ازييا قۇرلىعىنا ورتاق مەسەلە
ازييا قالامگەرلەرٸنٸڭ I فورۋمى بەرٸمٸز ٷشٸن كٶپتەن كٷتكەن ٷلكەن وقيعا بولعالى تۇر. كٶپ جىلداردان بەرٸ بٸزدٸڭ شەتەلدەرمەن, ەسٸرەسە, ازييا ەلدەرٸمەن ەدەبي بايلانىسىمىز جاداۋ, جۇتاڭ كٷيگە تٷسكەن ەدٸ. قاي ەلدٸڭ قانداي باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتقانىنان بەيحابار بولىپ قالدىق. سوندىقتان ەدەبي باعىتتاعى قارىم-قاتىناستىڭ نىعايۋىنا جول اشاتىن العاشقى فورۋمنان كٷتەرٸمٸز كٶپ. ساياسي جاعىنان بولسىن, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعىنان بولسىن, ەرقيلى دەڭگەيدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ازييا ەلدەرٸ – بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ەتەنە جاقىن تانىپ, حالىقتىق مەسەلەلەرٸمٸزدٸ كەڭٸنەن قوزعاپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ دٷنيەمٸزگە ٷڭٸلە وتىرىپ ۇلتتىق بولمىس-بٸتٸمٸمٸزدٸ ايشىقتاساق, كەلەشەكتەگٸ كەلەلٸ ٸستەرگە ايقىن باسپالداق قالانار ەدٸ.
ەلەم ەدەبيەتٸ ەرتٷرلٸ باعىت-باعدارمەن دامۋدا. ال وسىناۋ كەڭ قۇلاشتاعى ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ دە, جەكەلەگەن ۇلتتار ەدەبيەتٸنٸڭ دە ەڭ نەگٸزگٸ ورتاق مەسەلەسٸ – ادام مەسەلەسٸ. جەر-جەردە تاعدىر-تالايى ەرتٷرلٸ ۇلتتار مەن ۇلىستار, ادامدار مەكەن ەتٸپ جاتىر. ادامزات ەشقاشان جەتٸلگەن قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن ەمەس. ادام بار جەردە, تٸرشٸلٸك بار جەردە ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ مەسەلەلەر دە تٷگەسٸلە قويمايدى. ال وسى قوعامنىڭ ايناسى, ول – ەدەبيەت. شىم-شىتىرىققا تولى قوعامدى ٸزگٸلەندٸرەتٸن دە – ەدەبيەت. سوندىقتان ەدەبيەتتٸ دامىتۋعا باعىتتالار ٸس-شارالاردىڭ تولاستاماعانى جٶن.
تەمٸرحان مەدەتبەك,
اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
نەگٸزگٸ ماقسات – جالپى قوعامداعى ەدەبيەتتٸڭ رٶلٸن كٶتەرۋ
سوناۋ بٸر جىلدارى, ناقتىراق ايتساق, وسىدان 43 جىل بۇرىن ەنۋار ەلٸمجانوۆ اعامىز جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى بولىپ تۇرعان كەزدە ازييا, افريكا جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسيياسى بولعان دەپ ەستيتٸنبٸز. كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ دە جاقسى دٷنيەلەرٸ بولدى. كەڭەستٸك يدەولوگييا ەدەبيەتتٸ باستى قارۋى رەتٸندە, تەربيە قۇرالى رەتٸندە پايدالاندى ەرٸ ٷلكەن قولداۋ كٶرسەتتٸ, جازۋشىلارعا قامقورلىق جاسادى.
كەيٸنگٸ جىلدارى ەدەبيەتتەر بايلانىسى ٷزٸلٸپ قالدى. دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبي پروتسەستٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە قازاق ەدەبيەتٸ دە دامىپ كەلەدٸ. ەندٸ وسى ٶتكٸزٸلگەلٸ وتىرعان ازييا ەلدەرٸ جازۋشىلارىنىڭ ٸ فورۋمى 4-6 قىركٷيەك اراسىندا نۇر-سۇلتان قالاسىندا باستالماقشى. نەگٸزگٸ ماقسات – جالپى قوعامداعى ەدەبيەتتٸڭ رٶلٸن كٶتەرۋ, جازۋشى مەرتەبەسٸن اسقاقتاتۋ. سول ارقىلى ەدەبيەتتٸ باستى تەربيە قۇرالىنا اينالدىرۋعا ىقپال ەتۋ.
