بۇل كٷن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2006 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى №ا/RES/61/225 ارنايى قارارىنىڭ نەگٸزٸندە, 2007 جىلدان باستاپ 14 قاراشادا جىل سايىن اتالىپ ٶتەدٸ. ماقسات – ەلەم نازارىن اۋدارا وتىرىپ, ديابەت سىرقاتىنا قارسى كٷرەسۋ.
قارىشتاپ دامىعان تەحنولوگييالار زامانى قولمەن اتقارىلاتىن جۇمىستاردى ازايتىپ, ادام ەڭبەگٸن ستانوكتارعا الماستىردى. وسىنىڭ سالدارىنان قوزعالىس از, بٸر جەردە وتىرىپ جۇمىس ٸستەيدٸ, ارتىق تاماق جەيدٸ, جاياۋ جٷرمەيدٸ. مەسەلەن, دٷنيەجٷزٸ بويىنشا 1980 جىلى بۇل دەرتپەن اۋىراتىندار سانى 108 ميلليون بولسا, 2014 جىلى 422 ميلليونعا جەتكەن.
ۇلتتىق قانت ديابەتٸ رەگيسترٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, جىل باسىندا ەلٸمٸز بويىنشا قانت ديابەتٸ دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعاندار سانى 309 مىڭعا جەتكەن. ولاردىڭ 18 مىڭى بٸرٸنشٸ تيپتەگٸ ديابەتپەن, 291 مىڭى ەكٸنشٸ تيپپەن اۋىرادى. ەكٸنشٸ تيپتەگٸ ديابەتكە شالدىققانداردىڭ 65 پايىزى – ەيەلدەر. سۋسامىرعا شالدىققان وتانداستارىمىزدىڭ 6 مىڭعا جۋىعى كاتاراكتادان زارداپ شەكسە, 3 مىڭى ينفاركت العان. بٸر مىڭ ادامنىڭ اياعى نەمەسە قولى كەسٸلگەن.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قانت ديابەتٸ تەگٸن ەمدەلەدٸ. كەپٸلدەندٸرٸلگەن تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك پاكەتٸ شەڭبەرٸندە ديابەتكە شالدىققان پاتسيەنتتەرگە 48 تٷرلٸ دەرٸ مەن مەديتسينا بۇيىمدارى بەرٸلەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە شپريتس, تەست-جولاقشا, گليۋكومەتر, ينسۋلين پومپالارى مەن 22 تٷرلٸ ينسۋلين دە بار.
«استانا قالاسىنداعى ەمدەۋ مەكەمەلەرٸندە اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸ ەنگٸزٸلۋدە, باعدارلاما بٸرٸنشٸ كەزەكتە ينفەكتسييالىق ەمەس سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جەنە ولارعا قارسى كٷرەس شارالارىن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان. «بۇل جەردە ۋچاسكەلٸك دەرٸگەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرٸ جاۋاپ بەرەتٸن ەر پاتسيەنتتٸڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە جەنە سەرٸكتەسە جۇمىس ٸستەۋٸنە ەرەكشە باسىمدىق بەرٸلەدٸ. مەسەلەن, ەربٸر ەلوردالىق ەمحانادا ينفەكتسييالىق ەمەس سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستار ٷشٸن دەنساۋلىق مەكتەپتەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, ونىڭ ٸشٸندە «ديابەت مەكتەبٸ» دە بار», - دەيدٸ "ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالالىق ساقتاندىرۋ قورى" كەاق استانا قالاسى بويىنشا فيليالىنىڭ ديرەكتورى نۇرلىبەك قابدىقاپاروۆ.
ديابەت – زات الماسۋ پروتسەسٸنٸڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن ەندوكريندٸك اۋرۋلار توبىنا جاتادى. ال ينسۋلين – كٶمٸرسۋ الماسۋ پروتسەسٸنە تٸكەلەي جاۋاپ بەرەتٸن گورمون. ونسىز قانت ورگانيزمدەگٸ جاسۋشالارعا سٸڭبەي, قان قۇرامىندا قالىپ قويادى. سالدارىنان جٷيكە تٸندەرٸ مەن ورگاندار جۇمىسى بۇزىلادى.
