گەوساياسات ماڭىزى نەمەسە كەڭٸستٸكتٸڭ ٶلشەمٸ قانداي?

قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2014–2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا: «ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتى ۇلتتىق مٷددەلەردٸ پراگماتيزم قاعيداتتارىمەن جاڭعىرتۋدى جەنە ٸلگەرٸلەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. بۇل پروتسەسكە بٸرقاتار ٸشكٸ جەنە سىرتقى فاكتورلار ىقپال ەتەدٸ», - دەپ ناقتى كٶرسەتٸلگەن.

ەلباسى ٶزٸنٸڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىندا ۇلتتىق سانا, يدەولوگييا مەسەلەلەرٸن پايىمداۋدا مٸنسٸز گۋمانيستٸك, جالپى ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدى قولدايدى. سونىمەن قاتار, ەلباسى «بٷگٸندە تٶل تاريحىمىزعا وڭ كٶزقاراس كەرەك. بٸراق, قانداي دا بٸر تاريحي وقيعانى تاڭدامالى جەنە كونيۋنكتۋرالىق تۇرعىدان عانا سيپاتتاۋمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. اق پەن قارا – بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. بۇلار ٶزارا بٸرلەسكەندە جەكە ادامداردىڭ دا, تۇتاس حالىقتاردىڭ دا ٶمٸرٸنە قايتالانباس رەڭك بەرەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا قاسٸرەتتٸ سەتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان قاۋٸپتٸ سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كٶپقىرلى ەرٸ اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس تٷسٸنٸپ, قابىلداي بٸلۋٸمٸز كەرەك» دەپ مەلٸمدەيدٸ.

بۇل رەتتە «كەڭٸستٸك – بارلىق نەرسەنٸڭ, ال ۋاقىت – بٷكٸل وقيعانىڭ  ٶلشەمٸ» ەكەنٸن, «اق» پەن «قارانىڭ» بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار ەكەنٸن  ەسكەرە وتىرىپ, كەڭٸستٸكتٸ پايدالانۋدا, كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرۋ جولىندا, كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋ جٶنٸندەگٸ ەۋرازييا حالىقتارىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تاريحىنداعى كەيبٸر تەجٸريبەلەرٸن اتاپ, كٶرسەتٸپ كەتكەن ورىندى سەكٸلدٸ.

ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ٶمٸرٸ بەلگٸلٸ بٸر كەڭٸستٸكپەن (تەرريتورييامەن), مەملەكەتپەن بايلانىستى ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ, جالپى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارى ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ مەملەكەت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ بٸر-بٸرٸنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار ەكەندٸگٸن بٸلگەن. بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 200 جىلدىڭ باسىندا مٶدە تەڭٸرقۇت عۇن تايپالارىن بٸرٸكتٸرٸپ قۋات جيناي باستايدى. كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ەلشٸلەرٸ تەڭٸرقۇتتان مٸنٸپ جٷرگەن سەيگٷلٸگٸن جەنە تاعى باسقا قۇندىلىقتاردى سىيلاۋدى سۇرايدى. مٶدەنٸڭ كەڭەسشٸلەرٸ كٶرشٸ ەلدٸڭ سۇراعاندارىن بەرمەۋدٸ ۇسىنادى. مٶدە «كٶرشٸلەردەن سولاردى ايايمىز با?» دەپ, سۇراعاندارىنىڭ بارلىعىن بەرەدٸ. كٶرشٸ مەملەكەتتٸڭ ەلشٸلەرٸ كەلەسٸ جولى مٶدەدەن ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا جاتقان تاقىر جەردٸ سۇرايدى. كەڭەسشٸلەرٸ «تاقىر جەردە شارۋاشىلق جٷرگٸزۋ يكەمسٸز» دەگەن سىلتاۋمەن كٶرشٸ ەلگە سۇراعان جەردٸ بەرۋگە بولاتىنان ايتادى. مٶدە: «جەر مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ, ونى قالايشا بەرۋگە بولادى?» - دەپ, جەردٸ كٶرشٸ مەملەكەتكە بەرۋگە كەڭەس جاساعانداردى جازالايدى. تاريحي دەرەكتەردە كەلتٸرٸلگەن وسى وقيعا كٶشپەندٸلەردٸڭ مەملەكەت جەنە كەڭٸستٸك, تەرريتورييا جەنە مەملەكەتتٸلٸك تۋرالى ۇعىمدارىنىڭ ەجەلگٸ زاماندا-اق قالىپتاسقانىن دەلەلدەيدٸ.     

عالىمدار ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرٸپ, ونى دۇرىس پايدالانا بٸلٸپ, كەڭٸستٸكتٸ باقىلاي الۋ ٶنەرٸن گەوساياسات نەمەسە گەوستراتەگييا دەپ اتايدى.     

