قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيلٸك «كومسومولسكايا پراۆدا» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق كەلەشەگٸ, بايقوڭىر بولاشاعى, «استىق سالاسىنداعى وپەك» سيياقتى مەسەلەلەرگە قاتىستى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ, دەپ جازادى قازاقپارات اگەنتتٸگٸ.
− جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامالارعا سەيكەس, رەسەي ازاماتتارى بەلارۋس پەن قازاقستاندى ەڭ جاقىن دوستاس ەلدەر دەپ سانايدى. ال قازاقستانداعى مۇنداي ساۋالنامالار جايىندا نە ايتۋعا بولادى?
− بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ازاماتتارى ٷشٸن رەسەي ەڭ جاقىن مەملەكەت جەنە سولاي بولىپ قالا بەرەدٸ. ەكٸ حالىق اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم مەن تٷسٸنٸستٸك عاسىرلار بويى قالىپتاستى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە بٸز ەردايىم بٸرگە بولدىق. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن ازاماتىن تۋىستىق, دوستىق جەنە كەسٸبي بايلانىستار بٸرٸكتٸرەدٸ.
رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ جاقسى ەكەنٸن جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك ساۋالنامالاردان دا انىق كٶرۋگە بولادى. ۇزاق جىلدار بويى قازاقستاندىقتاردىڭ سٸزدٸڭ مەملەكەتٸڭٸزگە دەگەن سەنٸم دەڭگەيٸ 75 پايىزدان تٷسپەگەن ەكەن. بۇل – جوعارى, ەڭ ماڭىزدىسى – تۇراقتى كٶرسەتكٸش. بٸزدٸڭ قوعام رەسەيدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەس جەنە وداقتاس دەپ قابىلدايدى.
− قازاقستان, مەسەلەن, رەسەي مەن بەلارۋس سيياقتى وداقتاس مەملەكەتتٸڭ قۇرامىنا كٸرۋٸ مٷمكٸن بە? مۇنداي وداقتاس مەملەكەتكە بٸرىڭعاي ۆاليۋتا, كەدەن, بٸرىڭعاي پارلامەنت قاجەت بولا ما? ەلدە بٸزدٸڭ باعىتىمىز ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتى قانداي دا بٸر «شىعىس ەۋرووداعىنا» اينالدىرۋ ما? بۇل قانشالىقتى مٷمكٸن? 10-20 جىلدان كەيٸن قانداي بولادى دەپ ويلايسىز? بٸزدٸڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ, بٸرلەسكەن جوبالارىمىزدىڭ قايسىسىنىڭ كەلەشەگٸ زور دەپ سانايسىز?
− قازاقستان رەسەيمەن جەنە بەلارۋسپەن ەكٸجاقتى فورماتتا دا, ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەر (ەاەو, ۇقشۇ, تمد) اياسىندا دا تىعىز جۇمىس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. رەسەي مەن بەلارۋس سيياقتى وداقتاس مەملەكەتتٸڭ قۇرامىنا قوسىلۋ بٸزدٸڭ جوسپارىمىزدا جوق. جوعارىدا اتالعان ۇيىمدار اياسىندا ينتەگراتسييانى ودان ەرٸ دامىتۋ باسىم باعىتىمىز بولىپ قالا بەرەدٸ.
ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەلەۋەتٸن تەك ەكونوميكالىق وداق رەتٸندە كٷشەيتۋگە مٷددەلٸمٸز. كووپەراتسييالىق بايلانىستاردى دامىتۋ, تاۋارلاردىڭ, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ جەنە جۇمىس كٷشٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قۇرۋ, اتالعان وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ەاەو-نى جاھاندىق اۋقىمداعى تيٸمدٸ قۇرىلىمعا اينالدىرا الار ەدٸك.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جٷيەلٸ تٷردە ٸلگەرٸلەۋدە. 2025 جىلعا قاراي ورتاق ەنەرگەتيكالىق جەنە قارجىلىق نارىق قالىپتاسادى. ەسٸرەسە, تسيفرلىق ىقپالداستىق پەرسپەكتيۆالى باعىت بولماق.
