كەرەك ەمەس كەزدە ايتىلعان كەرەك ەمەس ەڭگٸمە

تاقاۋدا مارقۇم اكادەميك سالىق زيمانۇلى زيمانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. وسى مەرەيتوعا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ق. ك .توقاەۆ ٶزٸنٸڭ  twitter پاراقشاسىندا: “ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى جاس ۇرپاققا ەردايىم ٷلگٸ-ٶنەگە”, – دەپ جازدى. سول كٷنٸ الماتىنىڭ  اقپانى تاعى دا تاڭعالدىرىپ, اياق استىنان جىلىپ قويا بەردٸ دە, بۇرىن-سوڭدى بولماعان 18 دەرەجەگە دەيٸن كٶتەرٸلگەن. كٶكتەم كەلدٸ دەگەن وسى. كٶپ كٷتتٸرگەن كٶكتەم. مەنٸڭ كٶرشٸم, بٷكٸل سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان قارت پروفەسسور تاڭ اتپاي قوڭىراۋ شالسىن.

بايقايمىن, ماعان دەيٸن دە تالاي ادامعا تەلەفونداعان سىڭايى بار. كٶڭٸلٸ  كٶتەرٸڭكٸ. ”سٸز ەستٸدٸڭٸز بە, (ول  مەنەن مٷشەل جاس ٷلكەن بولسا دا سٸز دەپ سٶيلەيدٸ),  “ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى” دەپ اتاپ ايتتى عوي”. “ييا,  سولاي دەگەن سەكٸلدٸ”. “چتو زناچيت “سەكٸلدٸ”??? قالقام, سٸز قايتادان تىڭداڭىز, قاداپ تۇرىپ ايتتى ەمەس پە, قالاي قاعىس ەستيسٸڭدەر وسى, ا?”. سٶز جوق, سالىق زيمانوۆتىڭ ٶمٸرٸ – عيبراتتى عۇمىر. تازا عۇمىر. مەن دەگەن قازاق وسىلاي ٶمٸر سٷرسٸن. كەيٸنگٸ جىلدارى رۋحانييات ارداگەرلەرٸن ارداق تۇتۋدى ۇمىتا باستاعان سەكٸلدٸ ەدٸك, twitter-دەگٸ  وسى بٸر اۋىز سٶز قانشاما عالىمعا قانات بٸتٸردٸ, سول كٷنٸ قانشا جٷرەك جارىلارداي بوپ قۋاندى دەسەڭشٸ. اعام ماعان: «سەن نەگە, كەشٸرٸڭٸز, سٸز نەگە بٸز سەكٸلدٸ بٶركٸڭٸزدٸ اسپانعا اتىپ قۋانبايسىز», – دەپ رەنجٸپ تۇر. ونىسى دۇرىس تا. ەندٸ ونى جۇباتۋ وڭاي ەمەس. قيتىقتى دەگەن وسى. بٷگٸننەن باستاپ تەرەنكۋرعا قۇلقىن سەرٸدەن  جالعىز كەتەدٸ. كەمپٸرٸ ايتپاقشى «باسى قاقشاڭداپ, كٶزٸ اقشاڭداپ». كيوسكٸدەن گازەت-جۋرنال ەكەلۋگە دە ەدەتتەگٸدەي مەنٸ جۇمساماي, ٶزٸ بارۋى مٷمكٸن. كٶشە كٶكتايعاق, كٶڭٸل جابىرقاۋ بولسا دا, ەشكٸمنەن كٶلٸك سۇراماي پوليكلينيكاسىنا جاياۋ-جالپى ٶزٸ تارتادى. جاياۋ مۇسا دەگەن سەكٸلدٸ. جازاتايىم كەزدەسە قالساق  كٶرمەگەن بوپ تەرٸس اينالۋى دا عاجاپ ەمەس. بٸراز ۋاقىت وسىلاي توڭتەرٸس قالىپتا جٷرەرٸ انىق. توڭدى جٸبٸتۋ ٷشٸن ٷيٸنە ارنايى بارىپ ەڭگٸمەلەسۋ كەرەك. بەلكٸم, قوناققا شاقىرارمىن. ساق قارعا ساعاعىنان ٸلدٸرەر, قاپەلٸمدە, قاراڭىزشى, اڭداماي سٶيلەپ قالىپ, اعاتايىمدى قاپا عىپ العانىمدى. قىرسىققاندا قىمىران ٸريدٸ, ناعىز قاربالاستىڭ كەزٸ ەدٸ بۇل. حابارلاسا الماي كەتتٸم. مٸنە, اراعا اپتا سالىپ كٶز اشتىرماي جاپالاقتاي جاۋعان اق قار, كٶك مۇزدا ارتىنىپ-تارتىنىپ اعاما كەلە جاتىرمىن. الماتىڭىز كٷندەگٸدەي ىزى-قيقى, قىم-قۋىت. كەپتەلٸستەن كەپتەلٸسكە سٷڭگٸپ, ورامنان ٶتٸپ تۇيىققا تٸرەلٸپ, سىزاشىقتىڭ سۋىنداي سۋماڭداعان كٶشەلەردٸ قۋالاپ, ەرەڭ جىلجىپ كەلەمٸز. پروفەسسوردىڭ نەگە رەنجٸگەنٸن مەن, ەرينە, بٸلەمٸن. سٶزگە مەن بەرمەيمٸز. 

