قازاق ٶز جەرٸن ٶزٸ يگەرە الادى

«ناعىز پاتريوت – ٶز ەلٸن ماقتايتىن ادام قايتا كەمشٸلٸكتەردٸ كٶرٸپ,
ۇنامسىز تۇستاردى جٶندەۋگە ىقپال ەتەتٸن ادام»
نۇرسۇلتان نازارباەۆ

«بيلٸكتٸڭ قاتەلٸگٸن تٷزەۋ جولدارىن ەمەس,
كٶرسەتۋ ارقىلى ونىڭ ٶمٸرٸن  ۇزارتۋدامىز»    
 سابير رۋستامحانلى[1]

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  پرەزيدەنتٸ  ن.ە.نازارباەۆقا

ٷ ن د ە ۋ

“جەر تاعدىرىن اگرارلىق-ٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ جۇمىس ٸستەۋ ساياساتىن جاڭعىرتا بٸرگە شەشۋ تۋرالى”

    “دوس جىلاتىپ ايتادى”
حالىق ماقالى

جەر ٶمٸردٸڭ نەگٸزٸ بولسا دا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك قۇرالى, ەڭبەك زاتى. ونى قولدانۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ٶندٸرٸستٸك قاتىناستارعا تٸكەلەي تەۋەلدٸ.

بۇل قاتىناستار بولشەۆيكتەر زامانىنان بەرٸ ساياسي كٶزقاراسپان ويشا قۇرىلىپ, سىلدىر سٶزبەن “نەگٸزدەلٸپ”, ناقتى جاعدايدان تۋىنداماي[2], كەرٸسٸنشە ٶزٸمبٸلەمدەۋشٸلٸكپەن ورناتىلۋمەن كەلەدٸ. سوندىقتان شىنايى جاعدايمەن ساناسپاعان بۇل ىقتييارشىلدىق سالانى وتىزىنشى جىلدارداعىداي كٷيرەتتٸ[3]:

شيرەك عاسىر بويى ٶسۋدٸڭ ورنىنا ەكٸ ەسەدەي تٶمەندەگەن كٶرسەتكٸشتەر مەملەكەتتٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى, جالپى اگرارلىق-ٶنەركەسٸپتٸك كەشەندەگٸ ساياساتىنىڭ مٷلدەم جارامسىز ەكەنٸنٸڭ ايعاعى.ال بٸراق مۇنى مويىنداپ, تٷزەۋدٸڭ ورنىنا بەرٸنە كٸنەلٸ حالىقتىڭ جەردٸ دۇرىس پايدالانباۋى دەپ, جەردٸ جاپپاي جەكەمەنشٸكتەندٸرٸپ, شەت ەلدەرگە جالعا بەرٸپ “دۇرىس” پايدالاندىرماق.

الاڭداماي, تيٸمدٸ, كٷتٸپ پايدالانۋ ٷشٸن جەر ەكٸ ۇرپاقتىڭ ەڭبەك ٶمٸرٸنە – 49 جىلعا دەيٸن جالعا بەرٸلٸپ, ونى جالعاستىرۋعا, كەپٸلگە قويۋعا (ياعني وسىلايشا ساتۋعا) رۇحسات ەتٸلگەن. سوندا دا جەردٸ ويداعىداي پايدالانباسا مەملەكەت قايتارىپ الىپ, تيٸمدٸ پايدالانۋشىعا بەرە الادى. سوندىقتان جالگەر مٷمكٸندٸگٸ جەتكەنشە دۇرىس پايدالانۋعا تىرىسىپ, تيٸمدٸ جەرلەردٸ جەكەمەنشٸكتەندٸرمەي-اق جاقسى يگەرگەن. مەنشٸك يەسٸ بولسا جەردٸ پايدالانۋ, پايدالانباۋدى ٶزٸ شەشٸپ, جەردٸ تٸكەلەي الىپ-ساتىپ, “سپەكۋليانتتىق” پايدا تاپقانى بىلاي تۇرسىن, تٸپتٸ كەلەڭسٸزدٸككە بارسا دا ودان جەردٸ قايتارىپ الۋ مٷمكٸن ەمەس دەرلٸكتەي. سونىمەن جەكەمەنشٸكتٸك جالگەرلٸككە  قاراعاندا  جەردٸ  تيٸمدٸ پايدالاندىرادى دەۋ, بۇدان بەتەر توقىراۋعا جەتەلەيتٸن ٶرەسكەل جاڭىلىس.

قازٸرگٸ كەزدە كٸم بولسا دا ەسەسٸ قايتاتىن دەڭگەيگە دەيٸن عانا جەردٸ يگەرٸپ, كٷتٸپ, ٷزدٸك تەسٸلدەردٸ قولدانا ٶنٸم ٶندٸرۋدە. بٸراق ول حالىقتى اسىراپ, ٶنەركەسٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋگە جەتكٸلٸكسٸز. جەتكٸلٸكتٸ ٶندٸرۋ ٷشٸن شارۋالاردى جەتكٸلٸكتٸ قولداۋ كەرەك. مۇنى شەشەتٸن قارجى كٶزدەرٸ – بٸرٸنشٸ رەتتەگٸ جەر رەنتاسى لاتيفۋنديستەرگە قىمقىرتتىرىلعان, جەر استى بايلىعىنان تٷسكەن تابىس تا جەر ٷستٸنە بۇيىرماي, الكوگول ٶندٸرۋدە ەركٸمنٸڭ جەمتٸگٸ ەتٸلگەن.