كەيدە ەاەو-دا, تٸپتٸ ەڭ جوعارى دەڭگەيدە, قىزۋ پٸكٸرتالاستار بولادى, بٸراق بۇل تالقىلاۋلار وداقتى نەعۇرلىم تابىستى, بەدەلدٸ, تارتىمدى ەتۋگە دەگەن ورتاق تالپىنىستى بٸلدٸرەدٸ. ال وعان نەمقۇرايدى قاراۋ – انىق دەگراداتسييانىڭ بەلگٸسٸ.
− نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىنا پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان سەتٸڭٸزدەن بەرٸ بٸر جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. بٸراق ول ٷلكەن ساياساتتان كەتكەن جوق. كەيبٸر ساياساتتانۋشىلار قازاقستاندا بٸر قوس بيلٸك پايدا بولدى دەگەن پٸكٸر ايتىپ جٷر.
− تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ –قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, اۋقىمى كەڭ تاريحي تۇلعا. جاقىندا (6 شٸلدە كٷنٸ) بٸز ەلباسىنىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيتويىن اتاپ ٶتەمٸز. ەرينە, ونىڭ ەلٸمٸز بەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى ەڭبەگٸ جٶنٸندە ايتامىز. بٸز ٷشٸن ونىڭ تاريحي جەنە ساياسي مۇراسىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. بۇل قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن اسا قاجەت. سوندىقتان, مەنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلامامنىڭ العاشقى پۋنكتٸ ساباقتاستىق دەپ اتالدى.
قازٸرگٸ كٷردەلٸ جاعدايدا ن.نازارباەۆ مەنٸڭ داعدارىستان جەدەل شىعۋ, جاڭا ەكونوميكا قۇرىپ, ازاماتتارعا ماتەريالدىق كٶمەك بەرۋ جٶنٸندەگٸ باعىتىما ناقتى قولداۋ كٶرسەتتٸ. ەشقانداي قوس بيلٸك جوق. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ٶزٸ دە بٸرنەشە رەت ايتتى جەنە قوعامدى قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ اينالاسىنا بٸرٸگۋگە شاقىردى.
− مەملەكەت – سوندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقتاردىڭ وتباسى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا قانشا ورىس تۇرادى جەنە ولاردىڭ قۇقىقتارى قانشالىقتى قورعالعان?
− بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ەتنوسارالىق كەلٸسٸم – ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى. ونسىز ەلدٸڭ ورنىقتى دامۋى مٷمكٸن ەمەس. قازاقستان – رەسەي تەرٸزدٸ كٶپۇلتتى مەملەكەت. مەن مۇنى ٷلكەن ستراتەگييالىق ارتىقشىلىق دەپ سانايمىن. بٸز «بٸرلٸك – سانالۋاندىقتا» قاعيداتىن ۇستانامىز.
شىن مەنٸندە, قازاقستاندىقتار ەتنيكالىق شىعۋ تەگٸنە قاراماستان, ٶزدەرٸن بٸرىڭعاي حالىق, بٸرتۇتاس ۇلت سانايدى. قازاقستاندا «از ۇلتتار» دەگەن تٷسٸنٸك جوق. قازاقستاندا 3,5 ميلليوننان استام ورىس تۇرادى. جالپى حالىق سانى بويىنشا ولاردىڭ ٷلەسٸ شامامەن 19% قۇرايدى. ەلٸمٸزدە تۇراتىن ورىستار بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ سانالادى جەنە بارلىق قۇقىقتارعا يە.
جاقىندا شەتەلدٸك اناليتيكالىق ماتەريالداردىڭ بٸرٸنەن «قازاقستانداعى ورىس دياسپوراسى» دەگەن سٶزدٸ كٶزٸم شالىپ قالدى. شىندىققا قايشى كەلەتٸن مۇنداي سٶزدەردٸ مٷلدەم قولدانباۋ تۋرالى ٶزٸمٸزدٸڭ يدەولوگتار مەن ساراپشىلارعا ەسكەرتتٸم. ورىستار – بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸ. ولار قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا زور ٷلەس قوستى. ونى ۇمىتۋعا بولمايدى.
