قاۋٸپسٸز قوعام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸنەن باستاۋ الادى

فوتو: جاس الاش
قاۋٸپسٸز قوعام دەگەنٸمٸز – ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸ, دەنساۋلىعى, قۇقىقتارى جەنە بوستاندىقتارى قورعالاتىن, تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك قامتاماسىز ەتٸلگەن قوعام. مۇنداي قوعامدا ادامدار ٶزدەرٸن قاۋٸپ-قاتەردەن الىس سەزٸنٸپ, ەركٸن ٶمٸر سٷرٸپ, ەشنەرسەگە الاڭداماي جۇمىستارىن ٸستەي الادى. 

قاۋٸپسٸز قوعامنىڭ نەگٸزگٸ سيپاتتامالارى بار. ەڭ الدىمەن قاۋٸپسٸز قوعام -قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸنەن باستاۋ الادى. قازٸر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ, حالىققا جاقىن بولا تٷستٸ. پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جۇمىسى جاڭعىردى, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قىزمەتٸن قاداعالاۋ تەتٸكتەرٸ ەنگٸزٸلٸپ, تسيفرلاندىرۋ ٷردٸستەرٸ جٷرٸپ جاتىر. 
تسيفرلاندىرۋ ەل ازاماتتارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ارتتىرا تٷستٸ. ياعني حالىق ونلاين رەجيمدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٷگٸنە الادى. مىسالى ەلەكتروندىق ٷكٸمەت پورتالى. ول ارقىلى ايىپپۇلداردى تەكسەرۋ, ارىزدار مەن ٶتٸنٸشتەر قابىلدانادى. قالالار مەن قوعامدىق ورىندارداعى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ سانىنىڭ ارتۋى دا قۇقىقبۇزۋشىلىق پەن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا جول اشتى. پوليتسييانىڭ Call-ورتالىقتارى, ونلاين پلاتفورمالارى مەن موبيلدٸك قوسىمشالارى حالىقتىڭ تەز ەرٸ تٸكەلەي كٶمەككە جٷگٸنە الۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتارىندا نەزٸك جاندىلاردىڭ كٶبەيۋٸ ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرا تٷستٸ. 
«كٶپ قويىلاتىن سۇراق, ەيەل ادامنىڭ وسى سالادا ٸستەي الۋى قيىنعا سوقپاي ما? يە, ەرينە, قيىن. بٸراق شەشٸلەتٸن جاعداي. پروكۋرور بولۋ ول جەي عانا قىزمەت ەتۋ ەمەس, ول تەۋلٸك بويى بايلانىستا بولۋ, ٶمٸرٸنٸڭ بٶلشەگٸن وسى قىزمەتكە ارناۋ, مٸنەز, سابىرلىق, قانداي دا بٸر شەشٸمگە دايىن بولا بٸلۋ. ەيەل ادام ٶمٸرٸندە كٶپ نەرسەنٸ جاساي الادى, ەگەر دە وعان ىنتاسى بولسا», - دەدٸ پروكۋرور ايجان ايماعانوۆا. 
قاۋٸپسٸز قوعامدا قاتىگەزدٸك, بٸرەۋگە تٸل تيگٸزۋ, ار-نامىسىن تاپتاۋ, ۇرىپ-سوعۋ سىندى دەرتتەر بولماۋى تيٸس. ياعني ازاماتتارىمىز ٷيدە دە, تٷزدە دە ٶزدەرٸن قاۋٸپسٸز سەزٸنۋٸ ٷشٸن زاڭ مەن تەرتٸپ قوعامدا قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك. 2024 جىلى ەلٸمٸزدە ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ كٷشەيتۋ مەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ جاقسارتۋ بويىنشا ماڭىزدى زاڭدار مەن شارالار جٷزەگە اسىرىلدى. جاڭا زاڭدار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسكە باسىمدىق بەرٸپ, ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل باستاما ەلدە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن كٶرسەتٸپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان ەدٸلەتتٸ قوعام قۇرۋ ماقساتتارىنا سەيكەس كەلەدٸ. پرەزيدەنت “زاڭ جەنە تەرتٸپ” پرينتسيپٸن نىعايتىپ, زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋ ارقىلى قىلمىسپەن كٷرەستٸ باسىمدىققا اينالدىرۋدى ۇسىندى. 
