فوتو: Akorda.kz
مەملەكەت باسشىسى 15-شٸ بريكس سامميتٸ اياسىندا يوححانەسبۋرگتە ٶتكەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ «بريكس پليۋس» ديالوگى وتىرىسىنا بەينەبايلانىس ارقىلى قاتىستى. پرەزيدەنت فورۋمدا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى رەتٸندە سٶز سٶيلەدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
ٶز سٶزٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ سيريلا رامافوساعا شاقىرتۋ ٷشٸن العىس ايتتى. سونداي-اق بٷگٸنگٸ سامميت بريكس-تٸڭ رٶلٸن ەلەۋلٸ تٷردە كٷشەيتٸپ, جاھانداعى كٶپتەگەن ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ شەشۋگە ىقپال ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماڭىزدى شارا حالىقارالىق ارەناداعى جاعداي شيەلەنٸسكەن كەزەڭدە ٶتٸپ جاتىر. ونىڭ سيپاتتارى ساياسي قىسىم جاساۋدان, كونفرونتاتسييادان جەنە جاپپاي سانكتسييا سالۋدان كٶرٸنەدٸ. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى جٶنٸندە ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸردٸ.
– بٷگٸندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۋاقىت ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقان بەدەلٸ كەڭ كٶلەمدە مويىندالىپ وتىر. ۇيىم ادامي رەسۋرستارى, تابيعي بايلىعى جەنە تەحنولوگييالىق ەلەۋەتٸ وراسان زور, ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردٸ بٸرٸكتٸرەدٸ. قازاقستان, ۇيىمنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە, ٶزٸنٸڭ تٶراعالىق ەتۋ كەزەڭٸندە شىۇ-نى الدىمىزداعى سىن-قاتەرلەرگە تٶتەپ بەرەتٸن اناعۇرلىم تيٸمدٸ الاڭعا اينالدىرۋدى كٶزدەپ وتىر. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كٶپجاقتى قارىم-قاتىناستى جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا مول تەجٸريبە جينادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بريكس پەن شىۇ-عا ورتاق مٷددەلەر مەن باسىمدىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت مىناداي نەگٸزگٸ باعىتتار بويىنشا كٷش بٸرٸكتٸرۋدٸ ۇسىندى.
– بٸز بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بۇۇ جارعىسىنا نەگٸزدەلگەن لايىقتى فورمۋلاسىن ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. وسى ماقساتتا مەن بيىلعى شىۇ سامميتٸندە «ەدٸلەتتٸ ەلەم مەن كەلٸسٸمدٸ جاقتايتىن دٷنيەجٷزٸلٸك بٸرلٸك تۋرالى» باستاما كٶتەردٸم. بۇل باستاما جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٸسٸن ٸلگەرٸلەتۋگە, سونداي-اق اناعۇرلىم راتسيونالدى ەلەمدٸك ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تەرتٸپتٸ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بريكس جەنە بريكس پليۋس قۇرامىنداعى سەرٸكتەستەر وسى باستامانى جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸندە بٸرلەسە ەرەكەت ەتە الادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ, بريكس جەنە «بريكس پليۋس» قۇرامىنداعى ەلدەردٸڭ ٶتە ماڭىزدى سانالاتىن تسيفرلىق ورتا, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالالارىنداعى ەلەۋەتتەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, اقپارات الماسۋ ٸسٸن كەڭەيتۋدٸ ۇسىندى.
سونداي-اق پرەزيدەنت بارشا سەرٸكتەستەردٸ «سولتٷستٸك-شىعىس» جەنە «شىعىس-باتىس» كٶلٸك دەلٸزدەرٸنە قاتىستى ەكونوميكالىق, ساۋدا, كٶلٸك جەنە ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى بٸرلەسە جٷزەگە اسىرۋعا شاقىردى.
– اسا ماڭىزدى «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسىن تولىقتىراتىن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ ساۋدا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا كەڭ مٷمكٸندٸك اشادى. مۇنداي ىقپالداستىق ٶڭٸرارالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا جەنە بٸزدٸڭ ايماقتاردىڭ كٶلٸك-ترانزيت ەلەۋەتٸن تولىق تانىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى ەلەمدەگٸ كليماتتىڭ ٶزگەرۋ پروبلەماسىنا توقتالدى.
– كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جاھاندىق اۋقىمداعى تەرٸس سالدارعا ەكەلٸپ سوعاتىنى بارشامىزعا مەلٸم. سوڭعى بٸرنەشە جىلدا جاھاندىق وڭتٷستٸك جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە ٶتە قاتتى قۋانشىلىق بەلەڭ الىپ, باسقا دا تابيعات اپاتتار جيٸلەپ كەتتٸ. وسىعان وراي قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا 2024 جىلدى «ەكولوگييا جىلى» دەپ جارييالاۋدى ۇسىنىپ, وسى ٶزەكتٸ پروبلەمانى شەشۋ جولىنداعى ورتاق كٷش-جٸگەردٸ ۇيىمداستىرۋعا دايىن ەكەنٸن بٸلدٸردٸ. شىۇ-نىڭ ەكولوگييا جىلىن ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-قيمىل جوسپارى – ۋاقتىلى كٶتەرٸلگەن باستاما. بۇل باستاما بريكس-كە مٷشە مەملەكەتتەر تاراپىنان دا قولداۋ تابادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸندە ايرىقشا ماڭىزعا يە بولا باستاعان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ.
پرەزيدەنت بٷگٸندە ەلەمدەگٸ ازىق-تٷلٸك ٶندٸرۋشٸ تٶرت ٸرٸ ەلدٸڭ ٷشەۋٸ – بريكس مٷشەلەرٸ ەكەنٸنە, ال بريكس ەلدەرٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جٸٶ-نٸڭ جيىنتىق مٶلشەرٸ ەلەمدٸك كٶرسەتكٸشتٸڭ جارتىسىنان اساتىنىنا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى ازىق-تٷلٸك تەڭگەرٸمسٸزدٸگٸن ازايتۋ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
– بٸز ەلەمدەگٸ ازىق-تٷلٸك پەن تىڭايتقىش جەتكٸزۋ ٸسٸنە ساياساتتى ارالاستىرماي, ولاردى كەز كەلگەن سانكتسييالار مەن شەكتەۋلەر ىقپالىنان بوساتۋىمىز كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ بريكس ەلدەرٸمەن جەنە افريكا وداعىمەن كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۇمتىلاتىنىن جەتكٸزدٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قاتىسۋشى مەملەكەت رەتٸندە بريكس ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا ٷلەس قوسقىسى كەلەدٸ.
– مەن جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, ورنىقتى دامۋدى جەنە ينكليۋزيۆتٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇجىمدىق كٷش-جٸگەردٸ ارتتىرۋ قاجەت ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷندٸستاننىڭ پرەمەر-مينيسترٸ نارەندرا موديدٸ ايدىڭ وڭتٷستٸك پوليۋسٸنە تاياۋ جەرگە ٷندٸستاندىق عارىش اپپاراتىنىڭ سەتتٸ قونۋىمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتادى.
سونىمەن قاتار جيىندا وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ سيريل رامافوسا, برازيلييا پرەزيدەنتٸ لۋلۋ دا سيلۆا, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, ٷندٸستان پرەمەر-مينيسترٸ نارەندرا مودي, قحر تٶراعاسى سي تسزينپين, بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش, يندونەزييا پرەزيدەنتٸ – وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا مەملەكەتتەرٸ قاۋىمداستىعىنىڭ (اسەان) تٶراعاسى دجوكو ۆيدودو جەنە تاعى باسقالارى سٶز سٶيلەدٸ.