قاجەتٸمٸزدەن تىسقارى جەر بوس جاتپاسىن, ەكسپورتتايمىز دەپ ٶزٸن-ٶزٸ ٶتەمەيتٸن ٶنٸمدٸ سۋبسيدييالاپ ٶندٸرٸپ, باسقا ەلدەردٸ اسىراۋعا دا بولمايدى. “بوس جاتىر” دەۋدٸڭ ٶزٸ اعاتتىق, ول دەم الا تىڭايىپ جاتقان جەر, ەسٸرەسە شامالى دەمەسەك. الايدا مۇنداي جەردٸ دە جاتجۇرتتىقتارعا پايدالانۋعا بەرۋگە بولمايدى. ايتالىق قىتايلىقتار تٷپكٸ ارمانى – قازاق ەلٸن يەمدەنۋگە نەگٸز سالۋ ٷشٸن تيٸمسٸز بولسا دا قارجىنى اياماي تٶگٸپ, “ٶزدەرٸنٸڭ قازاقستانداعى اگروٶنەركەسٸبٸن” قونىستارىمەن قوسا دامىتارى انىق. سوسىن بٸزدٸ ٶزدەرٸنە باتىراق ەتٸپ, جۇمىسسىزعا اينالدىرىپ, جەرٸمٸزدەن ايىرىلدىرىپ, ماسقارا ەتە بۇل ٶمٸردەن ٶتكٸزۋگە باعىتتايدى; قىتايلىق, ٷندٸلٸك, پەكستاندىق ت.ب. سيپاتتاعى جيەندەر – “قازاقستاندىق ۇلتتىڭ” جاس بۋىندارى قاپتاپ بوي كٶتەرٸپ, ناعىز قازاقستاندىقتاردى ىعىستىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا يەسٸنە اينالارى سٶزسٸز. جاتجۇرتتاردىڭ كەيبٸر توبى جەرٸمٸزدٸڭ سٶلٸن سورىپ, ٶلەكسە دە ەتەدٸ. ەگەر مۇقتاج ەلدەر ٶنٸمگە تاپسىرىس بەرٸپ, قارجىلاندىرىپ, كٶتەرٸڭكٸلەۋ باعاسىنا شىداسا, نەمەسە بازار باعاسى كٶتەرٸلسە قولدانىستاعى, “دەمالىستاعى” جەرلەردٸ قارقىندى پايدالانا باستاۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك.

جەر جاراتقاننىڭ حالقىمىزعا مەپەلەپ پايدالانىپ, ٶسٸپ-ٶنٸپ, كەلەسٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋگە بەرگەن اماناتى. سوندىقتان جەر تاعدىرىن بيلٸك تٷگٸل, بارشا حالىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشۋگە قۇقىقتى ەمەس[4]. بٸزدٸ مەڭگٸ ەتەتٸن جەرٸمٸز.

وسىلاي بولسادا مٷددەلٸلەر ىقتييارشىلىقتىڭ سالدارىن ىقتييارشىلدىقپەن “تٷزەيمٸز” دەپ, تايىنسىز پارلامەنتتٸ سايرانداۋعا  جٸبەرٸپ, جەر كوميسسيياسى ارقىلى ىقتييارشىلدىقتى بٶسپە سٶزگە اينالدىرا اقتاپ, “مويىنداتۋ” ٷشٸن “قاراڭعى” حالىققا “تٷسٸندٸرۋ” ناۋقانىن جٷرگٸزۋدە. جەنە قاتەلٸكتٸ مويىنداپ, مەسەلەنٸ ەدٸلەتتٸ, جاڭاشا شەشۋگە بارىنشا كەدەرگٸ جاساۋدا. جەر مەسەلەسٸن دۇرىس شەشۋ, اگروٶنەركەسٸبٸن مەشەلدەندٸرٸپ, وسى داۋعا الىپ كەلگەن توپ باسقارىپ, داۋرىقپانىڭ الاڭىنا اينالعان جەر كوميسسيياسىنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. ٶتكەنٸ ول توپقا قولدانىستاعى ساياساتتىڭ قاتەلٸگٸن مويىنداۋ, ٶزدەرٸنٸڭ تٷككە تۇرمايتىن باسقارۋشىلار ەكەنٸن مويىنداپ, شالقىعان ٶمٸرلەرٸنەن ايىرىلۋ دەگەن سٶز.

