قازاقستانداعى دٸنارالىق كەلٸسٸم ٷلگٸسٸ

قازاقستانداعى دٸنارالىق كەلٸسٸم ٷلگٸسٸ — بٸز ساقتاپ قالۋعا جەنە دامىتۋعا تيٸس ۇلى قۇندىلىق. دٸنارالىق كەلٸسٸم – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ماڭىزدى يگٸلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ. تٷرلٸ ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ دٸندەرٸنٸڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنٸڭ تۇراقتى مودەلٸ, بٷگٸنگٸ قازاق ەلٸندە بٶلٸنبەيتٸن بٸرتۇتاس جاسامپازدىق پەن كەلٸسٸم جاعدايىنىڭ نەگٸزٸ. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «بٸزدٸڭ ەتنوسارالىق جەنە دٸنارالىق كەلٸسٸمنٸڭ مودەلٸ دەگەنٸمٸز – ول ەرتٷرلٸ كونفەسسييالاردىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸ بٷكٸل ەلەمدٸك پروتسەسسٸنە قازاق ەلٸنٸڭ قوسقان شىنايى ٷلەسٸ» دەي الامىز. «ٶزٸڭدٸ قۇتقارۋ ٷشٸن, الدىمەن ەلەمدٸ قۇتقار» دەگەن شىعىس دانالىعىن ۇستانا وتىرىپ, قازاقستان ادامزاتتارىنا XXI عاسىردا ٶركەنيەتتەردٸڭ شيەلەنٸسسٸز ٶمٸر سٷرۋٸ بويىنشا ٶنەگەلٸ مودەل ۇسىندى.

كٶپدٸنشٸلدٸك مەسەلەسٸ قازٸرگٸ تاڭدا جالعىز قازاقستاندا عانا ەمەس, ٶركەنيەتتٸلٸكتٸڭ بٸرشاما بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن – انگلييا , فرانتسييا جەنە گەرمانييا سيياقتى ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە كٶپدٸنشٸلدٸك پەن كٶپەتنوستىق مەسەلەسٸ كٷننەن-كٷنگە ٶزەكتەنە تٷسۋدە. سوندىقتان «دٸني سەنٸمگە, دٸني دٷنيەتانىمعا دەگەن مەملەكەتتٸڭ كٶزقاراسى, ۇستانىمى قانداي بولۋى كەرەك ?» دەگەن ساۋال كٶپتەگەن ٶركەنيەتتٸ ەلدەر ٷشٸن XXI عاسىردا انىقتالا تٷسكەن ٸسپەتتٸ. ياعني, باسقارۋ ورگاندارى مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, قوعامداعى تىنىشتىقتى, ادامداردىڭ ەركٸن ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن قۇقىعىن قورعاۋعا ۇمتىلادى. ەرتٷرلٸ دٸندەردٸڭ بٸر-بٸرٸنەن تەولوگييالىق ارتىقشىلىعى تۋرالا تالاستى ەشكٸم شەشٸپ بەرە المايدى, تەك قانا ورتاق مەمٸلەگە كەلۋدٸڭ جولى بەيبٸت قاتار سىيلاستىقپەن ٶمٸر سٷرۋ ەكەنٸن زەردەلەگەندە عانا ول شەشٸمٸن تابادى.

دانا حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى «جان بٸتكەنگە قييانات جاساما قارعىسىنا قالاسىن, مۇحتاجدارعا كٶمەكتەس ساۋابىن الاسىن»,- دەپ ٸزگٸلٸكتٸ ناسيحاتتاپ, «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر» ۇستانىمى دەرٸپتەپ دۇشپانى بولسا دا قييانات جاساماي وعان كەرٸسٸنەشە ادامگەرشٸلٸكتٸڭ ەڭ جوعارعى شىڭىنان قاراعان.

1992 جىلعى قازان ايىندا الماتى قالاسىندا رۋحاني كەلٸسٸمنٸڭ بٸرٸنشٸ كونگرەسٸن ٶتكٸزۋدە ەلباسىنىڭ رٶلٸ ەرەكشە. اتالعان كونگرەسكە قاتىسقان تانىمال دٸني جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ وسى كٷندٸ ادامدار اراسىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە قول جەتكٸزۋ جەنە بٸتٸمگەرشٸلٸكتٸ ٸزدەۋ كٷنٸ رەتٸندە بەكٸتۋدٸ ۇسىنعان بولاتىن. سودان بەرٸ جىل سايىن ەلٸمٸزدە 18 قازان رۋحاني كەلٸسٸم كٷنٸ بولىپ دەستٷرلٸ تٷردە اتالىپ ٶتۋدە. قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋى وسى رۋحاني كەلٸسٸم كٷنٸمەن دە تٸكەلەي بايلانىستى.

