قازاقستاننان گازدى ەكسپورتتاۋ كەزٸندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار جەنە قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتىن مونوپوليزاتسييالاۋ بەلگٸلەرٸ انىقتالعان جوق.
ەلٸمٸزدٸڭ باس پروكۋراتۋراسى مەجٸلٸس دەپۋتاتى پاۆەل كازانتسەۆتٸڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا وسىلاي جاۋاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسى ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن ايقىندايتىن جەتەكشٸ سالالاردىڭ بٸرٸ. سوندىقتان باس پروكۋراتۋرانىڭ جەكەلەگەن باتىس باق-تارىنان وسى سالادا ورىن العان زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى مەلٸمەتتەردٸڭ شىندىققا سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ نەتيجەلەرٸن تالقىلاۋ مەجٸلٸستٸڭ ەكونوميكالىق رەفورما جەنە ٶڭٸرلٸك دامۋ كوميتەتٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا قارالدى.
جيىنعا باس پروكۋروردىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بەرٸك اسىلوۆ, ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ مۇرات جٷرەبەكوۆ, قارجى مينيسترٸنٸڭ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى مارات سۇلتانعازيەۆ جەنە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانييار بەرلٸباەۆ قاتىستى.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى پاۆەل كازانتسەۆتٸڭ دەپۋتاتتىق ساۋالى بويىنشا باتىس باق-تارىندا جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ٶتكٸزۋ ارنالارىن مونوپولييالاۋ, مۇناي-گاز اكتيۆتەرٸمەن مەمٸلەلەردٸڭ زاڭسىزدىعى جەنە سالىق تٶلەۋدەن جالتارۋ ارقىلى قازاقستاننان مۇناي مەن گاز ەكسپورتى تٶڭٸرەگٸندە ورىن العان سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى بٸرنەشە تارالىمدى جارييالانىمدار تەكسەرۋگە سەبەپ بولدى.
سوڭعى 10 جىل ٸشٸندە باتىستىق باق-تا, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ باسپاسٶزدە مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە دە, ەلدٸڭ بٷكٸل مۇناي-گاز سالاسىنا كٶلەڭكە تٷسٸرەتٸن ماتەريالدار تاراتىلۋدا.
وسىعان سەيكەس, دەپۋتاتتاردىڭ ٶتٸنٸشٸ نەگٸزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ باس پروكۋراتۋراسى ەنەرگەتيكا جەنە قارجى مينيسترلٸكتەرٸمەن بٸرٸگٸپ اعىمداعى جىلى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ قىزمەتٸنە تەكسەرۋ جٷرگٸزدٸ.
قازاقستان باس پروكۋراتۋراسىنىڭ تەكسەرۋ نەتيجەلەرٸنە سەيكەس اتالعان جارييالانىمدارداعى مەلٸمەتتەر شىندىققا سەيكەس كەلمەيتٸنٸ انىقتالدى.
اتاپ ايتقاندا, گازعا ەكسپورتتىق باعالاردى تٶمەندەتۋ, سونداي-اق «قازروسگاز» كومپانيياسىنىڭ قازاقستاننان گاز ەكسپورتى سالاسىنداعى كٸرٸستەردٸ جىمقىرۋ ٷشٸن دەلدال-كومپانييالاردى پايدالانۋى جەنە سىبايلاس جەمقورلىق جوسپارلارى تۋرالى اقپارات راستالمادى. ماتەريالداردى زەرتتەۋ بارىسىندا پروكۋراتۋرا مۇنداي مەلٸمدەمەلەر جالپى سالاداعى جاعدايدى تٷسٸنبەگەندٸكتەن پايدا بولادى دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. رەسەيمەن ٷكٸمەتارالىق كەلٸسٸم شەڭبەرٸندە قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن تابيعي گازدىڭ 90% - دان استامى تەڭ كٶلەمدە قازاقستان تاراپىنا قارسى جەتكٸزۋ تەتٸگٸ ارقىلى ٶتەلەدٸ. مۇنداي مەمٸلەلەردەگٸ جالعىز جەنە تٸكەلەي كونتراگەنت - پاو «گازپروم». بۇل ايىرباستاۋ وپەراتسييالارى قازاقستاننىڭ ٸشكٸ نارىعىنا گاز جەتكٸزۋ بولىپ تابىلادى.