ساقپىز. جوق, كەرەناۋمىز. يماندى بولعىر سالىق زيمانۇلىنا قانشا ۋاقىتتان سوڭ بەرٸلگەن ورىندى باعاعا ورىنسىز سەلقوستىعىما قاپا بولدى. قازاق بٸر ماقتانسا زيمانوۆپەن ماقتانسا عوي. ماعىنالى عۇمىر كەشكەن اعانى ەل ەشقاشان ۇمىتپاس. ەي, ەتتەڭ, كەيٸنگٸ جىلدارى عالىمنىڭ ەمەس, ساۋداگەردٸڭ اتى وزاتىن بوپ جٷر. «ونىڭ بٸرنەشە عىلىمي ەڭبەگٸ بار»دەسەڭٸز, ەشكٸم ەلەڭ ەتپەۋٸ مٷمكٸن, ال ەگەر «ونىڭ بٸرنەشە فيرماسى بار» دەڭٸزشٸ, وپپونەنتٸڭٸزدٸڭ ٶڭٸ ٶزگەرٸپ سالا بەرەرٸ انىق. وسى “عيبراتتى عۇمىر”دەگەن بٸر اۋىز سٶزدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزى بارىنا مەن بەرمەي كەلگەن جالعىز مەن عانا ما? ٶمٸرٸن عىلىمعا, ٶنەرگە, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سالا-سالالارىنا ارناعان قانشاما اعالارىمىز بەن اپالارىمىز وسى سٶزدٸ ەستٸگٸسٸ كەلەتٸن ەدٸ. بٸز ولارعا ٶتكەن دەۋٸردٸڭ, كەشەگٸ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ سارقىنشاقتارىنداي قارادىق. رۋحانيياتىمىزدىڭ ورمانداي قالىڭ ورداسى ويسىراپ,  وسى جىلدار ٸشٸندە قاتارلارى سيرەپ قالدى. جۇرت بالاسىن عىلىمعا ەمەس, ساۋدا-ساتتىقققا باۋلي باستادى. قازاق بۇرىن الماتىعا ٶنەر, بٸلٸم ٸزدەپ كەلسە, ەندٸ قاپشىق كٶتەرٸپ كەلەتٸن بولدى. ماعىنالى ٶمٸر دەپ قازىناعا قول سالاتىن, بٸر سالعاندا مول سالاتىندار توبىرىن تاني باستادىق. سولاردى ٷلگٸ ەتٸپ كٶرسەتۋ ەتەك الدى. مىنا ەگەمەندٸك, مىنا كٶل كٶسٸر بايلىق, مىنا ەركٸندٸك,  بٸر باسىمىزدى بىلاي قويعاندا بالا-شاعا, ٷرٸم-بۇتاعىمىزعا, تٸپتٸ اعايىن-جەگجاتىمىزدىڭ اۋلاسىنا  ناۋاداي قۇيىلعان مىنا تابىس ٶزٸنەن ٶزٸ كەلە قالعان سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. تٶڭكەرٸستٸ دە, تٶڭكەرٸلمەي قالۋدى دا بٸر ادام ەمەس, مىڭ ادام جاسايدى ەمەس پە? سٸز, ەلبەتتە “كەلەم شەرٸپتٸ ” وقىدىڭىز. وقىپ تا جٷرسٸز دەپ سەنەلٸك.  تٸپتٸ, سٸز بار عوي,  وسى سٸز  نەگە دٷر, “ٸنجٸلدٸ” دە وقىعان سەكٸلدٸ كٶرٸنەسٸز ماعان. ال ايتىڭىزشى, “مەن جاسادىم, مەنٸڭ پەرمەنٸممەن جاسالدى”, “ماعان دەيٸن ەشتەڭە دە, ەشكٸم دە بولعان ەمەس…” دەگەن سىقىلدى سٶزدٸ سٸز جاراتقان يەنٸڭ قايسى اياتىنان, قاي پايعامباردىڭ قاي حاديسٸنەن  وقىدىڭىز? وقىعان جوقسىز! جاببار حاق “مەن” دەمەيدٸ, “بٸز” دەيدٸ. ياكي, “مەن جاسادىم ”دەمەيدٸ, “بٸز جاسادىق” دەيدٸ. پايعامبارلار دا سولاي. قاي دٸندە دە. قازاقستان دەيتۇعىن مەملەكەتكە, قازاق دەيتۇعىن ۇلتقا  قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ بۇرىن بولماعانداي, بٷكٸل جاقسىلىق, بٷتكٸل مىقتىلىق پەن پاتريوتتىق 1991 جىلعى ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييادان كەيٸن عانا پايدا بولعان ۇعىمدار سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸنٸ نەسٸ ەكەن وسى? سوندا قالاي, قازاقستاندا ەشكٸم بۇعان دەيٸن  ماعىنالى, مەندٸ عۇمىر سٷرمەگەنٸ مە?  ەشكٸم ازاتتىق ٷشٸن كٷرەسپەگەنٸ مە? ۇلىلار بولماعان با بٸزدە? قايدان, قاشان, نە ٷشٸن پايدا بولدى بۇل ٶزٸ? بٸز  قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قانشاما تولىق مٷشەلەرٸ, ياكي اكادەميكتەر مەن كوررەسپوندەنت مٷشەلەرٸن كٶردٸك, تالايى مارقۇم بوپ كەتتٸ, بٸز  كەشەگٸ كٷندەرٸ وبلىس, اۋدان, شارۋاشىلىق  باسقارعان, ٶندٸرٸس, ٶنەركەسٸپتٸ ٶركەندەتكەن ەڭبەكتەگٸ ەرلٸكتەرٸ ٷشٸن, ياعني حالال ەڭبەگٸمەن ەل قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن, ادالدىعى ٷشٸن ماراپاتتالعان, كٸسٸلٸگٸ مەن كٸشٸلٸگٸ ٷشٸن ماقتالعان اعا, اپالاردى بٸلەمٸز, كٶبٸن, باسقانى ايتپاعاندا,  اقتىق ساپارعا اتتاندىراردا اق جاۋىپ  ارۋلارعا قارجى تابىلسا, سوعان شٷكٸرشٸلٸك ەتتٸك ەمەس پە?  سولاردىڭ كٶبٸ ەشكٸمنٸڭ الا جٸبٸن اتتاماعان, الاياقتىق پەن ارامزالىقتان, رۋشىلدىق پەن ازعىندىقتان تازا كٸسٸلەر ەدٸ عوي دەسەك, بۇل دا بٸرەۋدٸڭ شامىنا تيە مە?  