فورۋمدا كٶپتەگەن مەسەلە كٶتەرٸلەدٸ. مەسەلەن, وڭتٷستٸك كورەيانىڭ تانىمال جازۋشىسى كو ىن «ححٸ عاسىر پوەزيياسىنداعى جالعىزدىق مەسەلەسٸ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسايدى. قاتار ەلٸنەن كەلەتٸن نوبەل سىيلىعىنا ٷمٸتكەر موزا ەل-مالكي «ەلەمدٸك ەدەبيەتتەگٸ ازييا ادامىنىڭ بەينەسٸ», دٷنيەجٷزٸلٸك اقىندار كونگرەسٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ, مونعولييالىق مەند – «ازييا پوەزيياسىنىڭ ەلەمدٸك ەدەبيەتكە ەسەرٸ» دەگەن تاقىرىپتا ەڭگٸمە ٶربٸتەدٸ.
ەزەربايجان جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى انار رزاەۆ, ەۋرازييا جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى ياكۋب بەي ٶمەروعلى تٷركٸ تەكتەس ەدەبيەتتٸڭ بٷگٸنگٸ حال-احۋالى تۋرالى سٶز قوزعايدى.
قازاقستاننان ولجاس سٷلەيمەنوۆ, تٶلەن ەبدٸك, قابدەش جۇمادٸلوۆ, ەنەس ساراي, بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى, ت.ب. جازۋشىلارىمىزدىڭ سٶز سٶيلەۋٸ كٷتٸلۋدە.
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸنەن, الماتى مەن استانادان 200-دەي قالامگەر قاتىسادى. ازييانىڭ جاپونييا, مالايزييا, قىتاي, ساۋد ارابيياسى, يوردانييا, وڭتٷستٸك كورەياسىندى 40-قا جۋىق ەلٸنەن دەلەگات كەلمەكشٸ.
بٸزدٸڭ قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ شىعارمالارى سول ەلدەرگە, ال ازييا مەملەكەتتەرٸ جازۋشىلارى شىعارمالارى بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە اۋدارىلماقشى. مۇنداي ٷلكەن حالىقارالىق باسقوسۋدىڭ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٶشٸنٸڭ ٸلگەرٸ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتٸنٸنە سەنەمٸن.
باۋىرجان جاقىپ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى
ويلى شارۋانىڭ بٸرەگەيٸ
ەڭ الدىمەن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸراز جىلعا سوزىلعان توقىراۋدان كەيٸن زامان تالابىنا ساي قارەكەت جاساي باستاعانىن ايتار ەدٸم. بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن ەل استاناسىندا ەۋرازييا استانالارى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ جيىنىن ٶتكٸزگەنٸن, الماتىداعى شىعارماشىلىق ٷيدٸ قالا ەكٸمٸنٸڭ قولداۋىمەن قايتا جاڭعىرتىپ, قالامگەرلەردٸڭ يگٸلٸگٸنە بەرۋٸن, پروزالىق شىعارمالاردى ەلەمنٸڭ التى تٸلٸنە اۋدارتا باستاۋىن جەنە الداعى ازييا قالامگەرلەرٸنٸڭ ٸ فورۋمىن ۇيىمداستىرۋى – ويانۋ عانا ەمەس, ويلى شارۋانىڭ باسى جەنە بٸرەگەيٸ.