دٸنارالىق كەلٸسٸم كٷنٸ ەلوردامىز استانا قالاسىندا 1997 جىلى العاش رەت كەڭ كٶلەمدە اتالىپ ٶتٸپ, ول ٶزٸمەن بٸرگە قايىرىمدىلىق ٸستەرگە قولعانات بولۋدىڭ جاڭا ميسسيياسىن الىپ كەلدٸ.

«يسلام – تاتۋلىق پەن تاعاتتىلىقتىڭ, جاسامپازدىق پەن جاراسىمدىلىقتىڭ دٸنٸ» ن.ە.نازارباەۆ. ەلباسىمىز كٶپتەگەن يگٸ باستامالارعا مۇرىندىق بولىپ جٷرگەندٸگٸنەن بٸز, ياعني قازاق ەلٸ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمنٸڭ ٷلكەن دٸني جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ حاباردار. كٶپ ۇلتتىلىق بٸزدٸڭ كەمشٸلٸگٸمٸز ەمەس, كەرٸسٸنشە كەڭدٸگٸمٸز. تيٸسٸنشە كٶپ ۇلتتىڭ نانىم-سەنٸمٸ دە كٶپ بولاتىندىعى انىق. وسى كٶپۇلتتىلىقتىڭ دٸنارالىق كەلٸسٸمٸنٸڭ قازاقستانداعى ٷلگٸسٸ بٷكٸل ەلەمگە تەڭدەسسٸز ٷلگٸ. جەر بەتٸندەگٸ بٷلٸك, سوعىس بولىپ جاتقان ەلدەر قازاقستانداعى تىنىشتىق, تۇراقتىلىق, كەلٸسٸم مەن ٷيلەسٸمدٸلٸككە قاراپ ساباق السا بولادى. حالقىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن سٷتتەي ۇيىعان ىنتىماعى قازاقستانداعى دٸنارالىق كەلٸسٸم ٷلگٸسٸ.

دٸنارالىق كەلٸسٸم جايلى قاسيەتتٸ قۇراندا اللاھ تاعالا: «ٸشتەرٸڭدەگٸ زۇلىمدىق ٸستەگەندەردەن باسقا كٸتاپ يەلەرٸمەن ەڭ تاماشا تٷردە عىلىمي, سىپايى تالاس جٷرگٸزٸڭدەر. ولارعا: «ٶزٸمٸزگە تٷسٸرٸلگەنگە دە, سەندەرگە تٷسٸرٸلگەنگە دە يمان كەلتٸردٸك. سەندەردٸڭ قۇدايلارىڭ دا, بٸزدٸڭ قۇدايىمىز دا بٸرەۋ-اق. بٸز سوعان عانا بويۇسىنۋشىلارمىز»,-دەپ ايتىڭدار»-دەلٸنگەن. (انكابۋت سٷرەسٸ 46-ايات).

جاراتىلعانداردىڭ دٸندەرٸ بٶلەك بولعانىمەن جاراتۋشىسى بٸر. بٸر ادامنىڭ كٶڭٸلٸن تٷسٸرٸپ, ۋەجگە جىققاننىڭ ەشبٸر پايداسى جوق. مۇنى بارلىق دٸن قارالايدى, قۇپتامايدى.

قازاقستانداعى دٸنارالىق كەلٸسٸم, دٸنارالىق ٷن قاتىسۋ ەلەمدٸك دەڭگەيدە بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ بولۋىن قالاۋ, كٶپكە ٷلگٸ بولۋ.