ايتىپ اۋىز جيعانشا  “ۇزىن-ۇزىن كٶش كەلەر, ۇزىن شۇباپ بوس كەلەر” تۇسىمنان بٸرٶڭكەي قارا دجيپتەر كەرۋەنٸ دابىلداتا ٶتٸپ, ويىمدى بۇزىپ جٸبەردٸ. وسىدان بٸر-ەكٸ اپتا بۇرىن بەلگييادا قايتىس بوپ,  توقماقتا جەرلەنگەن  راھماتلىق ميللياردەر وليدجون  يبراھيموۆتىڭ جانازاسىنا بٸرٶڭكەي قارا  ماشينالارمەن اتتانعان الماتىنىڭ قازاقتارى دا تۋرا وسىنداي  كٶش تٷزەپ قوزعالىپ ەدٸ. ول از بولسا, استانا-بايتاعىمىزدان ەۋەلەتٸپ ارنايى ۇشقان چارتەرلٸك رەيستٸ  دە قيساپقا الىڭىز.  جٶن شىعار, وليدجون اكاڭىز “قۇرمەت” وردەنٸنٸڭ, ول از دەسەڭ ”پاراسات” وردەنٸنٸڭ, بۇل ەكەۋٸن ايتپاعاندا “بارىس” وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ ەمەس پە, قازاقتىڭ قاي عالىمى, قاي جازۋشىسى  وسىنداي ماراپاتقا يە بوپ, وسىنداي سەن سالتاناتپەن جەرلەندٸ? ال مەن ەكٸ كەشتٸڭ ورتاسىندا قايداعىنى تەرٸپ, قايداعى بٸر عيبراتتى عۇمىر تۋرالى ويلانىپ كەلەمٸن. تاعى نە ويلاپ كەلەمٸن?

تالانتتى رەجيسسەر, كٶرنەكتٸ تەاتر مامانى بولات اتاباەۆتى ويلاپ كەلەمٸن. ول بٷگٸندە گەرمانييانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا تۇرادى. 2011 جىلعى  16 جەلتوقساندا بولعان جاڭاٶزەن قاندى قىرعىنىنان سوڭ تاپقان تۇراعى سول بولدى. بٸز ول وقيعا تۋرالى ايتپايمىز. بٸز ايتاتىن ۋاقىت ەلٸ كەلگەن جوق نە ٶتٸپ كەتتٸ.

