قاسىم-جومارت توقاەۆ گاز سالاسىن دامىتۋ جٶنٸندە كەڭەس ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى اقوردا.
بەينە بايلانىس رەجيمٸندە ٶتكەن جيىن بارىسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترٸ نۇرلان نوعاەۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇەق» اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ باسقارما تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆ, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ەكٸمٸ التاي كٶلگٸنوۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ جەڭٸس قاسىمبەك, تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ٶمٸرزاق شٶكەەۆ جەنە «تەڭٸزشەۆرويل» جشس-نٸڭ باس ديرەكتورى كەۆين لايون بايانداما جاسادى.
جيىندى اشقان پرەزيدەنت گاز سالاسىنىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن دە, ەلەمدٸك ەنەرگەتيكا جٷيەسٸ ٷشٸن دە ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– گاز سالاسى ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى ورىن يەلەنٸپ وتىر. سونىمەن بٸرگە ەلٸمٸز گازدى جىلدان جىلعا كٶبٸرەك تۇتىنۋدا. بٸراق, گاز ٶندٸرۋ قارقىنى وعان ساي ەمەس. ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸستەرٸن گازعا كٶشٸرەتٸن جاڭا جوبالار ٸسكە قوسىلۋدا. كٶگٸلدٸر وتىن جاعاتىن تۇرعىندار سانى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان گازعا دەگەن سۇرانىس ارتا تٷسەدٸ. وسى سۇرانىسقا ساي ەردايىم ۇسىنىس بولۋعا تيٸس, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ جولدارى جٶنٸندەگٸ باياندامالاردى تىڭداعان مەملەكەت باسشىسى سالانى دامىتۋدىڭ جەنە باسقارۋدىڭ قازٸرگٸ مودەلٸ جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتٸنٸن ايتتى.
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى كٶمٸرسۋتەگٸ شيكٸزاتىنىڭ نەگٸزگٸ كٶزدەرٸ مۇناي كەن ورىندارىنا تيەسٸلٸ بولدى. گاز كەن ورىندارىن بارلاپ, يگەرۋدە, سونىڭ ٸشٸندە, كاسپيي اكتيۆتەرٸ بويىنشا ٸس جٷزٸندە العا جىلجۋ جوق. سوندىقتان گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى ارقىلى كەڭەيتۋ ٷكٸمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى ٷشٸن سالانى دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ بولۋعا تيٸس, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, سالانىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا باسا مەن بەرۋ كەرەك. قازٸرگٸ جٷيە اياسىندا پايدالى قازبالاردى يگەرۋشٸلەر گاز ٶندٸرٸسٸ مەن گاز ٶڭدەۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا مٷددەلٸ ەمەس. ٷكٸمەتكە گاز ٶندٸرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسييا تارتۋ جولدارىن ٸزدەستٸرۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرٸلدٸ.
وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازترانسگازدىڭ» ۇلتتىق گاز كومپانيياسىنا اينالاتىنىن جەنە گەولوگييالىق بارلاۋدان باستاپ دايىن ٶنٸم شىعارۋعا دەيٸنگٸ بٷكٸل جۇمىستاردى اتقاراتىنىن جەتكٸزدٸ. پرەزيدەنت جاڭا كەن ورىندارىندا پايدالى قازبالاردى يگەرۋدە باسىمدىق قۇقىعىن «قازترانسگاز» كومپانيياسىنا بەرۋ تۋرالى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ۇسىنىسىن قولدادى.
– سونىمەن قاتار ٷكٸمەت مۇنداي قۇقىق بەرۋدٸڭ بارلىق قىرلارى مەن شارتتارىن مۇقييات زەردەلەۋٸ قاجەت. گاز كەن ورىندارىنا قول جەتٸمدٸلٸكتٸ مونوپوليياعا اينالدىرماۋ اسا ماڭىزدى. ٷكٸمەت تەۋەلسٸز ينۆەستورلاردىڭ دەربەس بارلاۋ جٷرگٸزۋٸنە جەنە گاز كەن ورىندارىنا قاتىستى ەزٸرلەمەلەر دايىنداۋىنا جاعداي جاساۋعا تيٸس. گاز كومپانييالارىنىڭ ۆەرتيكالدٸ ٷيلەسٸم بويىنشا جۇمىس ٸستەۋ تۇجىرىمداماسى سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلعان جاعدايدا ٷكٸمەت سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بٸرلەسٸپ, 2022 جىلى «قازترانسگاز» كومپانيياسىن IPO-عا, سونىڭ ٸشٸندە, حالىقتىق IPO ارقىلى شىعارۋ مٷمكٸندٸگٸن زەرتتەۋٸ قاجەت. بۇل قارجى نارىعىن ايتارلىقتاي جانداندىرادى جەنە ازاماتتاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ گاز بايلىعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن يەلەنۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ٸشكٸ گاز نارىعىنداعى باعا بەلگٸلەۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋدٸ نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ٶڭٸرلەردٸ جاپپاي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ گازدى تۇتىنۋ كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىنا ەكەپ سوعادى. سوڭعى بەس جىلدا ٸشكٸ نارىقتاعى گاز 40 پايىزعا, ياعني 12 دەن 17 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيٸن ارتتى. وسى رەتتە قازاقستانداعى گازدىڭ باعاسى تمد ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدە بولىپ وتىر.