كٶپتەگەن ورىس ەسٸمدەرٸ بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا التىن ەرٸپپەن جازىلعان: گريگوريي پوتانين, پاۆەل زەنكوۆ, ەۆگەنيي برۋسيلوۆسكيي, الەكساندر زاتاەۆيچ, الەكساندر باراەۆ, سەرگەي لۋگانسكيي, يۆان شۋحوۆ, يۆان پانفيلوۆ, يۆان پاۆلوۆ, نيكولاي ماكيەۆسكيي. بۇلاردان بٶلەك, باسقا دا كٶپتەگەن ازاماتتار بار. ولار – قازاقستاننىڭ ماقتانىشى. گەنناديي گولوۆكين, الەكساندر ۆينوكۋروۆ, ولگا رىپاكوۆا سەكٸلدٸ قانشاما اتاقتى سپورتشىلارىمىز ەلەمنٸڭ سپورت ارەنالارىندا قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعاپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ جٷر.
− رەسەي مەن قازاقستان – ەلەمدەگٸ ٸرٸ استىق ٶندٸرۋشٸ ەرٸ ەكسپورتتاۋشى ەلدەر. باعانى ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن «استىق سالاسىنداعى وپەك» قۇرۋ باستاماسىنا قالاي قارايسىز?
− رەسەي مەن قازاقستان ەلەمدەگٸ بيداي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ العاشقى وندىعىنا كٸرەدٸ. ەلەمدٸك بيداي ەكسپورتىنداعى بٸزدٸڭ ٷلەسٸمٸز 3% قۇرايدى. وپەك-تٸڭ شەشٸمدەرٸ مۇناي باعاسىنىڭ قولايلى بولۋىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ٶندٸرٸس كٶلەمٸن تەجەۋگە باعىتتالعانى بەلگٸلٸ. «استىق سالاسىنداعى وپەك» قۇرۋ استىق نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە استىقتىڭ باعاسىنا قاتىستى ساياساتتى ٷيلەستٸرۋگە باعىتتالعان قىزىقتى باستاما بولۋى مٷمكٸن.
دەگەنمەن, استىق نارىعىنىڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار. اۋا رايى مەن ەگٸن تٷسٸمٸ باعاعا ەلەۋلٸ ىقپال ەتەدٸ. قازاقستاندى قوسا العاندا, بٸرقاتار ەلدٸڭ تەڭٸزگە تٸكە شىعا الماۋىنا بايلانىستى ناقتى ساۋدا-ساتتىق شەكتەۋلەر بولادى. مۇنداي شەكتٸ باعالاردىڭ ەنگٸزٸلۋٸنەن اتالعان ەلدەر زارداپ شەگۋٸ مٷمكٸن. سودان كەيٸن مۇنداي كارتەل قۇرۋ بارىسىندا استىق ٶندٸرٸسٸ شاعىن مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق «استىق سالاسىنداعى وپەك» قۇرۋ ٸسٸندە ونىڭ دسۇ ستاندارتتارىنا سەيكەس كەلۋٸن دە ويلانۋ قاجەت. دەگەنمەن, وسى تۇجىرىمدامانىڭ ٶزٸ مٷددەلٸ مامانداردىڭ تالقىلاۋىنا ەبدەن لايىق.
− بٸر جىل بۇرىن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸنٸڭ ارناۋلى تٸلشٸسٸ دميتريي ستەشين قازاقستاندى ارالاپ جٷرٸپ, سٸزدٸڭ ەلٸڭٸزدەگٸ ورىس ازاماتتارمەن سٶيلەسٸپتٸ. سوندا ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەلدٸ مەكەندەردٸڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ بەلەڭ العانىن, بيلٸك ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇرۋ بارىسىندا سلاۆيان جۇرتشىلىعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ قانداي دا بٸر قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنى سەكٸلدٸ تەندەنتسييالاردى اتاپ ٶتٸپتٸ.
