قازاقستان قالالارى بويىنشا ايت نامازىنىڭ ۋاقىتتارى

2019 جىلى 5 ماۋسىمدا قازاقستانداعى قالا جەنە وبلىس ورتالىق مەشٸتتەرٸندە ورازا ايت نامازى ٶتكٸزٸلەتٸن ۋاقىتتار:

ورازا ايتىنداعى مۇسىلماننىڭ جاساۋى تيٸس امالدار:

پٸتٸر ساداقاسى رامازان ايىندا, ياعني رامازان ايى باستالعاننان باستاپ ايت نامازىنا دەيٸنگٸ ارالىقتا بەرٸلۋ قاجەت. ەگەر پٸتٸر ساداقاسىن بەرمەگەندەر بولسا بٸرٸنشٸ كەزەكتە ايت نامازىنا دەيٸن پٸتٸر ساداقاسىن بەرۋٸ تيٸس. ايت نامازىنان كەيٸن بەرٸلگەن پٸتٸر ساداقا جەي ساداقا بولىپ قالادى.

پٸتٸر ساداقاسى مۇسىلماندارعا ھيجرا جىل ساناۋى بويىنشا ەكٸنشٸ جىلى شاعبان ايىندا پارىز بولدى. بۇل جٶنٸندە پايعامبارىمىزدىڭ ﷺ مٷباراك حاديسٸندە كەلگەن:

پٸتٸر ساداقاسىنىڭ مٶلشەرٸ جىل سايىن شاريعات بەكٸتكەن ازىق-تٷلٸكتەردٸڭ باعاسىنا بايلانىستى ٶزگەرٸپ تۇرادى.

ايت كٷندەرٸ تەكبٸر (اللانى ۇلىقتاۋ) ايتۋ دٸندە زاڭداستىرىلعان امالداردان. اللا تاعالا قۇران كەرٸمدە:

{ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ }

يمام ەز-زۋحري بىلاي دەپ باياندايتىن: “ادامدار تەكبٸرلەردٸ ايت كٷنٸ ٷيٸنەن شىعار كەزدە ناماز ورىندالاتىن جەرگە بارعانعا دەيٸن جەنە يمام كٶرٸنگەنگە دەيٸن ايتاتىن. ال يمام كٶرٸنگەن كەزدە, ولار يمام تەكبٸر ايتا باستاعانعا دەيٸن تىنىشتالاتىن, ال سودان سوڭ ولار تاعى دا تەكبٸر ايتاتىن”.[3]

پايعامبارىمىز ﷺ ٶسيەتiندە: «ايت كٷنi بiرiنشi ورىندايتىنىمىز – ناماز وقۋ», – دەلiنگەن. ايت نامازى دiنiمiزدە ۋەجٸپ امال بولعاندىقتان, پايعامبارىمىز ﷺ ٶمiرiندە ونى بiر رەت تە قالدىرماي وقىعان. يسلام كەز كەلگەن مەرەكەنiڭ عيباداتتارمەن ٶتكەرiلۋiن قۇپتايدى. سوندىقتان ايت مەرەكەسٸ ارنايى عيباداتتارمەن باستالادى.
ايت نامازى ٷشٸن ازان ايتىلىپ, قامات تٷسٸرٸلمەيدٸ. نامازعا بەت العان كەزدە بٸر جولمەن بارىپ, ەكٸنشٸ جولمەن قايتۋ سٷننەت بولىپ سانالادى. پايعامبارىمىز ﷺ مٷباراك حاديسٸندە: «پايعامبارىمىز ﷺ ايت كٷنٸ مەشٸتكە بارعان جولىمەن قايتپاي, باسقا جولمەن قايتاتىن»[4].

سٷننەت بويىنشا مۇسىلمان ادام نامازعا شىعار الدىندا قۇرما دەمٸنەن اۋىز تييۋٸ كەرەك. بۇل پايعامبارىمىزدىڭ ﷺ ورازانىڭ اياقتالىپ, ايت كٷندەرٸ باستالعانى جايىندا بەرگەن بەلگٸسٸ.

بۇل ۇلىق مەرەكەدە مۇسىلمان ادام شاماسى كەلگەنشە مەشٸتكە جاڭا كيٸم كيٸپ, ەتٸرلەنٸپ بارعان ابزال. يمام مەليك: «مەن عالىمداردىڭ ايت كٷندەرٸندە جاسانۋدىڭ جەنە حوش يٸستەر جاعۋدىڭ ابزال ەكەندٸگٸ تۋرالى ايتاتىنىن ەستٸگەنمٸن», – دەيتٸن. دەگەنمەن, جٸبەك ماتادان ەر ازاماتتاردىڭ بويىن اۋلاق ۇستاعانى جٶن.[5] سەبەبٸ, بۇل تۋرالى  يبن ومار بىلاي دەگەن: «بٸردە ومار بين ەل-حاتتاب بازاردان جٸبەك كٶيلەك ساتىپ الدى دا, ونى اللا ەلشٸسٸنە ﷺ الىپ كەلٸپ: «ۋا, اللانىڭ ەلشٸسٸ, مىنانى ايت كٷندەرٸندە, سونداي-اق سٸزگە ەلشٸلەر كەلگەندە كيٸڭٸز», – دەدٸ. بۇعان پايعامبار ﷺ: «مۇنداي كيٸمدٸ اقىرەتتەن ٷلەسٸ بولماعان ادام عانا كيەدٸ»,  – دەپ جاۋاپ بەردٸ».[6] 