قازاقتىڭ ەسكٸ ماقالى “كٸسٸسٸ اسىلىپ ٶلگەن ٷيدە جٸپ دەگەن سٶزدٸ اۋزىڭا الما” دەيدٸ. جاڭاٶزەن – قازاق بيلٸگٸ ٷشٸن سونداي تاقىرىپ. بٶكەڭ اۋزىن اشسا جٷرەگٸ كٶرٸنەتٸن اقكٶڭٸل ادام, كٸسٸگە تيتتەي ارامدىعى جوق. سەنگٸش. اڭقاۋ. اقيقاتتى ايتاردا كٸمنەن دە بولسا تايسالمايدى. سەبەبٸ, ول – تالانت. سيرەك ۇشىراسار تالانت. مۇنداي رەجيسسەر قازاقتىڭ ماڭدايىنا ەندٸ قاشان بٸتەدٸ — بٸر قۇدايعا عانا ايان. “ەدٸگەدەن باستاسام ەرتەگٸگە كەتەرمٸن”, مەن بۇل تۇستا ونىڭ قايتالانباس قويىلىمدارىنا تالداۋ جاساپ سٶزدٸ سوزبايىن. ونىڭ ۇلتتىق تەاتر ەلەمٸندەگٸ ورنى تۋرالى دا سٶز قوزعايتىن تۇس – بۇل ەمەس. ەۋروپاعا جولىم تٷسسە, بٶكەڭە سوقپاي كەتپەيمٸن. ول ەۋەلدە كەلن قالاسىندا تۇردى. نەمٸس تەاتر اكادەميياسىندا ۇزاق ۋاقىت ساباق بەردٸ. قادٸرلٸ بولدى. قازاق دەگەن اتتى بيٸك ۇستاپ جٷردٸ. ەلٸ دە ۇستازدىعىن تاستاعان ەمەس. رەجيسسەرلٸگٸنە قوسا, ول – تاماشا پەدوگوگ تا. لەكتسييالارىن نەمٸس تٸلٸندە وقيدى. بٶكەڭنٸڭ تٸلٸ قازاقشا شىققان. ەكٸنشٸ تٸلٸ نەمٸس تٸلٸ. اعىلشىنشاسى تاعى بار. وسىنداي باي تەجٸريبەنٸ, تەرەڭ بٸلٸمدٸ, ەرەن كٷش-جٸگەردٸ باسقاعا جۇمساعانشا, قازاقتىڭ پايداسىنا جۇمساسا ەكەن دەپ ارماندايمىن. جەنە بۇل ويىمدى ٶزٸنە بارعان سايىن ايتام دا. ەلگە قايت دەپ ازعىرامىن. كٶنە تٷسٸپ بارىپ, قايتا قاتايىپ الادى. مەن قازٸر جاڭاٶزەن وقيعاسىنا تالداۋ جاساپ, كٶنە جارانىڭ بەتٸن قايتا تىرناعىم جوق. وسى قاندى قاساپتا بولات اتاباەۆتىڭ كٸنەسٸ جوعىن ايتىپ تا اقتارىلعىم جوق. كٸمنٸڭ كٸنەسٸ بار, كٸم جازىقتى, كٸم جاپا شەكتٸ, كٸم وققا ۇشتى – ونىڭ بەرٸ قۇداي تاعالانىڭ ەسەبٸندە. بٸزدە شىعارماشىلىق زييالى قاۋىممەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ نەزٸك تۇستارىن جەتە بٸلەتٸن باسشىلاردىڭ ازدىعى تۋرالى دا ايتپالىق. ٶتكەگە سالاۋات. ٸليياس وماروۆ پەن ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ بٷگٸن جوق بولسا, ەرتەڭ پايدا بولار. “ەركٸم قوشقار قويادى ٶز تاپقانىن”, قۇرىسىنشى, بارىمىزبەن بازار بولا تۇرالىق.  مەنٸڭ ايتپاعىم بولات اتاباەۆ سەكٸلدٸ قازاقتىڭ تۋما تالانتى قازاقستانعا قايتا ورالىپ, قازاققا ەڭبەك ەتسە دەيمٸن. ول كەيبٸرەۋلەر سەكٸلدٸ ەردٸڭ ارتقى قاسىن سۇراپ, بايلىق  نەمەسە بيلٸك, قىزمەت تالاپ ەتەتٸن قازاق ەمەس. ەرەكشە كٷي دە تالعامايدى.  ۇلى ۇستازىن كٷتٸپ جٷرگەن قازاقتىڭ قانشاما قاراكٶز جاستارى, جٸگٸتتەر مەن قىزدار ٷنسٸز تۇنشىعۋدا. بٶكەڭنٸڭ شەكٸرتتەرٸ قازاقستاننىڭ قاي تٷكپٸرٸندە دە بار. قاي قايسىسى دا اعام قاشان قايتار ەكەن دەپ جولىنا قاراپ جٷر. تيٸستٸ ورىندار تالانتىن باعالاپ, ازامات باسىن سىيلاپ, ەلگە كەرەكتٸگٸن ەسەپكە الىپ,  قازاقستانعا قايتا شاقىرسا, بٶكەڭ كەلەدٸ. دالاعا ەمەس,  ەلٸنە كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ ەلٸنە. ٶكپەگە قيدىق, ەندٸگٸ جەردە  ٶلٸمگە قييامىز با اسىل ازاماتتى? بىلتىردان بەرٸ دەنساۋلىعى دا كٷرت ناشارلاپ كەتتٸ. جان بار جەردە – قازا بار, قۇداي ساقتاسىن, ورنى تولماس ٶكٸنٸشتە قالمايىق. كەلندە كٷيٸ بولماعان سوڭ سٷلەيمەن شادكام جەمەنەي, ٶمٸرحان التىن سەكٸلدٸ جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار ونى ميۋنحەنگە  الىپ كەلدٸ. ول ۇزاق ۋاقىت سٷلەيمەننٸڭ ٷيٸندە جاتىپ ەمدەلدٸ.  قازٸر دە اتتاي شاۋىپ كەتكەن جوق. بٸراق جٸگەرلٸ. تەك جانىنداي جاقسى كٶرەتٸن نەمەرەلەرٸن ساعىنعانىن ايتقاندا كٶڭٸلٸڭ ەلەم-جەلەم بولادى. قانشاما شىعارماشىلىق وي جوسپارلارى بار?! سٶيلەپ كەتسە ٶزٸن جەتٸ قييان جەر تٷبٸندەگٸ  باۆارييادا ەمەس, الماتى تەاترىندا رەجيسسەر پۋلتٸندە وتىرعانداي سەزٸنەدٸ. قازاق دراماتۋرگتەرٸ شىعارمالارىن جٸلٸكشە شاعادى. تەاتر قويىلىمدارىنان قاشان دا حاباردار. كەسٸبيلٸك دەگەن وسى.  قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن, شەتەلدەگٸ از قازاق ونى الاقانىنا سالىپ ەلپەشتەپ كەلەدٸ. ەرينە, ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا, نەمٸستٸڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتى قازاق ٷردٸسٸمەن ٷيلەسەيدٸ. ەكٸ جاققا دا قيىن. ەندٸگٸ سٶزدٸ قازاقستان ايتسا دەيدٸ ولار. ٶتكەن ٶتتٸ, ٶشتەسە بەرگەنشە,  كەلەشەگٸمٸزدٸ ويلامايمىز با? شاشىلىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان كٶپ حالىق ەمەسپٸز عوي.