– تۇتاس ەلدٸ مەكەندەردٸڭ اتاۋىن جاپپاي ٶزگەرتۋ جٷرٸپ جاتقان جوق. بٸرقاتار ەلدٸ مەكەندەر مەن كٶشەلەردٸڭ بايىرعى اتاۋلارى قايتارىلىپ جاتىر. «تەپلوۆوزنايا», «پريكانالنايا» سەكٸلدٸ سوۆەت دەۋٸرٸنەن قالعان جەنە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا تانىمال ەمەس, ٷندەسپەيتٸن اتاۋلار, توپونيمدەر تاريح قويناۋىنا جٸبەرٸلدٸ.
ەربٸر اتاۋدى ٶزگەرتۋ الدىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, تاريحي نەگٸزدەمە, ساۋالنامالار مەن جينالىستاردا ايتىلعان ازاماتتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ ەسكەرٸلەدٸ. بيلٸك ورىسشا اتاۋلاردىڭ بەرٸن الىپ تاستاۋدى ماقسات ەتپەيدٸ. جاقىندا عانا قاراعاندىدا گريگوريي پوتانين مەن الەكساندر زاتاەۆيچ كٶشەلەرٸ پايدا بولدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تۇرعىسى كەلەتٸندەردٸ كەمسٸتۋ تۋرالى پٸكٸرمەن دە كەلٸسە المايمىن. بٷگٸندە سلاۆيان جەنە ٶزگە دە ەتنيكالىق توپ ٶكٸلدەرٸ ٷكٸمەتتٸك مەكەمەلەردە, پارلامەنتتە جەنە مەسليحاتتاردا قىزمەت ەتٸپ وتىر. ورىستار شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ, ٶنەركەسٸپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدا. كونستيتۋتسييا بويىنشا ورىس تٸلٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا رەسمي تٷردە قولدانىلادى.
− ەكٸنشٸ جاعىنان الىپ قاراساق, قازاقستانداعى ورىستار نەگٸزٸنەن سولتٷستٸك جەنە شىعىس ٶڭٸرلەردە شوعىرلانعان. كەيبٸر ساراپشىلار قازاقستاندا قىرىم نەمەسە دونباسس ستسەنارييٸنٸڭ قايتالانۋى تۋرالى «بولجام جاساپ جٷر».
− جالعان ساراپشىلاردىڭ مۇنداي بولجام جاساۋىنا ەشقانداي نەگٸز جوق. بەلكٸم, مۇنىڭ بەرٸ قازاقستانداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا جەنە مەملەكەتتەرٸمٸز اراسىنداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك, وداقتاستىق قاتىناستاردى بۇزۋعا باعىتتالعان بولۋى مٷمكٸن. مۇنداي بولجامداردى تەك بٸلٸكسٸز, ٶزگەلەردٸڭ كٶلەڭكەسٸنە جاسىرىناتىن ادامدار عانا ايتۋى مٷمكٸن.
− قازاقستاندا كيريلليتسادان لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ پروتسەسٸ جٷرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ كٶپجىلدىق ورتاق تاريحىمىزدى, مەدەني-رۋحاني جاقىندىعىمىزدى ەسكەرسەك, بۇل رەسەيدە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر...
− بۇل ٷدەرٸستٸ بٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» تۇجىرىمداماسى اياسىندا كٶتەردٸ. ول لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸڭ تەك قازاق تٸلٸنە قاتىستى ەكەنٸن, ورىس تٸلٸنٸڭ جاعدايىنا ەسەر ەتپەيتٸنٸن بٸرنەشە رەت مەلٸمدەدٸ.
جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ جەدەل ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭٸستٸك تە قارقىندى تٷردە ٶزگەرٸپ كەلەدٸ. نەگٸزگٸ اقپاراتتار لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەندٸكتەن, بٸزدٸڭ بالالارىمىز جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەلۋٸ كەرەك.
قازاق ەلٸپبيٸن جاڭعىرتۋ قازاق تٸلٸنٸڭ كوممۋنيكاتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ارتتىرۋ نيەتٸنەن تۋىنداعان.
