قازاقستاندا قۋعىن-سٷرگٸن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك. مۇنداي پٸكٸردٸ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانگەلدٸ ەبجانوۆ بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ ٷلكەن, باي تەجٸربيەسٸ بار.
«بۇل جۇمىس ستالين ٶلگەننەن كەيٸن باستالدى جەنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسۋدا. اراسىندا ٷزٸلٸپ قالعان كەزدەر بولدى. الايدا 2020 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تاپسىرما بەردٸ. پرەزيدەنت قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. ياعني, كەڭەستٸك توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ زاردابىن شەككەن ادامداردىڭ بەرٸ اقتالۋى تيٸس. 1929-1931 جىلدارى مىڭداعان ادام اتىلدى, سوتتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تولىق اقتالۋ تۋرالى تاپسىرماسى ٶتە قاجەت دەپ ويلايمىن», - دەيدٸ حانگەلدٸ ەبجانوۆ.
سونىمەن قاتار, ول بٸر جىلدا اتقارىلعان جۇمىستاردى تٸزٸپ بەردٸ.
«بٸر جىل ٶتتٸ. قانداي شارۋا جاسالدى. ەڭ بٸرٸنشٸ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى شەشٸلدٸ. رەسپۋبليكالىق كوميسسييا قۇرىلدى. بٸرنەشە عىلىمي باسقوسۋ ٶتتٸ. قازٸر وسى جۇمىسقا تارتىلعان عالىمدار, ماماندار قانداي توپتاردى اقتاۋ كەرەكتٸگٸن انىقتادى. بٸزدە اقتالماعان ونشاقتى توپ بار. ولار اقتالۋى كەرەك. مەسەلەن, سوعىس تۇتقىندارى. ولاردىڭ بەرٸ سوعىس اياقتالعان سوڭ سوتتالدى. نەگٸزٸنەن كٸنەسٸ جوقتار قامالدى. مٸنە, وسى ادامداردى اقتاۋ كەرەك. سودان كەيٸن قاپتاعان لاگەرلەر بولدى. قاراعاندىنىڭ ٶزٸندە 10-عا جۋىق لاگەر بولعان. وسى جەردە مىڭداعان بالا دٷنيەگە كەلدٸ. ولار سول تۇتقىنداردىڭ ٸشٸندە بولدى. ولاردىڭ نە كٸنەسٸ بار? ولار دا اقتالۋى كەرەك. سوسىن حالىق جاۋى دەپ ۇستالعان ادامنىڭ ەيەلٸ, بالالارى ٷيٸنەن ايىرىلدى, تۇرىپ جاتقان جەرٸنەن قۋىلدى, ولار دا اقتالۋى تيٸس. ٷلكەن بٸر ەدٸلەتسٸزدٸك 1928 جىلى ورىن الدى. مىڭعا جۋىق بايدىڭ شارۋاشىلىعى تەركٸلەندٸ. ولاردى اقتاعان ەشكٸم جوق. قازٸر ماماندار وسى مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر», - دەيدٸ سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٸزگە قازٸر ساياسي شەشٸم كەرەك. جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەت. ياعني, قازاقستانداعى توتاليتاريزم, الاش قوزعالىسى, رەپرەسسييا, ۇجىمداستىرۋ تۋرالى ارنايى زاڭ بولۋى شارت.
«1992 جىلى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان پارلامەنتتٸك كوميسسييا جۇمىس ٸستەپ, سول ۇجىمداستىرۋعا بايلانىستى ٷلكەن قۇجات دايىنداعان ەدٸ. كەيٸن ول اياقسىز قالدى. بٷگٸن وسى بٸتپەي قالعان شارۋانى زاڭمەن رەتتەۋ كەرەك. تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرىپ, تاريح عىلىمىنىڭ مەتودولوگيياسىنا كٶشۋ قاجەت. بٸز ساياسي شەشٸمگە قاتىستى جاڭا زاڭ بولماعاندىقتان, كٶسٸلٸپ جۇمىس ٸستەي الماي جاتىرمىز. كەڭەس زامانى كەزٸندە پارتييالىق تاپسىرمانىڭ ارقاسىندا بٸر جىلدا 19 مىڭ قازاقستاندىق اقتالسا, تەۋەلسٸز قازاقستاندا بٸر جىل ٸشٸندە بٸر قازاقتىڭ اقتالماعانى ۇيات», - دەدٸ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
سونىمەن قاتار, ول وسى شارۋانى زەرتتەپ, وسىعان نىسانالى, ماقساتتى, جٷيەلٸ باعىت-باعدار بەرۋدٸڭ تاعى بٸر مٸندەتٸن اتادى.
«قازاقستاندا قۋعىن-سٷرگٸن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك. ول الماتى, نۇر-سۇلتاندا ەمەس, ول قاراعاندى دا اشىلۋى كەرەك. قاراعاندى كارلاكتىڭ وشاعى. قاراعاندى اشارشىلىقتان ەڭ اۋىر جاپا شەككەن ٶڭٸر. ورتالىق قازاقستان ەشقايدا قاشا المادى. اتالعان ٶڭٸردە وسى مەسەلەلەردٸ زەرتتەگەن عىلىمي مەكتەپ بار. بٸز 60 جىل بويى قۋعىن- سٷرگٸن مەسەلەسٸمەن اينالىستىق. الداعى 60 جىلعا جەتەتٸن جۇمىس بار», - دەدٸ حانگەلدٸ ەبجانوۆ.