شىعارماشىلىق زييالى قاۋىمنىڭ قابىرعاسىنا  ايازداي باتاتىن تاعى بٸر جەيت اقىن ارون اتابەك. ول اتاقتى شاڭىراق وقيعاسىندا  باقانداي 18 جىلعا سوتتالدى. نە دەگەن ۇزاق مەرزٸم? ون سەگٸز جىل! ەلٸ اباقتىدا. بٷلٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىنىڭ باسشىسى بوپ كٸسٸ ٶلتٸردٸ  دەگەن ايىپ تاعىلعان كٶرٸنەدٸ. ارون اقىن باسىمەن وسىنداي اۋىر قىلمىس جاسادى دەگەنٸنە سەنگٸمٸز كەلمەيدٸ.  ٶزٸنٸڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى بار ازامات ول. بٷگٸندە دەنساۋلىعى سىر بەرگەن. ٶلەڭدەرٸ دە ەشكٸمگە ۇقسامايدى:

 بولدىرعام جوق,  مەن بٸراز شارشاپ قالدىم.
 كٶردٸم بەرٸن تٷزۋ مەن جاڭساقتاردىڭ.
 جان ساقتارمىن دەمەيمٸن, جان بار بولسىن.
  جەر ساتقان كٸم, و, تەڭٸرٸم, ار ساتقان كٸم? 