سونىمەن قاتار بٸز ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, لاتىن قارپٸنە بٸرتٸندەپ كٶشەمٸز. قولدان جەدەلدەتۋگە جول بەرٸلمەيدٸ. سەبەبٸ, مۇندا كيريلليتسادان لاتىنعا جاي عانا كٶشۋ ەمەس, قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسىن قايتا قۇرۋ جٶنٸندە ايتىلىپ وتىر. ودان بٶلەك, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸنٸڭ بارلىق ماڭىزدى ەڭبەكتەرٸ كيريلليتسادا جازىلعانىن, كٶپتەگەن قازاق ۇرپاقتارىنىڭ كيريلل ەلٸپبيٸندە بٸلٸم العانىن جەنە قازٸر دە وقىپ جاتقانىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. اسىعىس قادام جاساۋ مۇنداي ٷلكەن ٸسكە زييانىن تيگٸزٸپ, شالىس باستىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸ اقىلعا سالىپ, پاراساتتىلىقپەن شەشۋ كەرەك.
− قازاقستان سالىق ساياساتى جەنە مەملەكەتتٸڭ بيزنەسپەن قارىم-قاتىناسى سالاسىندا الدىڭعى قاتارلى ەلدٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. كەزٸندە رەسەيمەن بٸرگە «سوۆەت شينەلٸنەن» شىققان ٶزگە دە تمد ەلدەرٸ ٷلگٸ الارلىقتاي قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جٷيەسٸنٸڭ مىقتى تۇستارى قانداي?
− سالىق جٷكتەمەسٸن جەڭٸلدەتۋ, بۇل – قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدٸڭ دە الدىنا قويىپ وتىرعان ستراتەگييالىق ماقساتى. بۇل – ەكونوميكانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ تارتىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى فاكتورى.
قازاقستانداعى سالىق مٶلشەرلەمەسٸ تمد ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا تٶمەن. بۇل جەكە كەسٸپكەرلەر مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ تابىستارىنا سالىناتىن سالىقتارعا, قوسىمشا قۇن سالىعىن, جەكە تۇلعالاردىڭ تابىس سالىعىن قامتيدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ سالىق جٷيەسٸ كٶپتەگەن دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا بٸرشاما وڭتايلى, ەڭ الدىمەن, ول شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋعا باعىتتالعان.
كەسٸپكەرلەردٸڭ قازىناشىلىق ورگاندارىمەن بايلانىسىنىڭ مينيمالدى دەڭگەيدە بولۋى – بٸزدەگٸ سالىق جٷيەسٸنٸڭ ارتىقشىلىعى. سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ رەسٸمدەرٸن اقپاراتتىق جٷيە ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى جەنە بۇل قاجەتتٸ شارا. قازاقستانداعى سالىق ورگاندارىنا كەسٸپكەرلٸك قىزمەتكە ارالاسۋعا زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعان.
سالىقتىڭ ارنايى رەجيمدەرٸن قوسا العاندا, كەسٸپكەرلەرگە تٷرلٸ سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸ ۇسىنىلعان. بٸز ميكرو جەنە شاعىن بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸن ٷش جىلعا تابىس سالىعىن تٶلەۋدەن بوساتتىق, سالىقتىق تەكسەرۋ جٷرگٸزۋگە موراتوريي دە جارييالاندى.
− ال قازاقستان رەسەيدٸڭ قانداي تەجٸريبەسٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلەدٸ?
− رەسەيدٸڭ كەدەندٸك وپەراتسييالاردى تسيفرلاندىرۋ جەنە سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ ٸسٸندەگٸ ايقىن جەتٸستٸگٸن كٶرٸپ وتىرمىز. كەدەن ورگاندارى ادامنىڭ ارالاسۋىن مٷلدەم دەرلٸك بولدىرمايتىن تەحنولوگييالاردى – دەكلاراتسييالاردى اۆتوماتتى تٷردە تٸركەۋدٸ جەنە شىعارۋدى ەنگٸزدٸ. وسى رەتتە قازاقستان رەسەيدٸڭ زيياتكەرلٸك باقىلاۋ-ٶتكٸزۋ بەكەتٸ مودەلٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋدٸ تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا رەسەي ەلەمدە جەتەكشٸ ورىنعا يە. سٸزدەردٸڭ سالىقتىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋ جەنە ٷلكەن دەرەكتەر تەحنولوگييالارىن قولدانۋ تەجٸريبەلەرٸڭٸزگە دە ەرەكشە مەن بەرۋگە بولادى.