جالپى, ينسۋلين – ەبدەن زەرتتەلگەن گورمون. سوعان قاراماستان ديابەتتٸڭ پايدا بولۋ سەبەبٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز كٷيٸندە قالىپ وتىر. ەدەتتە, دەرٸگەرلەر مۇنى تۇقىم قۋالاۋشىلىقپەن بايلانىستىرادى. سونداي-اق, ديابەت ۇيقى بەزٸ اۋرۋلارى, گەپاتيت نەمەسە ٶزگە دە اۋتويممۋندىق سىرقاتتار, دۇرىس تاماقتانباۋ مەن زيياندى ەدەت سالدارىنان پايدا بولۋى دا مٷمكٸن. بۇل دەرتكە شالدىققان ادامداردىڭ اعزاسىندا گليۋكوزانىڭ سٸڭۋ پروتسەسٸ ٶزگەرەدٸ.
ديابەتتٸڭ نەگٸزگٸ سيمپتومدارىنىڭ بٸرٸ – گيپەرگليكەمييا نەمەسە قانداعى قانت دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ. وعان شالدىققان ادام ٷنەمٸ شٶلدەپ جٷرەدٸ, كٸشٸ دەرەتكە شەكتەن تىس كٶپ بارادى, شارشاعىش كەلەدٸ, سەبەپسٸزدەن سەبەپسٸز ازا باستايدى. اياق-قولدىڭ جانسىزدانۋى مەن اۋىرۋى دا – سۋسامىر بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. قان قۇرامىندا قانت كٶبەيٸپ كەتكەننەن كەيٸن جٷيكە جٷيەسٸ زاقىمدانىپ, ديابەتتٸك نەيروپاتيياعا ۇلاسادى. دەر كەزٸندە دۇرىس دياگنوز قويىلسا مۇنى توقتاتۋعا, تٸپتٸ, ەمدەپ جازۋعا دا بولادى. ۋاقىتىلى ەمدەلمەسە اياق-قولدىڭ اۋىرۋعانى كٷشەيٸپ, جازىلىپ بولمايتىن جارالار پايدا بولادى. ەكٸنشٸ تيپتەگٸ ديابەت باستالعاندا ناۋقاستىڭ كٶرۋ قابٸلەتٸ ناشارلاپ, كٶز الدى تۇماندانادى. تيٸسٸنشە ەمدەلمەسە پاتسيەنت كٶز جانارىنان مٷلدەم ايىرىلىپ قالۋى مٷمكٸن.
ەلەمنٸڭ كەيبٸر ەلدەرٸندە ديابەتتٸڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بٸرقاتار تاعام تٷرلەرٸن ساتۋعا تىيىم سالىنعان. نەمەسە زيياندى تاعامدارعا كٶپ سالىق سالىنادى. مەسەلەن, ۆەنگرييا بيلٸگٸ قۇرامىندا بايىتىلماعان مايلار, ترانس-مايلار, قانت پەن تۇزى كٶپ تاعامدارعا سالىناتىن سالىقتى كٶتەردٸ. ازىق-تٷلٸككە سالىق ەنگٸزٸلگەن تٶرت جىلدا قازىناعا 200 ميلليون ەۆرو تٷسكەن. ونىڭ 95 مىڭى دەرٸگەرلەر جالاقىسىنا 25 پايىز ٷستەمە رەتٸندە قوسىلدى. تۇرعىنداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ سالىق سالىناتىن ٶنٸمدەردٸ ازايتىپ, پايدالى تاماققا بەت بۇرعان.
ال, فرانتسييا, پورتۋگالييا, مەكسيكا, چيلي, ۆەتنام سىندى بٸرقاتار ەلدەردە قانت سالىعى قولدانىلادى. شري-لانكادا «سەن ويلاعانداي تەتتٸ ەمەس» دەگەن سلوگانمەن ەلەۋمەتتٸك جارناما جاسالعان. اۆتورلار اياعى كەسٸلگەن پرەندٸك-ادام, كٶزٸنٸڭ قاراشىعى جوق فيگۋرالار ارقىلى ديابەتتٸڭ امپۋتاتسييا, ينسۋلت, سوقىرلىق سىندى سالدارى جايلى بايانداۋعا تىرىسقان. بيىل سەۋٸر ايىندا بريتانييا بيلٸگٸ دە قانت سالىعىن سالدى. بريتاندىقتار تٷسكەن قارجىنى سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرۋ, مەكتەپكە دەيٸنگٸ بالالاردى دۇرىس تاماقتاندىرۋ باعدارلامالارىن ىنتالاندىرۋعا جۇمساماق. سالىق سالىناتىن تاعامدار تٸزٸمٸندە الكوگولسٸز سۋسىندار, اتاپ ايتقاندا, قۇرامىنداعى قانت مٶلشەرٸ 100 ميلليليترگە 5 گرامنان تۋرا كەلەتٸن سۋسىندار بار. كٶپ ۇزاماي Fanta سۋسىندارىنداعى قانت مٶلشەرٸن 6,9 گرامنان 4,6 گرامعا دەيٸن تٶمەندەتتٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, زاڭدى اينالىپ ٶتەتٸن, قانت ورنىنا قانت الماستىرعىش پايدالاناتىن كومپانييالار دا جەتٸپ ارتىلادى.