وسى رەتتە مۇنداي مەمٸلەلەردەگٸ باعالاردى قازاقستان ٷكٸمەتٸ رەتتەيدٸ, بۇل ترانسفەرتتٸك باعا بەلگٸلەۋ تۋرالى زاڭناماعا سەيكەس كەلەدٸ جەنە ەل ٸشٸندەگٸ گازعا ٸشكٸ باعالاردى تمد ەلدەرٸ اراسىندا ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ٸشكٸ نارىقتاعى ورتاشا بٶلشەك ساۋدا باعاسى بٸر تەكشە مەتر ٷشٸن 18,5 تەڭگەدەن اسپايدى, بۇل رەسەيگە قاراعاندا ەكٸ ەسە از جەنە قىرعىزستانعا قاراعاندا 5 ەسە از.
شۆەيتسارلىق Vitol مۇناي ترەيدەرٸنٸڭ باقىلاۋدى مونوپولييالاندىرۋ جەنە قازاقستاننان مۇناي ەكسپورتىنداعى قوماقتىٷلەسٸن باسىپ الۋ ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستى پايدالانۋى تۋرالى اقپارات تا راستالمادى. قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى العان دەرەكتەر, بٸزدٸڭ ەلدەن مۇناي ەكسپورتىنداعى Vitol مۇناي ترەيدەرلەرٸنٸڭ ٷلەسٸ سوڭعى 10 جىلدا 10%-دان اسپايتىنىن كٶرسەتەدٸ, وسىعان بايلانىستى ونىڭ قوماقتى ٷلەسٸ تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
تەڭٸز جەنە قاشاعان كەن ورىندارىنداعى قازاقستاندىق مۇناي ٷلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, ونى ساتىپ الۋ رەسٸمٸ Vitol-عا «ارتىقشىلىقتى قول جەتٸمدٸلٸكتٸ» الۋىنا بايلانىستى باتىس جۋرناليستەرٸنٸڭ سىنىنا اينالدى, وندا جاعداي جارييالانىمدارعا قاراعاندا باسقاشا كٶرٸنەدٸ. رەسمي قۇجاتتارعا سەيكەس, Vitol مۇناي ترەيدەرلەرٸ كونكۋرستىق رەسٸمدەر بارىسىندا «قازمۇنايگاز» ٷشٸن بارىنشا تيٸمدٸ شارتتاردى ۇسىنۋ ەسەبٸنەن قاشاعان جەنە تەڭٸز كەن ورىندارىنداعى قازاقستاندىق ٷلەستٸ قوسا العاندا, مۇنايدىڭ بولاشاق جەتكٸزٸلٸمدەرٸ ەسەبٸنە اۆانس بەرۋ بويىنشا «قازمۇنايگاز» تەندەرٸندە جەڭٸسكە جەتتٸ.
قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى بۇل مەمٸلە بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ زاڭناماسىنا سەيكەس كەلدٸ, حالىقارالىق پراكتيكادا كەڭٸنەن قولدانىلادى جەنە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ بورىشتىق جٷكتەمەسٸنٸڭ پروبلەماسىن شەشۋ ٷشٸن بالاما رەتٸندە مۇنايعا ەلەمدٸك باعانىڭ قۇلدىراۋى كەزەڭٸندە پايدالانىلدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. سىرتقى نارىقتا تٸكەلەي قارىز الۋ ەلدٸڭ ٸرٸ كەسٸپورىندارى مەن سالىق تٶلەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ بانكروتتىققا ۇشىراۋ تەۋەكەلٸن تۋدىرىپ, كرەديتتٸك ليميتتەر بويىنشا مٸندەتتەمەلەردٸ بۇزار ەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مٸندەتتەمەلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ورىندالدى, بۇل وسى مەمٸلەدە ۇلتتىق كومپانييا مٷددەلەرٸنٸڭ ساقتالۋىن كٶرسەتەدٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ باس پروكۋراتۋراسىنىڭ تەكسەرۋٸ نەتيجەسٸندە قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋ فاكتٸلەرٸن انىقتاعان جوق. مۇناي ەكسپورتى بويىنشا بارلىق مەمٸلەلەردٸ سالىق ورگاندارى ترانسفەرتتٸك باعا بەلگٸلەۋ تۋرالى زاڭناماعا سەيكەستٸگٸ تۇرعىسىنان مونيتورينگٸلەيدٸ جەنە باقىلايدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە قازاقستاننان ەۋروپا ەلدەرٸنە ەكسپورتقا مۇنايدىڭ بارلىق جەتكٸزٸلٸمدەرٸ Argus Media جەنە Platt's حالىقارالىق باسىلىمدارىنىڭ باعا بەلگٸلەنٸمدەرٸنە بايلانىستىرىپ, ترانسپارەنتتٸك نەگٸزدە جٷزەگە اسىرىلدى, بۇل تٶمەن باعامەن ەلدەن مۇناي ەكسپورتتاۋ جەنە قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ سالىق سالىناتىن بازاسىن جاساندى ازايتۋ تۋرالى الىپساتارلىقتى جوققا شىعارادى.