– بۇعان دەيٸن ٶڭٸرلەر بويىنشا گاز تاريفىن رەتتەۋ جەنە حالىقتى قول جەتٸمدٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸم. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋ كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن توپتارىن, سونداي-اق, جۇمىسى گاز باعاسىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكونوميكا سالالارىن جٷيەلٸ تٷردە قورعاۋ ماقساتىمەن باعا بەلگٸلەۋدٸڭ تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ جاڭا اشىق مودەلٸ قاجەت. ٷكٸمەتكە 1 قىركٷيەككە دەيٸن اتالعان مەسەلەنٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت گاز تاسىمالداۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت پەن قورعا, ەكسپورتتان, تٸپتٸ, جەكەشەلەندٸرۋدەن تٷسەتٸن تابىستاردى قوسا العاندا, قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸن ٸسكە قوسۋدى تاپسىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ٷش جىلدا ەلٸمٸز بويىنشا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن تۇتىنۋ دەڭگەيٸ ەكٸ ەسەدەن استام ٶسكەن.
– تەك ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اۆتوكٶلٸكتەردٸڭ 90 پايىزدان استامىندا سۇيىتىلعان گاز پايدالانىلادى. ٶڭٸردٸڭ نەگٸزگٸ گاز جەتكٸزۋشٸسٸ قازاق گاز ٶڭدەۋ زاۋىتى بولىپ تابىلادى. ونىڭ نەگٸزگٸ قۇرال-جابدىقتارىنىڭ 90 پايىزى توزعان. زاۋىتتىڭ اپاتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى توقتاپ قالۋى حالىقتى گازسىز قالدىرۋى مٷمكٸن. وسى رەتتە قازاق گاز ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىندا سالىناتىن جاڭا گاز ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن كەشٸكتٸرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸك جاعىنان دا قاۋٸپ تۋعىزادى. ٷكٸمەتكە «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بٸرلەسٸپ, اتالعان باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋدى تاپسىرامىن. جاڭا زاۋىت 2023 جىلدان كەشٸكپەي پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
كەڭەس بارىسىندا پرەزيدەنت تاعى دا بٸر سۇيىتىلعان گاز جەتكٸزۋشٸ كەسٸپورىننىڭ – اتىراۋ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى.
– جاڭعىرتۋ جۇمىستارى 2018 جىلى اياقتالعانىنا قاراماستان, كەسٸپورىن جۇمىسىندا ەلٸ دە ٸركٸلٸستەر بار. نەتيجەسٸندە, مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ بارلىق تٷرٸ بويىنشا ٶندٸرٸس كٶلەمٸ كەمٸپ, سونىڭ ٸشٸندە, سۇيىتىلعان گاز ازايىپ كەتتٸ. بۇل جانارماي قۇيۋ ستانتسييالارىنداعى تاپشىلىققا جەنە باعانىڭ شارىقتاۋىنا الىپ كەلدٸ. وسىعان بايلانىستى ٷكٸمەتكە سۇيىتىلعان گازعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋ پەرسپەكتيۆاسىن زەرتتەپ, ونى ٶندٸرۋدٸڭ قوسىمشا قۋات كٶزدەرٸن ٸزدەستٸرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس ەنگٸزۋدٸ تاپسىرامىن. گاز تاراتۋ جٷيەسٸنە قاتىستى مەسەلەنٸ جەكە قاراستىرۋ قاجەت. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اتالعان پروتسەسس جابىق ەرٸ تٷسٸنٸكسٸز جاعدايدا ٸسكە اسىرىلادى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ەتەك جايۋىنا الىپ كەلەدٸ. تيٸمسٸز دەلدالدارعا جول بەرمەۋ جەنە نارىق باعاسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى ساۋدا الاڭدارى ەنگٸزٸلدٸ. ولاردىڭ ەلەۋەتٸن بارىنشا پايدالانۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن بيزنەس جاڭا تەرتٸپتە جۇمىس ٸستەۋگە بەيٸمدەلۋٸ تيٸس, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە قازاقستاندى گازداندىرۋ ٸسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸ. ەلٸمٸز بويىنشا گازداندىرۋ دەڭگەيٸ 53 پايىزدان استى. التى ٶڭٸر 90 پايىزدان استام كٶلەمدە گازبەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى ەلوردانى, قاراعاندى جەنە اقمولا وبلىستارىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ مەرزٸمٸنٸڭ كەشٸكتٸرٸلٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