− سٸزدٸڭ ەلدە بيزنەس جٷرگٸزۋ ىڭعايلى بولعاندىقتان, رەسەيلٸك كەسٸپكەرلەردٸڭ ٶز كومپانييالارىن قازاقستاندا بەلسەندٸ تٸركەپ جاتقانى بەلگٸلٸ. وسىعان بايلانىستى قازٸرگٸ احۋال قانداي جەنە رەسەيلٸك بيزنەس قازاقستان ەكونوميكاسى ٷشٸن قانشالىقتى تيٸمدٸ?
− رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸ. رەسەيدەن قازاقستانعا تارتىلعان تٸكەلەي ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 15,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. 2019 جىلى ەكٸجاقتى تاۋار اينالىمى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,2% ارتىپ, 20 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى.
قازاقستاندا 7 مىڭنان استام رەسەيلٸك كومپانييا مەن ەكٸ ەلدٸڭ 3,5 مىڭعا جۋىق بٸرلەسكەن كەسٸپورىندارى تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىندا بٸرلەسكەن جوبالار بەلسەندٸ ٸسكە اسىرىلۋدا. مەسەلەن, 2018 جىلى رەسەيدٸڭ ٸرٸ «پوليمەتالل» كومپانيياسى ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 418 ميلليون دوللار بولاتىن «باقىرشىق» تاۋ-كەن ٶندٸرۋ كەسٸپورنىن ٸسكە قوستى. جالپى قۇنى 6,6 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 53 ينۆەستيتسييالىق جوبانى بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بىلتىر سەۋٸر ايىندا بٸز ٶندٸرٸستٸك كووپەراتسييا سالاسىنداعى بٸرلەسكەن ٸس-قيمىل باعدارلاماسىن قابىلدادىق. ال قازان ايىندا باعدارلامانىڭ العاشقى جوباسىنىڭ اياسىندا قوستانايدا «كيروۆەتس» تراكتورلارىن شىعارۋ جۇمىسى باستالدى. زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 500 تراكتورعا دەيٸن جاساپ شىعارۋعا جەتەدٸ.
بٸز رەسەيمەن مۇناي-گاز, مۇناي-حيمييا جەنە باسقا دا قايتا ٶڭدەۋ ٷلەسٸ جوعارى ٶنٸم شىعاراتىن سالالاردا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا نيەتتٸمٸز. كاسپيي قايراڭىندا تەڭٸزدەگٸ مۇناي-گاز جوبالارى بويىنشا ىنتىماقتاستىعىمىز نىعايدى. قازاقستان رەسەيگە ستراتەگييالىق سەرٸكتەس رەتٸندە سەنٸم ارتادى. «لۋكويل» كومپانيياسى دا بٸزدٸڭ ەلدە تابىستى جۇمىس ٸستەۋدە.
بۇدان بٶلەك, قازاقستاندا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ جاتقان رەسەيلٸك بيزنەسكە قولداۋ كٶرسەتەمٸز. وسىنداي ٶزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ نەتيجەسٸندە ٶندٸرٸستٸ قىتاي مەن ورتالىق ازييا نارىقتارىنا شىعارامىز دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
بيىلعى كٷزدە قازاقستان-رەسەي فورۋمىن ٶتكٸزۋ جوسپارلانعان. وندا ايماقتىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جٶنٸندە بٸرقاتار شەشٸم قابىلدانادى. وسى مەسەلەگە جەنە ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تۇتاس كەشەنٸنە ۇدايى نازار اۋدارىپ وتىرعانى ٷشٸن پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىق بٸلدٸرەمٸن.
− قىتايدىڭ ورتالىق ازييامەن قارىم-قاتىناستارى قانشالىقتى تىعىز? «قىتاي ەكسپانسيياسى», قحر تاراپىنان تٶنەتٸن قاۋٸپ بار ما?
− ورتالىق ازييا, قىتاي جەنە رەسەي حالىقتارى عاسىرلار بويى بٸر-بٸرٸمەن بەلسەندٸ ساۋدا جاساسىپ, رۋحاني ٸلٸم-بٸلٸمدەرٸن الماسىپ كەلەدٸ. سوندىقتان ۇلى جٸبەك جولى ايماقتىڭ تاريحي سيمۆولىنا اينالدى.
