اتوم ەنەرگەتيكاسى - بٸرنەشە ونداعان جىل بۇرىن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدى باستاعان جاھاندىق ەنەرگەتيكانىڭ اسا ماڭىزدى كٸشٸ سالاسى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدەگٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ شامامەن 17%-ى اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ.
قازاقستاندا ماگاتە-نٸڭ از بايىتىلعان ۋران بانكٸنٸڭ ٸسكە قوسىلۋى اتالعان مەتالدى ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋ, ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەردٸ. وسى روايدا, يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك, اتوم سەكتورلارى ٷشٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە ٶز ماماندارىمىزدى دايىنداۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. ەلەمدەگٸ جالپى ۋران قورىنىڭ 15 پايىزى قازاق جەرٸندە ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, جوعارىدا اتالعان جاعدايلاردىڭ بارلىعى ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. بٷگٸندە قازاقستان 50-دەن استام كەن ورنىندا ۋران ٶندٸرٸلەدٸ.
سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ جاڭا بالاماسى رەتٸندە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸ جيٸ كٶتەرٸلٸپ, ونىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ قاراستىرىلۋدا. جوبانى جٷزەگە اسىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ ەلٸمٸزدە قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەكتر قۋاتى تاپشىلىعىنىڭ قىلاڭ بەرۋٸنەن جەنە قازاقستاننىڭ 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا (كٶمٸر گەنەراتسيياسىنىڭ ٷلەسٸن نٶلگە دەيٸن ازايتۋ) قول جەتكٸزۋ جوسپارىنان بايقالادى. وسى تۇرعىدا تۇرعىنداردى بولاشاقتا ەلٸمٸزدە اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ستراتەگييالىق اۋماقتا قىزمەت ەتەتٸن بٸلٸكتٸ كادرلاردى دايارلاۋ مەسەلەسٸ دە الاڭداتادى.
بٷگٸن بٸز, وسى تاقىرىپتا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا قاجەتتٸ مامانداردى دايىنداۋ مەسەلەسٸ بويىنشا تالداپ كٶرگەن ەدٸك.
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك بٷگٸندە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا يادرولىق فيزيكا جەنە جالپى سالا ماماندارىن دايىنداۋ جۇمىستارى جٷزەگە اسىرىلۋدا. سونداي-اق, قازاقستاندا سالا بويىنشا دەۋلەت سەرٸكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ مامانداردى دايارلايدى.
مەسەلەن, قازۇۋ-دا «دۋبنا» ۋنيۆەرسيتەتٸمەن «يادرولىق فيزيكا» بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا باكالاۆرياتتا ەكٸ ديپلومدى باعدارلاما جۇمىس ٸستەيدٸ. سونداي-اق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت «ميفي» ۇلتتىق زەرتتەۋ يادرولىق ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرلەسٸپ «تەورييالىق يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق مەديتسينا» (1+1) ماگيستراتۋراسىنىڭ ەكٸ ديپلومدى بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىن ٸسكە قوسىلعان.
2019 جىلى د. سەرٸكباەۆ اتىنداعى شقتۋ «يادرولىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى بٸلٸم بەرۋ جەنە مامانداردى دايارلاۋ (STAR-NET)» ٶڭٸرلٸك جەلٸسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولدى جەنە اەحا اياسىندا يادرولىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى مامانداردى دايارلاۋدىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيٸنە شىقتى.
بۇعان قوسىمشا, ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە بٸرٸككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى اراسىندا يادرولىق فيزيكا جەنە جاڭا ماتەريالدار سالاسىنداعى PhD دوكتورانتتارىن بٸرلەسٸپ دايارلاۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, «يادرولىق فيزيكا» ماماندىعى بويىنشا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانىڭ قوس ديپلوم باعدارلاماسى بويىنشا دۋبنا ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرلەسكەن دايىندىق شارالارى جٷرگٸزٸلۋدە. سونىمەن قاتار, «يادرولىق فيزيكا» جەنە «يادرولىق مەديتسينا» ماماندىقتارى بويىنشا كادرلار دايارلاۋ ٷشٸن وبنينسك قالاسىنداعى مەديتسينالىق راديولوگييالىق ورتالىعىمەن شارت جاسالعان.
2018 جىلدان باستاپ اتالعان ۋنيۆەرسيتەت پەن «قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رمك بازاسىندا جىل سايىن يادرولىق جەنە تەحنيكالىق فيزيكا, سونداي-اق ماتەريالتانۋ سالاسىندا 120-دان استام ستۋدەنت ٷشٸن پراكتيكا ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ.
جوعارىدا اتالعان بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا «يادرولىق ەنەرگەتيكا تەحنولوگييالارى», «اتوم ٶنەركەسٸبٸنٸڭ تەحنولوگييالارى», «ۋران ٶندٸرۋ جەنە قايتا ٶڭدەۋ», «ۋران حيميياسى مەن تەحنولوگيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸ», «يادرولىق وتىن الۋ تەحنولوگيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸ», «دوزيمەترييا, رادياتسييالىق جەنە يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك نەگٸزدەرٸ», «نەيتروندىق نەگٸز» سيياقتى پەندەر وقىتىلادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا جالپى بٸلٸم الۋشىلار كونتينگەنتٸ – 4070 ادامدى قۇرايدى (باكالاۆريات – 3590, ماگيستراتۋرا – 397, دوكتورانتۋرا-83). سالا ماماندىقتارى بويىنشا 2021-2022 وقۋ جىلىنا 2924 گرانت بٶلٸندٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ حابارلاۋىنشا «بٸرٸككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» حالىقارالىق ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق شەڭبەرٸندە 2010 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا دەيٸن اتوم سالاسىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا 150-گە تارتا باكالاۆريات پەن ماگيسترانت وقۋدان ٶتكەن.