– «سارىارقا» ماگيسترالدٸ گاز قۇبىرى 2019 جىلى ۋاقىتىلى پايدالانۋعا بەرٸلگەن. بٷكٸل ەلٸمٸزگە ورتاق بۇل ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار جوبا ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا جەنە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ەكٸمدٸكتەردٸڭ سالعىرتتىعىنان تۇرعىن ٷيلەردٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدەرٸ كەيٸنگە شەگەرٸلۋدە. سوندىقتان ٷكٸمەتكە ناقتى مەرزٸمٸن, ينديكاتورلار مەن جاۋاپتى تۇلعالاردى كٶرسەتە وتىرىپ, اتالعان ٶڭٸرلەردٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارىن جانداندىرۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸن, اتاپ ايتقاندا, اقمولا جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىن گازبەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋدٸ قاجەت ەتەدٸ دەپ سانايدى. گازبەن قامتاماسىز ەتۋ اتالعان ٶڭٸرلەردٸڭ كەسٸپورىندارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا, بيزنەس جٷرگٸزۋ جەنە ٶمٸر سٷرۋ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
– بۇل – مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مەسەلە. ونى شەشۋدٸڭ ەكٸ جولى بار. اتاپ ايتقاندا «سارىارقا» ماگيسترالدٸ گاز قۇبىرىن ۇزارتۋ نەمەسە رەسەيلٸك گاز تاسىمالداۋ جٷيەسٸنە قوسىلۋ. اتالعان ەكٸ تەسٸلدٸڭ دە ٶز كەمشٸلٸكتەرٸ مەن ارتىقشىلىقتارى بار. ٷكٸمەتكە ٶڭٸرلەردٸڭ ەكٸمدەرٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جۋىق ارادا تاڭداۋ جاساۋى قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
كٶمٸرسۋتەگٸن ساپالى ٶڭدەۋ – مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. مەملەكەت باسشىسى قۇرىلىسى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان بٸرٸكتٸرٸلگەن گاز-حيمييا كەشەنٸنٸڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸتپەگەنٸن سىنعا الدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, جوعارى بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا نارىق تالاپتارىنا تۇتاستاي ساي كەلەتٸن وڭتايلى تەسٸلدەردٸ پىسىقتاعان جٶن. ٷكٸمەتكە كەشەندٸ ينۆەستيتسييالىق ۇسىنىس ەزٸرلەۋ تاپسىرىلدى.
– مۇناي-گاز حيميياسى سٶز بولعاندا, ەدەتتە, ەكٸ ٶنٸم, ياعني پوليەتيلەن جەنە پوليپروپيلەن تۋرالى عانا ايتامىز. ٶنٸم تٷرٸن كٶبەيتۋ كەرەك. نارىقتاعى سۇرانىس اتالعان ماتەريالدارمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. مۇناي-گاز حيميياسى بويىنشا ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتارعا باعىتتالعان ٶنەركەسٸپتٸك جەنە تۇرمىستىق دايىن زاتتاردىڭ بازالىق ٶنٸمٸن ٶڭدەۋ جٶنٸندەگٸ كەسٸپورىندار اشۋ قاجەت. جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, ٷكٸمەت دايىن ٶنٸمدٸ ەرتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى سالانى ودان ەرٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋٸ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بٷكٸل ەلەمدە ٶنەركەسٸپ پەن ەكونوميكانى كٶمٸرتەگٸنەن ادا ەتۋدٸڭ تۇراقتى ٷردٸسٸ بايقالىپ وتىرعانىن ەسكە سالدى. قازاقستان بۇل يگٸ ٸستەن سىرت قالماي, 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸنەن تازا ەل بولۋعا قول جەتكٸزەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
– قالدىقتاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا كەسٸپورىندار مەن ەكونوميكاعا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت. 2030 جىلعا قاراي گاز ٶندٸرۋ كٶلەمٸن 1,5 ەسەگە – 21-دەن 33 ميلليارد كيلوۆاتت ساعاتقا دەيٸن ارتتىرۋدى تاپسىرامىن. ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرٸمٸنٸڭ كەمٸندە تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ گازعا تيەسٸلٸ بولۋى كەرەك. مەنٸڭ تاپسىرماما سەيكەس سول ۋاقىتقا قاراي جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸنٸڭ كٶلەمٸ 15 پايىزدى قۇراۋى تيٸس. وسىلايشا, وسى ون جىلدىقتىڭ سوڭىنا قاراي ەلٸمٸزدەگٸ ەلەكتر قۋاتىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى مەيلٸنشە ەكولوگييالىق تازا ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن ٶندٸرٸلەتٸن بولادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