ول ەركٸندٸكتە جٷرسە وسى كٷنگە دەيٸن  قانشاما تاماشا جىرلار جازار ەدٸ. ەلٸ دە كەش ەمەس. اقىندى توردا ۇستاماي ازاتتىققا شىعارسا دەگەن تٸلەگٸمٸز بار. بٸز دۇشپاندى, جاۋدى الىستان, اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىنان, قاراپايىم حالىقتىڭ ٸشٸنەن  ٸزدەمەلٸك, دۇشپان ٶز ٸشٸڭدە بولادى. ول سىرتتان كەلمەيدٸ. سول قانقۇيلى وقيعادا بٸر ميليتسيونەر قازا تاپقانىن بٸلەمٸز. ٶكٸنٸشتٸ. بٸرەۋدٸڭ جالعىز بالاسى ەكەن. يماندى بولسىن. رۋحىنا فاتيحا. قۇداي تاعالا  بۇ دٷنيەدە كٶرمەگەن قىزىعىن و دٷنيەدە بەرگەي مارقۇمنىڭ. بٸزدٸڭ قوعامدا ميليتسييالار مەن سوتتاردى, پروكۋرورلاردى اياماۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر قالىپتاسقان. نەگە بۇلاي? بۇل داعى تٷلكٸنٸڭ بوزعا سالعان جىمى سەكٸلدٸ ۇشى تابىلماس ۇزىن-سونار ەڭگٸمە. ٶز باسىم اقىننىڭ ادام ٶلتٸرەتٸنٸنە سەنبەيمٸن. ارون مەنٸڭشە مٸنەزٸنەن تاۋىپ وتىر. اقىن قاشان دا تٸلٸن تارتپايدى. كٸمنٸڭ الدىندا بولسىن. ارون – ناعىز اقىن. ول وسى كٷنگە دەيٸن ەشبٸر رەسمي ورىنعا جالىنىپ-جالبارىنىپ ٶتٸنٸش جازباپتى. كەشٸرٸم تٸلەمەگەن. ٶيتكەنٸ, ٶزٸن كٸنەلٸ سەزٸنبەيدٸ. 

بٸردە ۇزاق جىلدار اۋداندىق, وبلىستىق سوتتاردى باسقارعان بٸر كٸسٸمەن شيپاجايدا قاتار دەمالعانىم بار. سٷتكە تيگەن مىسىقتاي شەتتەي بەرەدٸ. باسىن كٶتەرمەيدٸ. تەرٸس قاراپ وتىرىپ تاماقتانادى. بٶلەك جٷرەدٸ. داستارحانداس جٸگٸتتەر سىرتىنان «كروكوديل»دەيدٸ. قولتىراۋىن ەمەس. جەبٸر دەگەنٸ كٶرٸنەدٸ. 

قاپەلٸمدە تٷسكٸ استىڭ كەزٸندە ايقاي-شۋدىڭ ٷستٸنەن تٷستٸك.  بٸر ەيەل ەكٸ بٷيٸرٸن تايانىپ, ەلگٸگە تٶنٸپ تۇر ەكەن. «سٸز مەنٸڭ ٸنٸمدٸ سوتتاعانسىز. كٶرٸڭدە ٶكٸرگٸر. 10 000 دوللار ەكەلٸپ بەرسەڭدەر تەرگەمەي-اق شىعارىپ بەرەم دەدٸڭ, بٸز ونى قايدان تابامىز. بالا تٷرمەدە وپات بولدى. قىرشىنىنان قيىلدى. سەن دە بٸز سەكٸلدٸ زارلاپ قالعايسىڭ, اتاڭا مىڭ نەلەت!»  مەنٸڭ تاڭعالعانىم اشىنعان انانىڭ اششى سٶزٸ ەمەس,  ەلگٸ كٸسٸنٸڭ بەتٸ بٷلك ەتەيدٸ. الدىنداعى بورششىن تاۋىسىپ ٸشٸپ, كوتلەتٸنە اۋىسقانشا  قاراپ وتىردىم. ەشقانداي سٶز ەسەر ەتپەيتٸنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. بۇل نە دەگەن شىدامدىلىق! بۇل نەتكەن كٶنبەتتٸلٸك!  كەلەسٸ كٷنٸ كەشتە  قىسقى باقتا ٶزٸمەن ٶزٸ شاتىراش ويناپ وتىر ەكەن, بٸزدٸ كٶرٸپ ورنىنان سوزالاڭداي كٶتەرٸلدٸ, «سٸزدەر بٸلەسٸزدەر عوي, باستىق نە ايتسا سول بولادى. مەنٸ نەگە كٸنەلايدى?», – دەدٸ كەشەگٸ ينتسيدەنتتٸ ەسكە الىپ. اقتالمايدى. ٶكٸنبەيدٸ دە. باستىعى ايتتى, بولدى.