اتوم سالاسىندا كادرلار دايارلاۋدى كٶزدەيتٸن مەموراندۋمدار جاپونييانىڭ ەكونوميكا, ساۋدا جەنە ٶنەركەسٸپ مينيسترلٸگٸمەن (2014 جىل), بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸمەن (2018 جىل) جەنە «روساتوم» اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىمەن جاسالعان بولاتىن.
2022 جىلى قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ مەن «روساتوم» اتوم ەنەرگيياسى مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى (رەسەي فەدەراتسيياسى) اراسىنداعى قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگيياسىن بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى قادرلاردى دايارلاۋ جٶنٸندەگٸ ٶزارا تٷسٸنٸستٸك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
مەموراندۋمعا سەيكەس تاراپتار بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋدى, باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, اسپيرانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا بٸلٸم الۋشىلارمەن جەنە وقىتۋشىلارمەن الماسۋدى, وقۋ جەنە عىلىمي ەدەبيەتتٸ ەزٸرلەۋدٸ, قىسقا مەرزٸمدٸ تاعىلىمدامالار مەن سەمينارلاردى ۇيىمداستىرۋدى قوسا العاندا, اتوم سالاسى ٷشٸن كادرلار دايارلاۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى جٷزەگە اسىرۋعا نيەت بٸلدٸرەدٸ.
قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى جشس باس ديرەكتورى, اتوم ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ بەدەلدٸ مامانى تيمۋر جانتيكيننٸڭ پٸكٸرٸنشە: «قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا يادرولىق وتىن تسيكلى, اتوم ەنەرگيياسىن بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىندا «قازاتومٶنەركەسٸپ» كەسٸپورىندارى ٷشٸن كادرلار دايارلايتىن بٸرقاتار ماماندىقتار بار. سونداي-اق, رەسەيدٸڭ جەتەكشٸ بەيٸندٸ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قالىپتاسقان بايلانىستار بار. الايدا, باستى مەسەلە - جوعارى وقۋ ورىندارىن بٸتٸرگەن تٷلەكتەرگە قازاقستاندا ماماندىق بويىنشا جۇمىس جوق, ولار باسقا سالالاردا جۇمىس ٸستەيدٸ. اەس جوباسى ناقتىلانعان جوق, اتوم-ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسى ەزٸرلەنبەگەن. سونداي-اق, ەڭ ماڭىزدى تاعى بٸر مەسەلە بار, بٸراق ٷنەمٸ نازاردان تىس قالىپ جاتادى. اتوم سالاسى تۋرالى ايتقاندا, مىقتى قاداعالاۋ ورگانىن قۇرۋ تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك. بٸز اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتامىز دەيمٸز دە, قاداعالاۋ مەسەلەلەرٸن ايتپايمىز. مەسەلەن, ستانتسييالاردا قانداي دا جاعدايلار بولا قالسا, ادامداردا يادرولىق جارىلۋ ٷرەيٸ تۋىندايدى, الايدا وسى كەزگە دەيٸن ستانتسييالاردا يادرولىق جارىلىس بولعان ەمەس. ەسٸرەسە, سەمەيدە يادرولىق قارۋدى سىناقتان ٶتكٸزگەننەن كەيٸن اتوم سٶزٸ قولدانىلسا, قوعام تاراپىنان ونى قانداي دا بٸر جارىلىسپەن بايلانىستىرۋ ەدەتكە اينالدى. سوندىقتان, بۇل ٷشٸن جاقسى قاداعالاۋ ورگانى قاجەت جەنە ول مىقتى مامانداردان قۇرالۋى كەرەك» - دەدٸ, باس اتومشى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا بiرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ ٶتكiزۋگە جەنە دە وسى جۇمىستارعا ستۋدەنتتەردiڭ, ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورانتتارىنىڭ تٸكەلەي قاتىسۋىمەن كادرلاردى دايارلاۋعا ارنالعان قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن, شەتەلدiڭ يادرولىق ورتالىقتارى جەنە ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن (رەسەي, پولشا, فينلياندييا, يتالييا, جاپونييا كورەيا, ٶزبەكستان جەنە باسقا دا) بٸرلەسە وتىرىپ جاسالعان رەسپۋبليكالىق, سونداي-اق, حالىقارالىق اۋقىمداعى شارتتار بار. سوندىقتان دا, PhD دوكتورانتۋراسى ارقىلى «يادرولىق فيزيكا» جەنە «ماتەريالتانۋ جەنە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگيياسى» ماماندىقتارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسى ٷشٸن جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار دايىنداۋ شارالارى جالعاسا بەرەدٸ.
ەنەرگەتيكا بٷگٸندە ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ مىڭىزدى قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالىپ وتىر. ادامزاتتىڭ XXI عاسىرداعى تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جەنە ەنەرگەتيكالىق سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدا يادرولىق ەنەرگەتيكا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسۋعا تيٸس. سوندىقتان, وسى باعىتتاعى قازاقستاننىڭ كادر دايىنداۋ مەسەلەسٸندەگٸ ۇستانىمى ۇزاقمەرزٸمدٸك ماقساتتارعا نەگٸزٸلدەلە بەرمەك.