گەوستراتەگييالىق تەجٸريبە بۇرىنعى زاماننان بەرٸ قالىپتاسا باستاعان. بۇل تەجٸريبەنٸڭ العاشقى كٶرٸنٸسٸنە يدەولوگييا مەن ەكونوميكالىق باقىلاۋ ورناتۋ, ەجەلگٸ سوعىس جەنە ساياسات جٷرگٸزۋ ٶنەرلەرٸن جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى عىلىم مەن  تەحنيكانىڭ دامۋىنا قاراماستان, ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ زاماننان بەرٸ كەلە جاتقان مازمۇنى مەن ەدٸسٸنەن ايىرىلعان جوق.

عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا وراي ەل مەن جەردٸ قورعاۋدىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ, نەگٸزگٸ جولدارى ٶزگەردٸ. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جارييالادى. ەل استاناسىنىڭ سولتٷستٸككە كٶشٸرٸلٸپ, جاڭا قالانىڭ سالىنۋىندا ٷلكەن گەوساياسي ماقسات جاتتى. ول ماقساتتىڭ مەنٸ بۇرىن گەوساياسي كەڭٸستٸكتە ورىن العان ٶزگەرٸستەردٸڭ بارىسىن توقتاتىپ, قازاقستان مەملەكەتتٸگٸن نىعايتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸكتەگٸ دەموگرافييا اراسالماعىن رەتتەۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.

سوعىس ٶنەرٸ تۋرالى تراكتات يدەولوگييالىق فاكتوردان باسقا – گەوگرافييالىق, ەكونوميكالىق جەنە ساياسات جٷرگٸزۋ مەسەلەلەرٸن قامتىدى.

مەملەكەت قۇرىلىمى مەن گەوساياساتتا ماڭىزدى ورىن الاتىن ەكونوميكالىق فاكتورعابايلانىستى سۋن-تسزى: «ەگەر سەندە مىڭ جەڭٸل جەنە مىڭ اۋىر اربا, جٷز مىڭ ەسكەر بولسا جەنە ەگەر ازىقتى مىڭ شاقىرىمعا اپارۋ قاجەت بولسا, وندا ٸشكٸ جەنە سىرتقى شىعىن… كٷنٸنە مىڭ التىندى قۇرايدى… سوعىس كەزٸندە مەملەكەت ازىقتى الىسقا تاسيتىندىقتان كەدەيلەنەدٸ. ازىقتى الىسقا تاسۋ قاجەت بولعاندا حالىق كەدەيلەنەدٸ. ەسكەرگە جاقىن ورنالاسقاندار قىمبات ساتادى; ال ولار قىمباتقا ساتقان سوڭ, حالىقتىڭ قارجىسى ازايادى; قارجىسى ازايعاندا مٸندەتكەرلٸكتەردٸ (زاڭعا باعىندىرۋ/باعىنۋ) اتقارۋ قيىن», – دەپ, ەكونوميكالىق فاكتور مەن مەملەكەتتٸ باسقارۋ اراسىنداعى تٸكەلەي بايلانىستى كٶرسەتەدٸ. ول سوعىستى پايدا تابۋ ٷشٸن كٷرەس دەپ قاراستىرادى: «پايدا تابۋ دەگەنٸمٸز – جەڭٸس», – دەپ, «جاقسىنىڭ جاقسىسى – جٷز رەت سوعىسىپ, جٷز رەت جەڭۋ ەمەس, جاقسىنىڭ جاقسىسى – بٶتەن ەسكەردٸ سوعىسپاي-اق جەڭۋ. سوندىقتان ەڭ جاقسى سوعىس – الدىمەن  جاۋدىڭ وي ايلاسىن تالقانداۋ, سودان كەيٸن ونىڭ وداقتاستارىن, كەيٸن – ونىڭ ەسكەرلەرٸن تالقانداۋ», – دەپ جالعاستىرادى. ەجەلگٸلەردٸڭ وسى سٶزدەرٸنەن بٸز ۇلتتىڭ ساناسىن (يدەولوگيياسىن) جويۋ, ەكونوميكالىق باقىلاۋ ورناتۋ, ەنۋ ارقىلى سوعىسپاي-اق كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋگە بولاتىنىن بٸلگەندەرٸن اڭعارامىز.

وسىعان وراي, مەملەكەتتٸڭ بايلىعىن, ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ٷشٸن سۋن-تسزى: «…سوعىستى جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸ بويىنشا ەڭ جاقسىسى – جاۋدىڭ مەملەكەتٸن تالقانداماي ساقتاپ قالۋ…», – كەرەكتٸگٸن جازادى. سوندىقتان سۋنتسزى: «سوعىس – جاۋدى الداۋ جولى», – دەپ پايىمدايدى.