مىسالى سەۋٸر ايىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى جازانى كٷشەيتەتٸن زاڭ قابىلداندى. وسى ٶزگەرٸستەر ارقىلى ەيەلدەر مەن بالالار ٶزدەرٸن قاۋٸپسٸز, مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا بولا الاتىندارىنا سەنٸمدەرٸ پايدا بولا باستادى. جاڭا زاڭ مەن قوعامدىق اشىقتىقتىڭ ارقاسىندا ەر ەيەل ٶزٸنٸڭ مەسەلەسٸن قورىقپاي ايتا الاتىن, «ەستيتٸن» مەملەكەتتٸڭ قۇلاعىنا جەتكٸزە الاتىن جاعدايعا جەتتٸ. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۋەكٸل ٶڭٸرلەر مەن اۋىلداردى ارالاپ, قۇقىعى تاپتالعان بالالاردىڭ جاعدايىن شەشٸپ, زاڭنان اتتاپ ٶتەتٸندەردٸڭ تيٸستٸ جازا الۋىن قاداعالاپ كەلەدٸ. مىسالى كٷنٸ كەشە بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ جٶنٸندەگٸ جاھاندىق مينيسترلٸك كونفەرەنتسيياسىنىڭ پانەلدٸڭ سەسسيياسى ٶتتٸ. ەلٸمٸزدٸڭ اتىنان دينارا زەكيەۆا سٶز سٶيلەدٸ. شاراعا 118 ٷكٸمەت, 75 مينيستر, بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ومبۋدسمەندەر, ازاماتتىق بەلسەندٸلەر جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار قاتىسقان. كونفەرەنتسييانى كولۋمبييا جەنە شۆەتسييا ٷكٸمەتتەرٸ, بۇۇ, يۋنيسەف جەنە ددۇ ۇيىمداستىردى. 
«قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى جەتٸستٸكتەرٸ مەن بالالاردى قولداۋ جەنە ولاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جٷيەسٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتٸڭ رەفورمالارىمەن بٶلٸستٸم. جاس دەلەگاتتار قىزىقتى سۇراقتار قويىپ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى بٷكٸل ەلەمدە توقتاتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قولدانۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ٶز ۇسىنىستارىمەن بٶلٸستٸ», - دەدٸ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل دينارا زەكيەۆا. 
قابىلدانعان زاڭدار ارقاسىندا بيىل ەلٸمٸزدە قىلمىس دەڭگەيٸ ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. قىلمىستىڭ جالپى دەڭگەيٸ شامامەن 15%-عا ازايعان, ەسٸرەسە ورتاشا اۋىرلىقتاعى جەنە زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى قىلمىستاردىڭ سانى تٶمەندەدٸ. 
قىلمىستىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ٷكٸمەتتٸڭ ناقتى قادامدارى جەنە قوعامدىق قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا ارنالعان باعدارلامالار دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزۋدە. مىسالى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸ بٸلٸم وردالارىن ارالاپ, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋدٸ ۇيىمداستىرۋدى دەستٷرگە اينالدىرعان.

«بۇل ٶتكٸزٸلەتٸن شارالار جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا, ولاردا تۇراقتى ٶمٸرلٸڭ قۇندىلىقتار مەن قاۋٸپسٸز مٸنەز-قۇلىق داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. كەزدەسۋ بارىسىندا وقۋشىلار قۇقىق بۇزۋشىلىققا بايلانىستى ناقتى ٶمٸرلٸك جاعدايلاردى تالقىلادى. سونداي-اق ولاردى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ الدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىن تابادى», - دەدٸ پروكۋرور ايجان ايماعانوۆا. 

بيۋرونىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, سوڭعى ۋاقىتتا ازاماتتاردىڭ پوليتسييا مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سەنٸمٸ ارتىپ كەلەدٸ, بۇل قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ جاقسارۋىنا جەنە قاۋٸپسٸز قوعامدى قالىپتاستىرۋدا وڭ ەسەرٸن بەرۋدە.
سونىمەن قاتار, قازاقستان بۇۇ قىلمىستىڭ الدىن الۋ جەنە قىلمىستىق ەدٸلەت جٶنٸندەگٸ كوميسسيياسىنا العاش رەت قوسىلىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋ جەنە قىلمىسپەن كٷرەسۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نيەت بٸلدٸردٸ.