ايت بارشا مۇسىلمانداندىڭ مەرەكەسٸ بولعاندىقتان, ونى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكيگەن شالعا دەيٸن سەزٸنۋٸ تيٸس. سىيلىقتار تاراتىلىپ, مەرەكەلٸك مەدەني شارالار ۇيىمداستىرىلۋى ابزال امالداردان. جٷزدەن اسا ۇلت ٶكٸلٸ تۇرىپ جاتقان ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر ازامات وسى مەرەكەنٸڭ لەبٸن سەزٸنۋٸ قاجەت. ۇلتارالىق, دٸنارالىق بايلانىستى كٷشەيتۋ ماقساتىندا ايت مەيرامىنا وراي قۇتتىقتاۋلار تاراتىلىپ, ارنايى داستارحاندار جايىلادى. «بٸر-بٸرلەرٸڭە  سىيلىق بەرٸڭدەر, سٷيٸسپەنشٸلٸكتەرٸڭ ارتادى» دەگەن حاديستٸ نەگٸزگە العان قازاق دالاسىندا قوناق كەدەسٸ, سٷيٸنشٸ, بايعازى, تاعى باسقا ادامداردى جاقىندىققا اپاراتىن امالدار  كٶپ. سولاردىڭ بٸرٸ – ايتتىق سۇراۋ. ايت مەرەكەسٸمەن قۇتتىقتاپ, ايتتىق سۇراعان جاندى قازاق بەتٸن قايتارماي قولدا بار سىيلىقتارىن اياماعان. مٸنە بۇل عاسىرلار ٶتە دەستٷرگە اينالىپ, بٷلدٸرشٸندەر ٷشٸن ايتتىڭ بٸر كەرەمەت كٶرٸنٸسٸ بولىپ ەستە قالعان. 

قۋانىش پەن شاتتىققا تولى بۇل قوس مەيرامدا مۇسىلماندار ورازا ۇستامايدى. بۇل تۋرالى ابۋ سا’يد ەل-حۋدري بىلاي دەپ بايانداعان: «اللانىڭ ەلشٸسٸ ﷺ ادامدارعا ورازا ايت پەن قۇربان ايتتىڭ ەكٸ كٷنٸندە ورازا ۇستاۋعا تىيىم سالاتىن». [7]

ناماز بٸتكەن سوڭ مۇسىلماندار قول الىسىپ, تٶس قاعىسىپ, بٸر-بٸرٸن ايت مەرەكەسٸمەن قۇتتىقتايدى, جاقسى تٸلەكتەرٸن ايتادى. رەنجٸسٸپ قالعان اعايىن-تۋىس, جورا-جولداس بٸر-بٸرٸنەن كەشٸرٸم سۇراپ جاراسادى. ال ەيەلدەر قاۋىمى ٷيدە قازان اسىپ, داستارقان جايىپ, ايتتىق شاي ەزٸرلەيدٸ. كٶرشٸ-قولاڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷيٸنە كٸرٸپ دەم اۋىز تيەدٸ, شاڭىراق يەسٸنە امان-ساۋلىق تٸلەپ, ايتپەن قۇتتىقتايدى. حاديستە كەلگەندەي, ايت كٷنٸ پايعامبارىمىز ﷺ ادامدارعا بىلاي دەپ ايتقان:

يَا أَيُّها النَّاس أَفْشُوا السَّلامَ وَأَطْعِمُوا الطَّعامَ وَصِلوا الْأَرْحَامَ وَصَلوا بِالليلِ وَالنَّاسُ نِيامٌ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ 

سول سەكٸلدٸ ٶزٸ جاقسى كٶرگەن باۋىرىن ايت كٷنٸ زييارات ەتۋٸ مۇسىلمان ادامدى ٷلكەن ساۋاپقا كەنەلتەدٸ. پايعامبارامىزدىڭ ﷺ حاديسٸندە : «بٸردە-بٸر ادام ايت كٷنٸ كٶرشٸ اۋىلداعى دوسىن زييارات ەتۋگە جولعا شىعادى. جولدا وعان اللا پەرٸشتە جٸبەرٸپ, ول ادامنان : «قايدا بارا جاتىرسىڭ» , دەپ سۇرايدى. ول: «بۇل اۋىلدا بٸر باۋىرىم بار ەدٸ, سوعان بەت الدىم». پەرٸشتە: «بٸر شارۋاڭ بار ما ەدٸ ول ادامدا». ول: «جوق, مەن ونى اللا رازىلىعى ٷشٸن جاقسى كٶرەم سول ٷشٸن» دەيدٸ. سول كەزدە پەرٸشتە: «اللا مەنٸ ساعان جٸبەردٸ, سەن ول ادامدى جاقسى كٶرگەنٸڭ ٷشٸن اللا دا سەنٸ جاقسى كٶردٸ» [9]دەيدٸ.