يگەرە المايدى دەپ حالقىمىزدى كەمسٸتٸپ, شەت ەلدٸكتەرگە, ٶزٸمٸزدٸ توناپ كٶتەرٸلگەن لاتيفۋنديستەرگە جەردٸ تاپسىرۋ, تەك بايۋدى, يمپەرييانىڭ قۇرامىنا كٸرٸپ كەتسەكتە مەنشٸكتەنگەن جەرٸمٸزدٸ ساقتاساق دەگەندەردٸڭ جوسپارى ٸسپەتتەس.

ەلٸن سٷيگەن ەرلەر, ٶز حالقىمىزدىڭ دا جەرٸمٸزدٸ دە تولىق يگەرٸپ, گٷلدەندٸرە الاتىنىن بٸلەدٸ, مۇنى جٷزەگە اسىرا الادى. بۇل تۋرالى جان-جاقتى دەلەلدەنگەن ناقتى جوسپارلارىمىز بارشىلىق. سونىڭ بٸرٸ, ٶزٸڭٸزدٸڭ جانىڭىزداعى ستراتەگييالىق  بولجاۋ جەنە جوسپارلاۋ اگەنتتٸگٸ, ستراتەگييالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى, اقش-تىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق جٷيەلەردٸ زەرتتەۋ ينستيتۋتى قولداپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنان قولدانا باستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسى مۇراعاتىڭىزدا 2002 جىلدان بەرٸ “اسا قۇپييا” دەگەن تاڭبامەن تىعۋلى جاتىر.

قۇرمەتتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى!

1. اگرارلىق-ٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ اجىرالماس بٶلٸگٸ – جەر مەسەلەسٸن كەشەننٸڭ حال-جاعدايىمەن بٸرگە زەردەلەتٸپ, قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ٶزارا بايلانىسقان, شىنايى باعدارلاما جاساتىپ, ونى جٷزەگە اسىرۋعا باس بولۋىڭىزدى;

1. باعدارلامانى پاتريوتتىق ۇستانىمداعى, اگروٶنەركەسٸپتە ەڭبەك ەتكەن, ەڭبەك ەتۋشٸ, سالانى ٶركەندەتۋدٸ زامان تالابىنا ساي عىلىمي نەگٸزدە شەشۋگە بەيٸم, ورىن العان ىقتييارشىلىقتارعا قاتىسى, مەسەلەنٸ شەشۋگە تەرٸس ىقپال ەتەر جەكە مٷددەسٸ جوق مامان, وقىمىستى, باسشىلاردان تۇراتىن توپقا تاپسىرىپ, ورىنداۋىنا قاجەتتٸ جاعداي جاساتۋىڭىزدى;

1. جاڭا باعدارلاما جاسالىپ, بەكٸتٸلٸپ, ٸسكە قوسىلعانشا جەر كودەكسٸنٸڭ جەكەلەگەن باپتارىنا جارييالاعان موراتوريدٸڭ مەرزٸمٸن ۇزارتىپ, جەر كوميسسيياسىن تاراتۋىڭىزدى, ٶتٸنەمٸز.

قوعامداعى قوبالجۋدى, قۇلدىراۋدىڭ شەگٸنە جەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن شيەلەنٸسكەن جەر مەسەلەسٸن ٶرشٸتپەۋ ٷشٸن بۇل ٷندەۋگە مەن بەرٸپ, ناقتى شارالار قولدانارسىز دەگەن نيەتپەن:

ەرمەنتاي سۇلتانمۇرات – اكادەميك, “تٷرٸك حالىقتارىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك اسسامبلەياسى” حالىقارالىق ۇيمىنىڭ تٶراعاسى,  بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جانىنداعى “مىڭجىلدىق”  فورۋمىنىڭ ورتالىق ازييا مەن كاۆكاز ەلدەرٸ بويىنشا ەكس-ٷيلەستٸرۋشٸسٸ, كەمبريدج حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ  “21 عاسىردىڭ اسا كٶرنەكتٸ عالىمى” اتاعىنىڭ يەگەرٸ, “حالىقتىق  كاپيتاليزمنٸڭ قازاقستاندىق نۇسقاسى” باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى, 1965 جىلدان اۋىل شارۋاشىلىعىڭ ەڭبەككەرٸ

[1] ەزٸربايجاننىڭ مەملەكەت قايراتكەرٸ – “تٷرٸك حالىقتارىنىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك اسسامبلەياسى” حالىقارالىق ۇيمىنىڭ ەرٸپتەسٸ.

[2] گەوگرافييا, تابيعات, اۋا رايى, سالانى, شارۋانى  جٷرگٸزۋ, ادامداردىڭ جان دٷنيەسٸ, ويلاۋ جٷيەسٸ سيياقتى.

[3] كسرو مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرٸ.

[4] باتىس دەموكراتيياسىنىڭ “اپيىن” ەكەنٸن, گيتلەردٸڭ ٶزٸ سايلاۋدا سايلانعانىن, بٸزدٸڭ “حالىق” بيلٸكتٸڭ ۇسىنىسىنا جٷز پايىز داۋىس بەرۋگە داعدىلانعانىن دا ۇمىتۋعا بولمايدى.

ۇلت پورتالى