ەرتەڭگٸ بولار فورۋم ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ٶزگە جۇرتپەن تەرەزەسٸن تەڭ كٶرسەتە الۋىنا يگٸ قادام بولىپ وتىر. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸمەن بٸراز تانىس بولعاندىقتان, حالىقارالىق سىيلىق يەلەرٸنٸڭ شىعارمالارىن ٶز ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تاڭداۋلى ٷلگٸلەرٸمەن سالىستىرىپ قاراساق, اقىندارىمىز ق.امانجولوۆ, س.مەۋلەنوۆ, تۇمانباي مەن ساعيلاردى ايتپاعاندا ت.مەدەتبەك, س.اقسۇڭقارۇلى, ە.راۋشان, ج.بٶدەش, پروزاشىلارىمىز م.ماعاۋين, ت.ەبدٸك, ت.نۇرماعانبەتوۆ, ج.شاشتايۇلى, ب.نۇرجەكە, ر.وتارباەۆ, ن.دەۋتايۇلى, ە.اسقار, م.بايعۇتتىڭ شىعارمالارى اۋدارۋى كەلٸسسە, ەلەم ەدەبيەتٸن تاڭداندىرارى حاق. بۇدان بٶلەك, تۇياق دٷبٸرلەرٸ التى قىردىڭ ار جاعىنان ەستٸلەتٸن دارىندى جاستارىمىز قانشاما. ەلەم بٸلسە, ابايدى, ەۋەزوۆتٸ, نۇرپەيٸسوۆتٸ بٸلەر. باسقاسىنان ەلەم مٷلدە حابارسىز. ەدەبيەتٸ ەلسٸز ەلدٸ قانشا جەردەن ەكونوميكاسى مىقتى بولعانىمەن, ەلەم مويىندامايدى.
فورۋم قازاق ەدەبيەتٸن تانىتۋعا كٷش سالۋى كەرەك. بۇل دا جارنامالىق قىزمەتتٸڭ بٸر تٷرٸ. دەمەك, شەت تٸلگە اۋدارىلاتىن قازاق اۆتورلارىنىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىن ارنايى كوميسسييا مەن جازۋشىلار وداعى ٸرٸكتەپ, قولعا السا دەيمٸن. بۇل جەردە اعايىندىق ەمەس, اقيقات, ٶكپە-ناز ەمەس, ەدٸلەت تٶرەشٸ بولسا كەرەك.
اقىن-جازۋشىلاردىڭ الىس-جاقىن شەتەلمەن شىعارماشىلىق بايلانىسىنا تولىقتاي جاعداي جاساعان جٶن. وعان قوسا جاس قالامگەرلەردٸڭ توپتاما جيناقتارىن مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن جىلىنا بٸر رەت شىعارىپ جاتسا, ٷلكەن قامقورلىق ەمەس پە?!
جازۋشى ە.اسقار بۇرىنعى «اۋدارما» باسپاسىن قايتا جانداندىرىپ, جۇمىسىن جٷرگٸزسە, ەدەبي اۋدارماعا قوزعاۋ سالار ەدٸ. فورۋمدا وسى اتالعان مەسەلەلەر قوزعالار دەپ سەنەمٸن. ەدەبيەتٸمٸزدٸ ەلسٸرەتٸپ الماۋ جازۋشىلاردىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتٸڭ دە پارقى مول پارىزى.
كەدٸربەك سەگٸزبايۇلى,
جازۋشى
ٶزارا بايلانىستى نىعايتادى
ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ اقىن-جازۋشىلارىمەن ورتاق بايلانىس ورناتۋ مەسەلەسٸن كٶتەرۋ كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز بٷگٸن الىس شەتەلدٸ بىلاي قويعاندا, مىنا تۇرعان ٶزبەك, قىرعىز اعايىنداردىڭ سٶز ٶنەرٸندە قانداي جاڭالىق بولىپ جاتقانىنان بەيحابارمىز. ٶزگە ەلدەر تٷگٸل, بٸز قازٸر بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ نە جازىپ جٷرگەنٸمٸزدٸ وقىمايمىز. قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ كٸتاپتارى ساتىلىمعا تٷسپەيدٸ. ازييا ەلدەرٸ دە قازاقتا قانداي اقىن-جازۋشىلاردىڭ بار ەكەنٸن بٸلمەيدٸ دەپ ويلايمىن.
الداعى فورۋم بارىسىندا شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جىل سايىن تالانتتى قالامگەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان گرانت بەرٸپ تۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتار ەدٸم.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ سوڭعى جيىرما-وتىز جىلداعى جەتٸستٸگٸ – كەز كەلگەن تاقىرىپتى باتىل جازاتىن بولدىق. ال سول تاقىرىپتاردى يگەرۋ مەن كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن بەرۋ تەسٸلٸمٸز – كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. ەلەمدە دە, بٸزدە دە قازٸر ەدەبيەت جالپى جۇرتتىڭ جانىنا اسا ەسەر ەتە قويمايتىن, كٶپشٸلٸك تٷسٸنبەيتٸن – بەلگٸلٸ بٸر توپتىڭ ويىنىنا اينالىپ بارادى.
امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلى,
سىنشى
ەدەبي ۇيىم قۇرىلسا...
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٶتكەن تاريحىنا كٶز سالساق, بابالارىمىزدىڭ ىقىلىم زاماننان ەۋرازييالىق الىپ ەدەبي-مەدەني كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرگەنٸن كٶرەمٸز. كەيٸن مۇنىڭ اۋقىمى تارىلدى. مەدەني باعىت ٶزگەردٸ. بٸز بۇدان ۇتقان جوقپىز. ازييا قالامگەرلەرٸنٸڭ I فورۋمى سول ۇلى دەستٷرلەرگە قايتا جول اشادى دەپ سەنەمٸز. سول مىڭجىلدىق تاريحى بار بايلانىستاردى, رۋحاني كٶپٸرلەردٸ قايتا ورناتۋ باعىتىندا ديالوگ بولعانىن قالار ەدٸك. وسى ورايدا ازييا جاس قالامگەرلەرٸنٸڭ ەدەبي ۇيىمى قۇرىلسا, ونىڭ شتاب-پەتەرٸ الماتى قالاسىندا ورنالاسسا دەگەن ۇسىنىسىم بار.
قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸ – مازمۇندىق فورماتى جاعىنان ەلەم ەدەبيەتٸندە بالاماسى جوق قۇبىلىس. العاشقى ەكٸ جولى – دەرەكسٸز (ابستراكتىلى), ٷشٸنشٸ جولى – ماعىنا ۇياسى, سوڭعى جول – تٷيٸندەۋشٸ. بٸز وسىنى جاپون حايكۋى, پارسى رۋباياتى دەڭگەيٸندە ناسيحاتتاي الۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. عازال اناسى بەيٸت بولسا, قازاق ٶلەڭٸنٸڭ اناسى – قارا ٶلەڭ.
ەلەم جەنە قازاق ەدەبيەتٸنە ورتاق پروبلەمالار الداعى فورۋمدا انىق كٶرٸنەدٸ دەپ ويلايمىن.
ەرلان جٷنٸس,
«دارىن» مەملەكەتتٸك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
شىعارماشىلىققا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ
ازييا ەلدەرٸندەگٸ جاستار ەدەبي تۇرعىدا بٸر-بٸرٸمەن ەركٸن ارالاسا السا, ەدەبيەتتٸڭ بولاشاعى ٷشٸن تىڭ سەرپٸلٸس بولار ەدٸ. تٷپ نەگٸزٸ تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن ازييا حالىقتارىنىڭ ەدەبي ەلەمٸ – قازىناعا تولى. بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ ەدەبي, تاريحي بولمىسىمىزعا ٷڭٸلۋ ارقىلى, ٶزارا ىمىرالاستىعىمىز بەن دوستىعىمىز ۇلعايار ەدٸ. كٶركەم شىعارمالارىمىزداعى كٶركەمدٸكتٸڭ اياسى كەڭەيٸپ, جاڭاشىلدىققا دەگەن بەتبۇرىس پايدا بولار ەدٸ. بۇل يگٸلٸكتەردٸڭ قاي ۇلت ٷشٸن دە ماڭىزى زور.
ازييا قالامگەرلەرٸ بٸر-بٸرٸنٸڭ شىعارمالارىن وقىپ, تٷسٸنۋ ٷشٸن, تٷيسٸنۋ ٷشٸن ساپالى اۋدارمالار مەن ساۋاتتى اۋدارماشىلاردىڭ سانىن كٶبەيتۋ كەرەك. بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ازييا كەڭٸستٸگٸندە عانا ەمەس, ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتەگٸ الار ورنى زور. سول قاسيەتٸ مەن قادٸرٸن نىعارلاۋ ٷشٸن, ايقىن تانىتۋ ٷشٸن اۋدارمانىڭ بيٸك دەڭگەيدە بولعانى جٶن.
مەرەي قارت,
قازاقستان جازۋشىلار وداعى سەمەي قالالىق فيليالىنىڭ تٶراعاسى