ەسٸرەسە, وسى مەرەكە كٷنٸ اتا-اناعا دەگەن مەيٸرٸمدٸلٸك ولارعا سىي-سيياپاتتار جاساۋ يگٸ امالداردان.

ورازا كٷنٸ قايىر جاقسى امالدار كٷنٸ بولعاندىقتان جەتٸم-جەسٸرلەر, كەدەي-كەپشٸكتەر جومارت, راقىمدى جانداردان مەيٸرٸم لەبٸن سەزگٸسٸ كەلەتٸنٸ انىق. وسى كٷندەرٸ تٶمەندەگٸ ادامدارعا جاقسىلىق جاساعان ابزال:

جەسٸر ەيەلدەر مەن مٸسكٸندەرگە كٶمەكتەسۋ, ٷيلەرٸن قۋانىشقا بٶلەۋ

پايعامبارىمىزدىڭ  ﷺ ەبۋ ھۋرايرادان كەلگەن حاديسٸندە: «جەسٸر ەيەلدەر مەن مٸسكٸندەرگە جەردەم ەتكەن ادام اللا جولىندا جيھاد جاساعان اداممەن بٸردەي», دەگەن[10].

جەتٸمدەرگە كٶمەكتەسۋ

اللا تاعالا قۇران كەرٸمدە:

{ وَاعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالجَنبِ}

 ايت - باسقالارعا كەشٸرٸم جاسايتىن كٷن

پايعامبارىمىزدىڭ ﷺ ابدوللا يبن امرۋدان كەلگەن حادٸسٸندە اللا ەلشٸسٸنەن ادامداردىڭ ەڭ جاقسىسى كٸم دەپ سۇرادى. پايعامبارىمىز ﷺ: «ەربٸر جٷرەگٸ پەك, تٸلٸ شىنشىل ادام» دەدٸ. ساحابا: «تٸلٸ شىنشىل دەگەن تٷسٸنٸكتٸ, جٷرەگٸ پەك دەگەندٸ قالاي تٷسٸنەمٸز» دەدٸ. پايعامبارىمىز ﷺ:

قورىتا كەلە, ايت مەرەكەسٸنٸڭ باسقا مەرەكەلەردەن ەرەكشەلٸگٸ -  قۋانىش شاتتىقپەن بٸرگە اللاعا دەگەن قۇلىشىلىقتىڭ قاتار جٷرۋٸندە, سۋىپ بارا جاتقان تۋىستىق قاتىناستاردىڭ قايتا جاندانۋى, اشۋ, ىزا كەرنەگەن جٷرەكتەردٸڭ جٸبٸپ, اللانىڭ راقىمىن تالاپ ەتۋٸ, ٶمٸردٸ قايتا سارالاۋعا مٷمكٸنشٸلٸك الۋ, ٶمٸردٸڭ مەنٸن تٷسٸنٸپ, اللاعا دەگەن قۇلشىلىن كٷشەيتۋ.

«وتىز كٷن ورازانىڭ بٸر ايتى بار, ەر قىلعان جاقسىلىقتىڭ بٸر قايتى بار» دەپ اتامىز قازاق ايتقان, وسىنداي ۇلى كٷندەرٸمٸزدٸ ۇلىقتايىق!

مۇسىلماندار اراسىندا ورازا ايت نامازىنا باراردا ەدەتتەگٸدەي سەرەسٸ ٸشٸپ, اۋىزدى بەكٸتٸپ بارۋ كەرەك دەگەن مەلٸمەت كەڭ تاراعان. الايدا, ايت كٷنٸ رامازانداعىداي سەرەسٸ ٸشۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. شاريعاتىمىزدا مۇنداي مٸندەت جوق. تەك, ايت نامازىنا شىعاردا تاق ساندى: 1,3,5,7... قۇرما جەپ شىعۋ پايعامبارىمىزدىڭ ﷺ سٷننەتٸ بولىپ تابىلادى.

ەگەر كٸمدە كٸم سەرەسٸ ٸشكەن بولسا نەمەسە ايت نامازى الدىندا تاماقتانعان بولسا بۇل نەرسەگە دە تيىم سالىنباعان.

 قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ رەسمي سايتىنان