ەكونوميكالىق فاكتوردىڭ مەملەكەت ٶمٸرٸندە الاتىن شەشۋشٸ ورنى جايىندا عۇندار مەن تٷركٸلەردٸڭ تاريحىنان انىق كٶرۋگە بولادى. تٷركٸ ەلباسىلارى ٶزدەرٸنٸڭ ٶسيەتتەرٸندە بۇل جاعدايلارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلدٸ. ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مەتٸنٸندەگٸ: «التىندى, كٷمٸستٸ, داقىلدى, جٸبەكتٸ سونشاما شەكسٸز بەرٸپ جاتقان تابعاش حالقىنىڭ سٶزٸ تەتتٸ, بۇيىمى اسىل ەدٸ. (ولار) تەتتٸ سٶز, اسىل قازىناسىن بەرٸپ, جىراقتاعى حالىقتى  ٶزٸنە سونشا جاقىنداتار ەدٸ… تەتتٸ سٶز, اسىل دٷنيەسٸنە الدانىپ تٷركٸ حالقى, قىرىلدىڭ, جويىلدىڭ», – دەگەن سٶزدەر وسىنى كۋەلاندىرادى.

ەجەلگٸ جەنە ورتا عاسىرلارداعى مەملەكەتتەردٸڭ تاريحىنان ەكونوميكالىق ستراتەگييا مەن گەوگرافييالىق فاكتور اراسىنداعى بايلانىستاردى اجىراتۋعا بولادى.

كەڭٸستٸكتٸ, مەملەكەتتٸ باسقارۋدا ماڭىزدى ورىن الاتىن فاكتور – ساياسات نەمەسە ساياسي ليدەردٸڭ قىزمەتٸ – تۋرالى دا ەجەلگٸ جەنە ورتا زامانداعى تاريحي دەرەكتەردە مول ماعلۇماتتار ساقتالعان. ساياسات جٷرگٸزۋ, ساياسي ليدەردٸڭ قىزمەتٸ مەملەكەت قۇرىلىمىنداعى فۋنكتسييالاردى رەتتەۋدە, فۋنكتسييالاردىڭ ٸشكٸ جەنە ٶزارا تۇراقتىلىعىن ورناتۋدا ٷلكەن رول اتقارادى. ساياسات جاۋدىڭ وي-ايلاسىن بولجاپ بٸلۋگە, ولارعا توسقاۋىل قويا الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ ەرٸ ٷلكەن شەبەرلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.

ساياسي شەبەرلٸكتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸنە كەلەسٸ وقيعانى جاتقىزۋعا بولادى. بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 200 جج. مٶدە باستاعان عۇندار كٷشەيٸپ, قىتاي يمپەراتورى گاۋ-دي ولاردان جەڭٸلە بەرگەن سوڭ, كەڭەسشٸلەرٸنەن عۇنداردى قالاي جويۋدىڭ امالىن سۇرايدى. سوندا گاۋ-ديگە كەڭەسشٸسٸ: «ەل ٸشٸ ەندٸ عانا ورنىقتى. وسىنداي جاعدايدا عۇنداردى قارۋلى كٷشپەن باعىندىرۋ تىم قيىن… الدييار, مەنٸڭ اقىلىمدى الىپ, پاتشايىمنان تۋعان ٷلكەن حانشانى مول جاساۋمەن بٷدٷنگە ەيەلدٸككە ۇزاتىڭىز. بٷدٷن تٸرٸ جٷرسە, كٷيەۋ بالاڭىز رەتٸندە ٶزٸڭٸزدٸ سىيلار ەدٸ, ٶلسە, ورنىنا جيەنٸڭٸز تەڭٸرقۇت (شانيۋي) بولىپ تاعايىندالار ەدٸ. جيەننٸڭ ناعاشى اتاسىمەن ٷزەڭگٸ قاعىسقانى قايدا بار? سٶيتٸپ عۇنداردى سوعىسسىز باعىندىرا الار ەدٸڭٸز…», – دەپ اقىل بەردٸ. ەجەلگٸ قىتاي مەملەكەتٸندەگٸ تۇراقسىزدىق جاۋدى كٷشپەن جەڭۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەگەن سوڭ, ساياسي ەدٸستەر ٸسكە قوسىلا باستادى.