بٷكٸل مۇسىلمان ەلەمٸنە تەڭدەسسٸز ٷلگٸ بولا بٸلگەن تۇلعا حازٸرەتٸ پايعامبار مۇحاممەد قاي كەزدە دە قۇراننىڭ ەمٸرٸنە بويسۇنىپ, كٸتاپ يەلەرٸمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. ونىڭ حريستياندارمەن ديالوگى ەڭ العاشقى رەت ٶزٸنە اللاھتان ۋاحي كەلگەن سەتتەن باستالعان. ٶيتكەنٸ, مۇحاممەد پايعامبارلىعىن العاشقى بوپ راستاعان  ۋاراقا يبن ناۋفال دەگەن حريستيان عۇلاماسى ەدٸ. ول مۇحاممەدكە مۇسا مەن يسا پايعامبارلارعا ۋاحي تٷسكەنٸ سيياقتى جەبٸرەيٸل پەرٸشتەمەن ۋاحيدىڭ كەلە باستاعانىن تٷسٸنگەن العاشقى ادام. سونداي-اق مەككە قالاسىنداعى باسقا دا حريستياندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان. مەدينا قالاسىنا ھيجرات ەتٸپ (كٶشٸپ) كەلٸسٸمەن ەۆرەيلەرمەن قارىم-قاتىناس جاساسقان.

پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) دٷنيە سالعاننان كەيٸن دە, حاليفالار دا كٸتاپ يەلەرٸمەن ٷن قاتىسىپ تىعىز بايلانىستا بولدى. وعان مىسال قۇددىس قالاسى الىنىپ, حازٸرەتٸ ومار بەيبٸتشٸلٸك كەلٸسٸم-شارتىنا قول قويۋعا بارعاندا حريستيان دٸنباسىلارى وعان ەڭ ٷلكەن شٸركەۋلەرٸندە ناماز وقىپ, قۇلشىلىق قىلۋىنا رۇقسات بەرەدٸ. بٸراق ومار سول شٸركەۋلەردە ناماز وقۋدان باس تارتادى. سەبەبٸ ٶزٸ كەتكەن سوڭ مۇسىلماندار «ومار ناماز وقىعان شٸركەۋدٸ مەشٸتكە اينالدىرامىز دەپ جٷرمەسٸن, بٷلٸك شىقپاسىن» دەگەن ويمەن حريستيانداردىڭ ۇسىنىستارىنان باس تارتۋى تٷسٸنگەن جانعا كٶپ نەرسەدەن حابار بەرەدٸ.

نازار سالىپ قارار بولساق, دٸندە راقىمشىلدىق, جىلىلىق, مەيٸرٸم-شاپاعات بار. ەندەشە قازٸرگٸ تاڭدا دٸن ادامدارىنىڭ بٸر-بٸرٸمەن الاۋىز بولۋلارى ۇستانعان دٸندەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸنە قايشى كەلەدٸ.

قازاق ەلٸ تۋ كٶتەرٸپ تەۋەلسٸزدٸك العالى ەلٸمٸزدەگٸ دٸنارالىق قاتىناس سالاسىندا مەملەكەتتٸك سىندارلى ساياسات جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. دٸنارالىق كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىق ازاماتتىق بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸ. بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك پروگرەستٸڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. تەڭ قۇقىققا جەنە مٸندەتكە يە بارلىق دٸني بٸرلەستٸكتەر, دٸني سەنٸمدەرٸنە قاراماستان, جاساعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن زاڭ الدىندا بٸردەي جاۋاپ بەرەدٸ.

ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XX سەسسيياسىندا: «بٸزدٸڭ ۇلى دالا مىڭداعان جىلدار بويى تولەرانتتى, ياعني تاعاتتى بولدى. سونىمەن بٸرگە, مەن تولەرانتتىلىقتىڭ كەيبٸرەۋلەر ويلايتىنداي, ويىڭا كەلگەندٸ ٸستەۋ ەمەس ەكەنٸن دە اتاپ كٶرسەتكٸم كەلەدٸ. تولەرانتتىلىق – ٶزٸمٸز نىعايتىپ, ساقتايتىن جەنە بٷكٸل ۇرپاقتى تەربيەلەيتٸن بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ پاراساتتىلىق قالىبى», دەۋٸ كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازاقستان كونفەسسيياارالىق جەنە ەتنيكالىق كٶپجاقتىعىمەن ەرەكشەلەنەتٸن ەلەمدەگٸ ساناۋلى مەملەكتتەردٸڭ قاتارىنا جاتادى.

ك.دجۋمەكەەۆا,

جامبىل وبلىسى ەكٸمدٸگٸ «دٸن پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ورتالىعى» كمم-نٸڭ باسشىسى