ورتالىق ازييانىڭ گەوستراتەگييالىق ورنالاسۋى مەن ونىڭ اۋقىمدى ەلەۋەتٸ ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ جەنە قىتايدىڭ دا نازارىن ٶزٸنە اۋدارتىپ وتىرعانى سٶزسٸز.
«بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسى ورتالىق ازييادا تارتىمدى جوبالاردى قولعا الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ازييا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالار بانكٸ مەن جٸبەك جولى قورىنىڭ كٶمەگٸمەن جٷزەگە اسىرىلدى.
ەرينە, «بٸر بەلدەۋ – بٸر جولدىڭ» قۇرلىقتىق قۇرامىن قىتاي مەن ەۋروپانى, تاياۋ شىعىستى بايلانىستىرىپ وتىرعان قازاقستان جەنە ايماقتاعى باسقا دا ەلدەرسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. قىتايدان تارتىلعان ينۆەستيتسييا مەن ەكٸجاقتى ساۋدا كٶلەمٸ تۇراقتى تٷردە ٶسٸپ كەلەدٸ. 2018 جىلى ايماقتىڭ بەس ەلٸنە جيناقتالعان قىتايدىڭ تٸكەلەي ينۆەستيتسيياسى 15 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بىلتىر ورتالىق ازييانىڭ قىتايمەن جالپى تاۋار اينالىمى 33 ميلليارد دوللاردان استى. ەكٸ تاراپ تا ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مٷددەلٸ. سوندىقتان «قىتاي ەكسپانسيياسى» تۋرالى پٸكٸر ٸستٸڭ ناقتى جاعدايىنا سەيكەس كەلەدٸ دەپ ويلامايمىن.
− قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ كەلەشەگٸ قانداي دەپ ويلايسىز?
− قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەمٸستٸ ەڭبەك ەتتٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك دەڭگەيٸنە جەتتٸ.
جوعارى ساياسي دەڭگەيدەگٸ بايلانىستاردىڭ وڭ قارقىنى قالىپتاستى. بىلتىر قىركٷيەك ايىندا سي تسزينپينمەن جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا ەكٸ ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىندايتىن بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە قابىلداندى. بٸز حالىقارالىق جەنە ايماقتىق ۇيىمداردا (بۇۇ, شىۇ, اٶسشك) تىعىز جۇمىس ٸستەيمٸز.
قىتاي – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸ. 2019 جىلى ەكٸجاقتى تاۋار اينالىمى 14,5 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ.
COVID-2019 پاندەميياسىمەن كٷرەستەگٸ ىنتىماقتاستىق پەن كٶرسەتٸلگەن ٶزارا كٶمەكتٸ سەرٸكتەستٸك تاريحىنداعى جارقىن سەت دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان ۋحانعا مەديتسينالىق گۋمانيتارلىق كٶمەك جٸبەردٸ. تەلەفون ارقىلى سٶيلەسكەنٸمٸزدە تٶراعا سي تسزينپين «دوس باسىڭا ٸس تٷسكەندە تانىلادى» دەگەن ماقالدىڭ دەل وسىنداي سەتتە ٶزەكتٸ ەكەنٸن ايتتى. كوروناۆيرۋس تولقىنى قازاقستانعا كەلگەندە قىتاي تاراپى دا دەرەۋ گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتٸپ, قازاقستانعا بٸلٸكتٸ ماماندار توبىن جٸبەردٸ.
− قازاقستاندا اقش-تىڭ ەسكەري بازاسىنىڭ پايدا بولۋى مٷمكٸن بە?