سول ازاماتتى ەلٸ ۇمىتا الماي كەلەمٸن. ونى ويلاسام نەگە ەكەنٸن قايدام, ەسٸمە قييانداعى ماڭعىستاۋدا, اقتاۋدا 2000 جىلداردىڭ باسىندا  بولعان بٸر وقيعا تٷسەدٸ. بٸر وڭباعان قىز زورلايدى.  سوت ونى قالاي-دٷر, اقتاپ تٷرمەدەن بوساتىپ جٸبەرەدٸ. سول كٷنٸ ۇپايى تٷگەلدەنگەن ەلگٸ نەمە سوت وتىرىسىنان ميىقتان كٷلٸپ شىعىپ كەلە جاتقاندا قىزدىڭ ەكەسٸ تابالدىرىقتا كٷتٸپ تۇرىپ,  ونى  قاق ماڭدايىنان اتىپ جەر قاپتىرعان.  سٶيتٸپ سوتقا ٶزٸ بارىپ:  «سەن ونى اقتادىڭ, مەن اتىپ تاستادىم, ال  ەندٸ قىلارىڭ بولسا قىلا بەر», – دەگەن.  مەن زاڭ ورىندارىنىڭ جۇمىس ستيلدەرٸنەن مٷلدە بەيحابار اداممىن. بٸلەتٸنٸم بٷگٸندە سوت جٷيەسٸنە, پروكۋراتۋرا باقىلاۋىنا ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ جٷرگەن ادامدار نەكەن-ساياق.  بٸردە-بٸر پوليتسەي, بٸردە-بٸر پروكۋرور, بٸردە-بٸر سوت دوسىم جوق ەكەن. ارالاسا الماپپىن. ولار مەن ٷشٸن باسقا بٸر  ادامدار سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. تٷسٸنٸكتەرٸ, احلاق-ەدەبٸ, مورال-مەنتاليتەتٸ باسقا تەرٸزدٸ. مەن ولاردى جامان دەمەيمٸن, مەن ولاردى جاقسى دا دەمەيمٸن, مٷلدە باسقا دەيمٸن. قايران سالىق اعا, بٷگٸندە سٸزدٸڭ شەكٸرتتەرٸڭٸزدٸڭ قوعامداعى ورنى قانداي ەكەنٸن قايتا اينالىپ كەلٸپ بٸر كٶرسەڭٸز عوي, شٸركٸن. سولاي بوپ تۇر زامانىمىز, سالىق اعا…                

اناۋ بٸر اتى شۋلى ەيەلدٸڭ انا جىلعى داۋى ەلٸ جۇرتتىڭ اۋزىندا. كٷيەۋٸ ونى ساباعانى ٷشٸن تالاي جىلعا سوتتالىپ كەتتٸ. ەيەل زاڭدى, نەكەلٸ كٷيەۋٸنٸڭ كٶزٸنە شٶپ سالعانىن ٶزٸ دە مويىنداعان. «يا پونيمايۋ, و چەم يدەت رەچ. دا, يا يزمەنيلا!» بۇل ونىڭ تەلەديدار تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىنان ٷزٸندٸ. كەزٸندە Caravan.kz پورتالى 365 info-عا سٸلتەمە جاساپ, وسى سۇحباتتى قايتا  جارييالادى. سول 2017 جىلعى 8-قىركٷيەكتە اقتٶبەگە بارىپ تٸلشٸلەرمەن سۇحبات قۇرعانى تاعى بار. ەلگٸ سٶزدەرٸن اينا-قاتەسٸز قايتالاعان. “ييا, مەن ويناس جاسادىم. بٸراق مەن ادالمىن” دەيدٸ.  

ول ەيەلدٸڭ قىلىعىن ەشكەرەلەۋ ماقسات ەمەس, ادام, ەدەتتە ٶزٸن ٶزٸ ەشكەرەلەيدٸ. قازاق مۇندaيدا «قۇداي بار عوي» دەپ اشىنادى. ەستۋٸمشە, سودان بەرٸ ونىڭ ەكە-شەشەسٸ ەلگە بارا المايتىن كٶرٸنەدٸ. بٸزدٸ تاڭعالدىرعانى قازاق قوعامى وسى وقيعادان كەيٸن دە ٷنسٸز قالدى. ەركەكتەر  بەلەلٸ جەرگە بارماعىن سۇققىسى كەلمەگەن بولار. 

قازاقتا بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا, شەمشە بەركٸمباەۆا, نينا قايۋپوۆا, اياگٷل ميرازوۆا, زەينەپ احمەتوۆا, روزا رىمباەۆا سەكٸلدٸ كٶپتەگەن  داڭقتى, ابىرويلى, قازاققا اسا قۇرمەتتٸ ەيەلدەر بار عوي. ەڭ بولماسا بٸرەۋٸ وسى وقيعاعا بايلانىستى بٸر اۋىز سٶز ايتقان جوق. بۇل نە? ەلگٸ ەيەلدٸ ماقۇلداۋ ما? جوق, قورقاقتىق پا? بۇل نە ٶزٸ? مورال, ۇيات, وتباسى مەدەنيەتٸ, ٶنەگەلٸ ەكە, يماندى قىز تۋرالى ەڭگٸمە قوزعامايمىز, قوزعاساق بٸرەۋلەردٸڭ شامىنا تيٸپ كەتەتٸن سەكٸلدٸمٸز بە, قالاي ٶزٸ?

