2020 جىلعى 30 شٸلدەدە حالىقارالىق تٶرەلٸك تريبۋنال 2016 جىلى كانادالىق «Gold Pool JV Ltd» كومپانيياسى «قازاقالتىن» اق كەسٸپورنىن سەنٸمگەرلٸك باسقارۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتقا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قارسى باستاعان تٶرەلٸك ٸستٸڭ سوت قاراۋىنا جاتپايتىندىعى جەنە توقتاتۋ تۋرالى بٸراۋىزدان شەشٸم قابىلدادى.

تالاپ ارىزدىڭ سوماسى 917 ملن اقش دوللارىن قۇرادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ. 

1996 جىلعى ناۋرىزدا گولد پۋل كومپانيياسى كەسٸپورىننىڭ قارىزدارىن ٶتەۋ, ٶندٸرٸستٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە جاڭعىرتۋ, قولايلى قارجىلىق جاعداي جاساۋ جەنە تيٸمدٸ نارىقتىق ستراتەگييا جاساۋ ماقساتىندا «قازاقالتىن» اق-نى باسقارۋىنا الدى. گولد پۋل كەلٸسٸمشارت بويىنشا ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداي المادى. ۇزاق ۋاقىت بويى تٶلەنبەگەن جالاقى بويىنشا كەسٸپورىننىڭ قالا قۇراۋشى وبەكتٸلەرٸ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ الدىنداعى بەرەشەك تۇراقتى تٷردە ٶستٸ. نەگٸزٸنەن جۇمىس ٸستەمەيتٸن التىن ٶندٸرەتٸن كەنٸشتەردٸڭ (اقسۋ, جولىمبەت جەنە بەستٶبە) جۇمىسى جولعا قويىلماعان. كەسٸپورىننىڭ باسقا التىن كەن ورىندارىنداعى شاحتالار قاراۋسىز قالىپ, سۋ باستى. كەسٸپورىندا ٶندٸرٸستٸك قۋاتتاردى جاڭارتۋ جەنە قاجەتتٸ گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلمەدٸ, كەندٸ قايتا ٶڭدەۋ جەنە التىن ٶندٸرۋ جولعا قويىلمادى. كەسٸپورىننىڭ جۇمىسشىلار مەن مەردٸگەرلەر الدىنداعى قارىزدارى ٶسە بەردٸ. باسقارۋشى كومپانييا ٶزٸنٸڭ قارجىلىق دەرمەنسٸزدٸگٸن كٶرسەتتٸ جەنە ٸس جٷزٸندە بانكروتقا ۇشىرادى. سەتسٸز جۇمىس نەتيجەسٸندە جۇمىسشى اۋىلدار جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن بولمادى جەنە ولاردىڭ تۇرعىندارى زارداپ شەكتٸ.

بٸرنەشە رەت جاسالعان ەسكەرتۋلەردەن جەنە كەمشٸلٸكتەردٸ تٷزەتۋگە ۋاقىت بەرٸلگەننەن كەيٸن, اتالعان جٷيەلٸ بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى 1997 جىلعى تامىزدا باسقارۋشى كومپانييامەن كەلٸسٸمشارت بۇزىلدى.

«گولد پۋل» كومپانيياسى كٶپ ۇزاماي مەملەكەتتٸك ورگاندارعا قارسى باسقارۋ كەلٸسٸمشارتى بويىنشا حالىقارالىق كوممەرتسييالىق تٶرەلٸككە جٷگٸنگەنٸمەن, سودان كەيٸن ول ەشقانداي ٶندٸرٸستٸك قادامدار جاسامادى. وسىلايشا, ول زاڭدى رەسٸم شەڭبەرٸندە ٶز تالاپتارىن تالاپ ەتۋدٸ توقتاتتى. كەلٸسٸمشارتقا قولدانىلاتىن قازاقستاندىق زاڭناماعا سەيكەس تالاپ قويۋ مەرزٸمٸ 2000 جىلى اياقتالدى.

