ونىڭ ٶزٸ وداقتىڭ جارعىسىنا سەيكەس جٷزەگە اسىرىلعان. تٸپتٸ جىلدار بويى وداققا مٷشەلٸك جارنا تٶلەمەي كەلگەندەرگە بەرەشەگٸن ٶتەۋ ٷشٸن الداعى پلەنۋمعا دەيٸن ۋاقىت بەرٸلگەن.
احمەت ٶمٸرزاق