بٸزدٸڭ زاڭدا زيناقور ەيەلگە جازا كەسٸلمەيدٸ. ونى قىلمىسكەر دەۋگە حاقىڭىز جوق. بۇدان شىعاتىنى – oيناس قىلمىس ەمەس. ويناس ەشەيٸن بٸر ەرٸككەندە جاساي سالاتىن ەرمەك سەكٸلدٸ, شىمكەنتشٸلەپ ايتساق, «نەيەتٸ بٸر ارزىمايتىن نەستە دە جٸدە». بٸرەۋدٸڭ ەيەلٸنٸڭ قوينىنا بار, بٸرەۋدٸڭ كٷيەۋٸن تارتىپ ال – زاڭ بۇل تۇستا كٶزٸن جۇمىپ, اسپانعا قارايدى. «اق تٷيەنٸ كٶردٸڭ بە, جوق». ال بٸراق  زينا جاساعان ەيەلدٸ ساباعان كٷيەۋٸ ٷشٸن جازا بار. كٶرشٸ ٶزبەك, قىرعىز جازۋشىلارىمەن ازدى-كٶپتٸ قارىم-قاتىناسىمىز بار, ەسٸرەسە, تەشكەندٸك بٸر دوسىمىز «اكا, مانا شۋ حوتين نيما بولدى?» دەپ ەلٸ كٷنگە سۇرايدى. «مانا شۋ حوتيننىڭ نيما بولعانىن» مەن بٸلمەيمٸن, بٸلگٸم دە كەلمەيدٸ, بٸلەتٸنٸم – ورتا عاسىرلىق ەۋروپا ونداي ەيەلدەردٸڭ مۇرنىن كەسٸپ شۇنتيتىپ, مۇزداي سۋعا نەمەسە قايناق سۋعا سالىپ ازاپتاپ ٶلتٸرگەن. ەڭ جۇمساق جازا موناستىرعا جٸبەرگەن دەسەدٸ. ازييانىڭ كەيبٸر مەملەكەتتەرٸندە ەلٸ كٷنگە ويناس جاساعان ەيەلدٸ ورتاعا الىپ شىعىپ تاسپەن ۇرىپ ٶلتٸرەدٸ. ەرتەدەگٸ قازاق ات قۇيرىعىنا بايلاعان دەسەدٸ. نەمەسە “اباي جولىنداعى” قودار-قامقانىڭ جولىن قۇشتىرعان. ال سٸز عيبراتتى عۇمىر دەيسٸز. ەدٸلدٸك دەيسٸز. ونىمەن قويماي ار-نامىس, ۇيات-يمان دەيسٸز. كٶنە قۇرىلىقتىڭ ەڭ سەرٸ, ەڭ ەركٸن ەلٸ – فرانتسۋزدار. بٸراق ولار سەرٸلٸك پەن ازعىندىقتىڭ ارا-پارقىن قاتتى اجىراتادى. سەرٸلٸك باسقا, ازعىندىق باسقا. سول فرانتسۋز پوەزيياسىندا  قىزىق بٸر ٶلەڭدەر بولعان. قازاقتىڭ بەيپٸل سٶزدەرٸن ەسكە سالادى. مۇنداي جانر اعىلشىن ەدەبيەتٸندە بار. ونى ٶزدەرٸ topsy-turvy  دەيدٸ. بۇل كەزٸندە كٶپ زەرتتەلگەن «ليمەريكي» دەگەن جانرعا ۇقسايدى. سودان بٸر ٷزٸندٸنٸ قازاقشالايىق:

تٷسٸنبەيمٸن, تٷسٸنبەيمٸن.
نەگە مەنٸ تٸلدەيدٸ ەل?
كٷنتيمەسٸم ٶزٸمدٸكٸ,
كٷندەيسٸڭ بە, كٷندەي بەر.

 وت سالام با, ٶزٸم بٸلەم,
شٶپ سالام با كٶزٸنە.
 كٷنتيمەسٸم, كٶز تيمەسٸن,
سٶز تيمەسٸن ٶزٸڭە!

مۇنداي جانرلار قازاقتا بولعان جوق. بولمايدى دا. ونى بولدىرماۋ ٶز قولىمىزدا. 

…ٶكپەشٸل اعاما اسىعىپ بار جاتىپ, الماتىنىڭ كەپتەلٸسٸندە وسىنداي بٸر ويلار كەشتٸم. سونى سٸزدەردٸڭ ورتاڭىزعا سالعىم كەلگەنٸ عوي. راس, مۇنىم كەرەك ەمەس كەزدە, كەرەك ەمەس جەردە ايتىلعان كەرەك ەمەس ەڭگٸمە سەكٸلدٸ ەستٸلەر. ۇناماسا وقىماي-اق قويارسىز دا.

سٸزدەرگە دەگەن زور قۇرمەتپەن,
ەسەنعالي راۋشانوۆ

"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