وسىعان قاراماستان, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن وقيعالاردان 17 جىل ٶتكەن سوڭ, 2014 جىلعى اقپاندا تالاپكەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قولدانىلاتىن ٸسپەتتٸ 1989 جىلعى كٷردەلٸ سالىمداردى كٶتەرمەلەۋ جەنە ٶزارا قورعاۋ تۋرالى كەڭەستٸك-كانادالىق كەلٸسٸمٸن نەگٸزگە الا وتىرىپ, داۋ تۋرالى حابارلاما جٸبەردٸ. 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تالاپكەر تٶرەلٸك تالقىلاۋدى باستاماشىلىق ەتتٸ. 

ٸس جٷزٸندە ەربٸر تٶرەلٸك پروتسەسس يۋريسديكتسييا, داۋدىڭ مەنٸ جەنە تالاپ قويۋ سوماسىن باعالاۋ مەسەلەلەرٸن قاراۋدى قامتيدى. وسى باعىتتاردىڭ ەرقايسىسى مۇقييات دايىندىقتى جەنە ماتەريالداردى جيناۋدى قاجەت ەتەدٸ. 2014 جىلدان باستاپ ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ كونسۋلتانتى الداعى تالقىلاۋدا دەلەلدەمە بازاسىن جيناۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزدٸ.

رەسپۋبليكا ٶزٸن مٸندەتتەمەلەرمەن بايلانىستى دەپ سانامايتىن 1989 جىلعى كەڭەستٸك-كانادالىق كەلٸسٸمنٸڭ رەسپۋبليكاعا قولدانىلۋى تۋرالى تالاپكەردٸڭ مەلٸمدەمەسٸنە بايلانىستى, رەسپۋبليكانىڭ تٶرەلٸك نارازىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ كەزٸندە اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلدٸ. مەملەكەتارالىق كەلٸسٸمدەرگە تالداۋ جاسالدى, ەل تەۋەلسٸزدٸك العان سەتتەن باستاپ ەر تٷرلٸ كەزەڭدەردەگٸ مۇراعاتتىق قۇجاتتار, سونداي-اق ديپلوماتييالىق نوتالار, ٷكٸمەتارالىق دەڭگەيدەگٸ مەلٸمدەمەلەر, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ حات الماسۋلارى جەنە جازبالارى تابىلدى جەنە جەنە مۇقييات زەرتتەلدٸ.

بۇل ونداعان جىلدار بويى كانادامەن قارىم-قاتىناستىڭ دامۋ كٶرٸنٸسٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶمەكتەستٸ, بۇل كەڭەستٸك-كانادالىق كەلٸسٸم بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ قانداي دا بٸر قۇقىقتىق ميراسقورلىعىنىڭ جوقتىعى تۋرالى مەملەكەتتٸڭ ۇستانىمىن نىعايتۋعا ىقپال ەتتٸ.

1990 جىلدارداعى زاڭنامالىق بازا دا تالداندى, ول تٶرەلٸك سوت تالاپ ارىز بەرٸلگەنگە دەيٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. سونىمەن قاتار, كۋەگەرلەردٸ ٸزدەۋ جەنە تارتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. ولاردىڭ ايعاقتارى 1989 جىلعى كەلٸسٸمٸ بويىنشا ەلدٸڭ مۇراگەرلٸگٸنٸڭ بولماۋى, ٷكٸمەت تاراپىنان باسقارۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارت ەرەجەلەرٸن بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولماۋى تۋرالى كٶزقاراستى نىعايتتى جەنە تٶرەلٸك تالقىلاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاردى.

وقيعالار مەن 

ماتەريالداردىڭ ەلدٸڭ مۇراعاتتارىنا بەرٸلۋٸنە بايلانىستى قۇجاتتاردى ٸزدەۋ جەنە تالداۋ بويىنشا بٸرەگەي جۇمىس ۇيىمداستىرىلدى. ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ مەن كونسۋلتانت قىزمەتكەرلەرٸ اقمولا وبلىسى (كٶكشەتاۋ جەنە ستەپنوگورسك قالالارى) ارحيۆتەرٸنٸڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ارحيۆٸنٸڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ارحيۆٸنٸڭ, الماتى جەنە نۇر-سۇلتان قالالارى ارحيۆتەرٸنٸڭ قورلارىن زەردەلەدٸ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەرٸنٸڭ ماتەريالدارىن زەردەلەدنٸ. نەتيجەسٸندە ونداعان مىڭ قۇجات قارالدى. 