قمگ بۇرىنعى ساۋدا ٷيٸنٸڭ ەۋروپالىق بٶلٸمشەلەرٸنٸڭ ٷشٸنشٸ تۇلعالاردىڭ جەكە شىعىستارىن قارجىلاندىرۋدا ايىپتاۋلارى دا راستالمادى, ٶيتكەنٸ ەنشٸلەس كومپانييالاردىڭ, اتاپ ايتقاندا «KazMunaiGaz AG تن» نەگٸزگٸ قىزمەتتٸ جٷرگٸزۋ ٷشٸن شىعىستارى «قمگ سٷ» اق باس كومپانيياسىنىڭ جىل سايىن بەكٸتٸلەتٸن بيۋدجەتتەرٸنە سەيكەس جٷزەگە اسىرىلدى, ونىڭ بيۋدجەتٸ ٶز كەزەگٸندە قمگ باس ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلدٸ.
سونىمەن قاتار, قمگ-نٸڭ ەۋروپالىق «ەنشٸلەس» قارجىلىق ەسەپتٸلٸگٸن جىل سايىن ەلەمگە ەيگٸلٸ Ernst&Young كومپانيياسى اۋديتتەدٸ, ول اۋديتورلىق ەسەپتەردٸ ەسكەرتۋلەرسٸز شىعاردى.
سونداي-اق, قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسى ەلدٸڭ مۇناي-گاز اكتيۆتەرٸن ساتىپ الۋ-ساتۋ بويىنشا زاڭسىز مەمٸلەلەرگە قاتىستى ايىپتاۋلاردى تالدادى.
2010-2013 جىلدارى شۆەيتسارييا پروكۋراتۋراسى بٸرقاتار قازاقستاندىق مۇناي-گاز اكتيۆتەرٸن («سنپس-اقتٶبەمۇنايگاز» اكتسييالارىنىڭ مەملەكەتتٸك پاكەتٸن ساتۋ, «قازقۇرىلىسسەرۆيس» جەنە Kazakhstan Petrochemical Industries كومپانييالارىن جەكەشەلەندٸرۋ, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز»كومپانيياسىنىڭ اكتسييالارىن ساتىپ الۋ-ساتۋ) ساتۋ جاعدايلارىنا تەرگەۋ جٷرگٸزدٸ. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى شۆەيتسارييالىق ەرٸپتەستەرٸنە وسى مەسەلەدە بارلىق قاجەتتٸ كٶمەك كٶرسەتتٸ. ماتەريالداردى جان-جاقتى زەرتتەۋ ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان جوق جەنە 2013 جىلدىڭ سوڭىندا توقتاتىلدى.
باس پروكۋراتۋرا ۇسىنعان تەكسەرۋ نەتيجەلەرٸن نازارعا الا وتىرىپ, مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى وسىنداي تەرٸس جارييالانىمدارعا دەر كەزٸندە دەن قويۋ جەنە قاجەتتٸ اقپاراتتى ۇسىنۋ قوعامعا ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋى تۋرالى وبەكتيۆتٸ تٷسٸنٸككە يە بولۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە, سونداي-اق ەلدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