− قازاقستاندا اقش-تىڭ ەسكەري بازاسىن سالۋ تالقىلانىپ جاتقان جوق جەنە بۇل مەسەلە كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان جوق. سونىمەن بٸرگە, قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسييا, تەحنولوگييا سيياقتى ستراتەگييالىق سالالاردا تابىستى دامىپ كەلەدٸ. بٸز قارۋسىزدانۋ جەنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ۇدايى بايلانىستامىز. وعان قوسا, بٸز الماتىداعى بۇرىنعى وباعا قارسى ينستيتۋت بازاسىندا بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسى بويىنشا دا جۇمىس ٸستەدٸك. بٸراق قازٸر كەلٸسٸمشارتتىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى امەريكالىقتار زەرتحانادان كەتٸپ, وندا تەك قازاقستاندىق ماماندار بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن جۇمىس ٸستەيدٸ. وسى سالاداعى زەرتتەۋلەردٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٸز رەسەيلٸك ماماندارمەن دە تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز.
− بايقوڭىردىڭ قازٸرگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ قالاي? ادامزاتتىڭ عارىشتى باعىندىرۋداعى باستى ەلەمدٸك عارىش ايلاعىنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق? وندا رەسەيگە ورىن بار ما?
− عارىش سالاسىنداعى بٸرلەسكەن ٶزارا ٸس-قيمىلدار مەن بايقوڭىر قالاسىن بٸرلەسٸپ دامىتۋ ٸسٸ – قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.
عارىش ايلاعىنىڭ تٸرشٸلٸگٸ مەن ونىڭ تيٸمدٸ دامۋ مەسەلەلەرٸن ٷكٸمەتارالىق كوميسسييا قاراستىرادى. ەسٸرەسە, بايلانىس, تەلەۆيزييا جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىندا قولدانىلاتىن ازاماتتىق عارىش اپپاراتتارىن قۇرۋ مەسەلەسٸنە باسىمدىق بەرٸلەدٸ. «گاگارين ستارتى» جوباسى بويىنشا بٸرلەسكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. عارىشقا جول اشقان وسى تاريحي الاڭدى جاڭعىرتۋعا قازاقستان, رەسەي جەنە باە ينۆەستورلارى قاراجات سالۋعا نيەتتٸ. «بەيتەرەك» بٸرلەسكەن جوباسىنىڭ ماقساتى – ۋلى وتىنمەن ۇشىرىلاتىن «پروتون» زىمىرانىنىڭ ورنىنا ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸز تاسىمالداۋشى اپپارات ۇشىرۋعا ارنالعان زىمىران-عارىشتىق كەشەنٸن قۇرۋ.
ەكٸ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسا الاتىن «بايقوڭىر» ەركٸن ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
بيىل قازان ايىندا عارىش ايلاعىنىڭ سالىنعانىنا 65 جىل تولادى. بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸز بۇل اتاۋلى داتانى لايىقتى دەرەجەدە اتاپ ٶتۋٸ كەرەك دەپ سانايمىن. ٶيتكەنٸ بايقوڭىر – بٷكٸل ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸ. ونىڭ ەلەمدٸك كوسموناۆتيكاداعى تاريحي رٶلٸ زور.
− مازمۇندى جەنە قىزىقتى جاۋاپتارىڭىز ٷشٸن راحمەت! سٶز سوڭىندا «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸنٸڭ ۇجىمى مەن وقىرماندارىنا قانداي تٸلەك ايتار ەدٸڭٸز?
− وسى سەتتٸ پايدالانا وتىرىپ, «كومسومولسكايا پراۆدا» ۇجىمىن گازەتتٸڭ 95 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن.
مەن دامىعان سوتسياليزم دەۋٸرٸندە دە, توقىراۋ كەزەڭٸ مەن سەتسٸزدٸككە ۇشىراعان قايتا قۇرۋ زامانىندا دا, سونداي-اق, كسرو قۇلدىراعان كەزدە دە «كومسومولكانى» قىزىعىپ وقيتىنمىن. قازٸر دە سولاي. «كومسومولكانىڭ» 95 جىلدىق تاريحىنىڭ كەم دەگەندە 45 جىلى مەنٸڭ كٶز الدىمدا ٶتتٸ دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل فاكت كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى دەپ ويلايمىن.
كەلەشەكتە گازەتتەرٸڭٸز ەكٸ حالىق اراسىنداعى دوستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى دەپ سەنەمٸن. سٸزدەرگە شىعارماشىلىق تابىس, وقىرماندارىڭىزعا اماندىق, باق-بەرەكە تٸلەيمٸن.