سونىمەن بٸرگە, وقيعالاردان كەيٸن 17 جىل ٶتكەن سوڭ وسى تٶرەلٸك تالقىلاۋ قوزعاعان جەنە وسى ۋاقىت ٸشٸندە التىننىڭ قىمباتتاعان باعاسىن ەسكەرە وتىرىپ, ميلليارد دوللارعا جۋىق ٶتەماقى تالاپ ەتكەن تالاپكەر كٶپ جىل بٷرىنعا وقيعالاردى قاتتى بۇرمالاپ, باستاپقىدا جاسىرۋعا تىرىسقان فاكتٸلەر مەن قۇجاتتارعا قايشى كەلەتٸن جالعان شاعىمداردى اگرەسسيۆتٸ تٷردە ۇسىندى.

سونىمەن بٸرگە, كانادا ورگاندارى تٶرەلٸككە مازمۇنى سونشالىقتى ٶڭدەلگەن قۇجاتتاردى ۇسىنعانىن, ولاردى وقۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. وسىنىڭ بەرٸ رەسپۋبليكانىڭ ۇستانىمىن قورعاۋ بويىنشا جۇمىستى قيىنداتتى, الايدا مينيسترلٸك جەنە كونسۋلتانت قاجەتتٸ دەلەلدەردٸ الىپ, شىندىققا قول جەتكٸزە الدى.

ٸس بويىنشا تىڭداۋلار 2019 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پاريج قالاسىندا (فرانتسييا) ٶتتٸ.

نەتيجەسٸندە تٶرەلٸك تريبۋنال قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1989 جىلعى كەڭەستٸك-كانادالىق كٷردەلٸ سالىمداردى كٶتەرمەلەۋ جەنە ٶزارا قورعاۋ تۋرالى كەلٸسٸمٸمەن بايلانىستى ەمەس دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. تريبۋنال تالاپكەردٸڭ قازاقستان مەن كانادا وسى كەلٸسٸم بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ قۇقىقتىق ميراسقورلىعى تۋرالى «ٷنسٸز كەلٸسٸمگە» («tacit agreement») قول جەتكٸزگەنٸ تۋرالى ۋەجٸن قابىلدامادى. تريبۋنالدىڭ قورىتىندىسى, اتاپ ايتقاندا, جاڭا دەلەلدەرگە سٷيەنەدٸ جەنە «World Wide Minerals Ltd.» پەن پول كارروللدىڭ اتىنان باستالعان تٶرەلٸك ٸسٸندەگٸ باسقا تريبۋنالدىڭ بۇدان بۇرىن جاساعان قورىتىندىسىنان ٶزگەشە. 

تريبۋنال تالاپكەردٸ رەسپۋبليكاعا ونىڭ تٶرەلٸكتە شەككەن بارلىق شىعىندارىن ٶتەۋٸن مٸندەتتەدٸ.

«گولد پۋل تالابى ول كٷمەندٸ فاكتٸلەردە نەگٸزدەلگەن اربيتراج ارقىلى «ينۆەستورلار« دەپ اتالاتىنداردىڭ اقشا تابۋعا ارنالعان تاعى بٸر ەرەكەتٸ. تٶرەلٸك تريبۋنالدىڭ شەشٸمٸ قازاقستاندا وسىنداي اگرەسسيۆتٸ ەرەكەتتەرگە قارسى تۇرا الاتىن قازٸرگٸ زامانعى قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ دەلەلٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا قاجەتتٸ رەسۋرستار مەن سەنٸمدٸ شەتەلدٸك كەڭەسشٸلەر توبى بار. سونىمەن قاتار, سوتتار مەن مەملەكەتتٸك ورگاندار قاجەتتٸ تەجٸريبە جيناقتايدى. مۇنىڭ بەرٸ تٶرەلٸك پروتسەستەردە تيٸمدٸ قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ», - دەپ وسى شەشٸمدٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەدٸلەت مينيسترٸ مارات بەكەتاەۆ تٷسٸندٸردٸ.

قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ حالىقارالىق «Curtis, Mallet-Prevost, Colt & Mosle LLP» زاڭ فيرماسىمەن بٸرلەسە اتالعان ٸس بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مٷددەسٸن بٸلدٸردٸ.