ورتا عاسىرلارداعى ورىس كنيازدارىنىڭ بٸرٸ الەكساندر نەۆسكيي التىن وردا بيلەۋشٸلەرٸمەن تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتۋ ارقىلى ورىستارعا قاۋٸپ تٶندٸرگەن شۆەدتەر مەن نەمٸستەردٸ ويسىراتا جەڭٸپ وتىردى. ال جاڭا كەزەڭدەگٸ گەرمان يمپەريياسىنىڭ كايزەرٸ وتتو فون بيسمارك ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸندە جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن جول بويىنشا انگلييانىڭ پرۋسسييا, ال كەيٸنٸرەك گەرمان ساياساتىنا تيگٸزٸپ كەلگەن ىقپالىن بىلايشا سيپاتتادى: «سوعىس قيمىلدارىن جٷرگٸزۋدەگٸ قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەر لەبٸ ەدەتتە كورولدان ەمەس, باس شتابتان نەمەسە جوعارعى قولباسشى كرونپرينتستەن شىعاتىن. بۇل توپتاردىڭ, ادامي تۇرعىدان العاندا, ولاردىڭ دوس كەيپٸنە بٶلەنگەندە, اعىلشىن ىقپالىنا تٷسكەندٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ: كرونپرينتسەسسا, مولتكەنٸڭ مارقۇم ەيەلٸ, باس شتاب باستىعىنىڭ ەيەلٸ … جەنە باس شتابتاعى ودان كەيٸنگٸ ەڭ بەدەلدٸ وفيتسەر فون گوتبەرگتٸڭ ەيەلٸ – بارلىعى اعىلشىندار ەدٸ». ساياساتتاعى وسى تەسٸلدٸڭ تالاي يمپەرييالاردىڭ كٷيرەپ, پايدا بولۋىنا تٷرتكٸ بولعانى بەلگٸلٸ.

تسين دەۋٸرٸنە دەيٸنگٸ تاريحي-ەدەبي شىعارماعا جاتاتىن «گو يۋي» (پاتشالىقتار سٶزٸ) جازبالارىندا قىز ۇزاتۋ جەنە كەلٸن تٷسٸرۋ مەسەلەسٸنە ٷلكەن ساياسي مەن بەرٸلگەنٸن اڭعارۋعا بولادى. چجوۋ پاتشالىعىنىڭ سٶزدەرٸندە: «نەكە قييۋ – وپاتقا نەمەسە باقىتقا ەكەلەتٸن باسپالداقتار بولىپ تابىلادى. ولار ارقىلى كٶتەرٸلگەن كەزدە پايدا ٷيگە ەكەلٸنسە باقىتقا قول جەتكٸزٸلەدٸ, ەگەر پايدانى باسقالار كٶرسە, ول وپاتقا ەكەلەدٸ» دەلٸنگەن.

كونفۋتسيي بويىنشا ديپلوماتييا ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ جاعدايى مىنادا: «كٶرشٸ ەلدەرمەن دوستىقتى ٸستەردەگٸ ادالدىققا نەگٸزدەپ, قولداۋ كەرەك; الىس ەلدەرمەن ادالدىقتى سٶزبەن بٸلدٸرۋ قاجەت» – بولدى.

ساياسات تيٸستٸ گەوساياسي تالداۋ جاسالىنىپ, شەشٸم قابىلدانعان سوڭ, بەلگٸلٸ بٸر گەوستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋعا ارنالادى. سوندىقتان ساياسات نەمەسە ونىڭ «ەرەكشە» كٶرٸنٸسٸ – سوعىس ٶنەرٸ – گەوستراتەگييانىڭ, سونىمەن قاتار گەوساياساتتىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە, ولاردىڭ قۇرالىنا  جاتادى.

قازاقستان – كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قاسيەتتٸ «قارا شاڭىراعى». بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنە تاراعان تٷركٸ تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن ٶڭٸرلەردٸڭ تاريحي ٷدەرٸستەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدا.

مٸنە, وسىلايشا كەڭٸستٸكتٸ باقىلاۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان قۇرامداس بٶلٸكتەرٸ – سوعىس ٶنەرٸ, ديپلوماتييا, ەكونوميكالىق باقىلاۋ جەنە يدەولوگييا – ٶزدەرٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاي, قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى حالىقارالىق ساياسي ٶمٸردە دە كٶرٸنٸستەرٸن تابۋدا.

ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸڭ جاڭعىرعان كٶكجيەگٸ توعىسقان كەزدە ۇلتتىڭ جاڭا تاريحى باستالماق. حالقىمىزدىڭ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶمٸر سٷرۋ كەڭٸستٸگٸ انىقتالىپ, نىعايۋ ٷستٸندە. ۇلتتىق, حالىقتىق دەڭگەيدە كەڭٸستٸك مەسەلەسٸ مەملەكەتتٸڭ تەرريتوريياسىمەن انىقتالىپ, ٶلشەنەدٸ. 

جانعالي دەدەباەۆ

ساياسي عىلىمدار كانديداتى