زامان ٶزگەردi, قازاق تiلi قيىندىقپەن بولسا دا بەل الىپ كەلەدi. دەموگرافييالىق ٶزگەرiستەر دە سەنiم تۋعىزادى. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك:
+.1959 جىلى قازاق ەل حالقىنىڭ 30 پايىزى بولسا, ورىستار – 42,7 پايىز بولدى.
+.1970 جىلى قازاقتار – 32,6 پايىز, ورىستار – 42,4 پايىز, 1979 جىلى قازاقتار – 36 پايىز, ورىستار – 40,8 پايىز,
+. 1989 جىلى قازاقتار – 40,1 پايىز, ورىستار – 37,4 پايىز,
+.1999 جىلى قازاقتار – 53,4 پايىز, ورىستار – 30 پايىز,
+.2009 جىلى قازاقتار – 63,1 پايىز, قازiر 70 پايىزعا جاقىنداپ قالدى. ورىستار بولسا – 23,7 پايىز.
ەلٸمٸزدە 2009 جىلى جٷرگٸزٸلگەن ساناق قورىتىندىسىندا حالىق سانىنىڭ 63,1%-ىن - قازاقتار, 23,7 %-ىن - ورىستار, 2,9%-ىن - ٶزبەكتەر, 2,1%-ىن - ۋكرايندەر, 1,4%-ىن - ۇيعىرلار, 1,3%-ىن - تاتارلار, 1,1%-ىن – نەمٸستەر قۇراعان.
ال 2013 جىلعى دەرەكتە ستاتاگەنتتٸك حالىق سانىنىڭ ٸشٸندە قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ 65,2%-عا جەتتٸ دەپ جارييالاعان.
2017 جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸندە قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 034,3 مىڭ ادامعا جەتكەنٸ, ونىڭ ٸشٸندە قالا تۇرعىندارى 10 339,4 مىڭ (57,3%), اۋىل تۇرعىندارى - 7 694,9 مىڭ ادامدى قۇراعانى (42,7%) باياندالدى. بۇل جىلى قازاق سانى 68%-عا جەتتٸ دەپ جارييالاندى.
بايقاپ وتىرساڭىز, ورىستاردىڭ ٷلەسi سوڭعى ەر ون جىلدا 10 پايىزعا جۋىق ازايىپ كەلەدi. قازاقى تiلدiك ورتا ەبدەن قالىپتاسىپ قويدى.
بٸلە جٷرٸڭٸزدەر, 2019 جىلى قازاقستاننىڭ بٸرنەشە ايماعىندا قاناتقاقتى جوبا رەتٸندە جاڭا تەحنولوگييا ارقىلى حالىق ساناعى جٷرگٸزٸلەدٸ. بۇل 2020 جىلى جٷرگٸزٸلەتٸن جالپىۇلتتىق ساناققا دايىندىق بولادى.
2020 جىلى ٶزبەكستان حالقى 32 ملن بولادى دەگەن دەرەك بار. ال 1897 جىلى بٸز ولاردان ەكٸ ەسە كٶپ بولعانبىز. ال بٸزدٸڭ بيلٸك 2050 جىلى قازاقستاندى مەكەندەيتٸن ادامداردىڭ سانى 24,5 ملن-عا جەتەتٸنٸ جايلى مەلٸمەت تاراتتى. بۇل مەلٸمەتكە كٷلەرٸڭدٸ دە جىلارىڭدى دا بٸلمەيسٸڭ! سەبەبٸ, رەسەي دە قازٸر حالىق سانىن ٶسٸرۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر. ولار «انا كاپيتالى» دەگەن مەملەكەتتٸك باعدارلاما ارقىلى دەموگرافييالىق دٷمپۋ جاساۋعا مىقتاپ كٸرٸستٸ. بۇل ەلدە وتباسىندا ەكٸنشٸ سەبي دٷنيەگە كەلسە, بٸردەن 250 مىڭ رۋبل تٶلەنەدٸ. ال بٸزدە انا مەن بالا ماردىمسىز جەردەماقى مەن جٶرگەكپۇلعا جالتاقتايدى.
شىنداپ كەلگەندە, تەۋەلسiزدiك قازاقتارعا عانا كەرەك ەكەنٸن ٶمٸر ٶزٸ كٶرسەتۋدە. باسقا دياسپورالاردىڭ كٶپشiلiگiنە ونىڭ كٶك تيىنعا دا كەرەگi جوق. ولار ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي وتانىنا كٶشٸپ كەتە بەرەدٸ, كەتٸپ تە جاتىر. ەسiرەسە, ورىستار بiزدە كٶپ ارتىقشىلىقتاردى پايدالانىپ وتىر. ولار ٶز تiلدەرiندە عانا سٶيلەيدi. مەكتەپتەردە قازاق تiلi مەملەكەتتiك تiل رەتiندە وقىتىلسا دا, ونى بiلۋ ولارعا مiندەتتەلمەيدi. وداق كەزiندەگi سيياقتى قازاق تiلiن بiلمەسە دە, 4-5 دەگەن باعا قويىلىپ, كەلەسi سىنىپقا كٶشiرiلە بەرەدi. بۇل بٷكiل وقۋ پروتسەسiنە, بiلiم دەڭگەيiنە كەرi ەسەرiن تيگiزiپ جاتسا دا مۇعالiمدەر بiلمەگەنسiپ جٷرە بەرەدi. بۇل قازاق ەلٸنٸڭ بولاشاعىنا شابىلىپ جاتقان بالتا, كٶلدەنەڭ جاتقان بٶرەنە بولماق!
امانتاي تويشىبايۇلى