بيىلدان باستاپ قازاقستاندىق مەكتەپتەردە گازدالعان تەتتٸ سۋسىندار مەن شوكولاد ساتۋعا تىيىم سالىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ ەلجان بٸرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەنگٸزٸلگەن جاڭا ستاندارتتار بالالاردىڭ زيياندى تاعامداردى پايدالانۋىن شەكتەمەك.
ديابەتتٸ ديەتانىڭ, جاتتىعۋلار مەن دەرٸ-دەرمەكتٸڭ كٶمەگٸمەن ەمدەۋگە, سول ارقىلى ونىڭ اسقىنۋىنا جول بەرمەۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن ەر پاتسيەنت ٶز دەنساۋلىعىنا ٶزٸ جاۋاپتى: ول ارنايى كٷندەلٸك اشىپ, كٷن سايىن قان مەن نەسەپتەگٸ قانت دەڭگەيٸن, نەسەپتەگٸ اتسەتون مٶلشەرٸن, سالماعى مەن قان قىسىمىن جازىپ جٷرۋٸ تيٸس. بۇل ناۋقاستىڭ احۋالىن انىقتاپ, ەمدەۋ سحەماسىن اۋىستىرۋعا, ەمەدەۋ تەراپيياسىن, ديەتا مەن فيزيكالىق جاتتىعۋلار باعىتىن رەتتەپ وتىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
ديابەت بەلگٸلەرٸن بايقاعان جاعدايدا ەندوكرينولوگ-دەرٸگەرگە قارالۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن قانداعى قانت مٶلشەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن اناليز تاپسىراسىز (قاندى اش قارىنعا تاپسىرادى). سونىمەن قاتار, دەرٸگەر سٸزگە گليۋكوزاعا تٶزٸمدٸلٸك سىناماسىنا, نەسەپتەگٸ گليۋكوزا قۇرامىن, قانداعى ينسۋلين, س-پەپتيد جەنە گليكيرلەنگەن گەموگلوبين مٶلشەرٸن انىقتاۋعا جولداما بەرەدٸ.
دياگنوز راستالسا پاتسيەنتتٸ ەڭ الدىمەن «ديابەت مەكتەبٸنە» جٸبەرەدٸ. ەربٸر ەمحانا جانىندا جۇمىس ٸستەيتٸن بۇل كابينەتتەر گليۋكومەتردٸڭ كٶمەگٸمەن قانداعى قانت دەڭگەيٸن ٶلشەۋ, دۇرىس تاماقتانۋ مەن ينسۋلين ەكپەسٸن سالۋ جولدارىن ٷيرەتەدٸ. بۇل ەكپەلەر قارىنعا نەمەسە سانعا سالىنادى.
ديابەتپەن ٶمٸر سٷرۋگە بولادى. دەگەنمەن ول تەرتٸپ پەن ٶزٸن-ٶزٸ باقىلاۋدى تالاپ ەتەدٸ. تەحنولوگييا كٷن سايىن جاڭارىپ جاتقان بٷگٸنگٸ زاماندا ديابەتكە شالدىققاندارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالۋدا. مەسەلەن, قانداعى قانت دەڭگەيٸ جوعارىلاي باستاعاندا سمارتفونعا حابارلاما جٸبەرەتٸن مونيتورينگ قۇرالدارى بار. شپريتستٸ از پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ينەكتسييالىق پورتتار جاساپ شىعارىلدى (iPort Advance تٷتٸكشەسٸن ٷش كٷنگە تەرٸنٸڭ استىنا قويادى, ول قانعا ينسۋلين جٸبەرٸپ تۇرادى). مەديتسينا عىلىمىنداعى جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸ – گليۋكوزاعا سەزٸمتال كەلەتٸن "اقىلدى گەل». جاپوندىق عالىمدار ەزٸرلەگەن پوليمەرلٸ گەل تەرٸنٸڭ استىنا ەگٸلەدٸ. قانت دەڭگەيٸ كٶتەرٸلە باستاعاندا ول ينسۋليننٸڭ قاجەتتٸ مٶلشەرٸن قانعا جٸبەرٸپ وتىرادى.
ال, امەريكاندىق دەرٸگەر سارا حوللبەرگتٸڭ ەكٸنشٸ تيپتەگٸ ديابەتكە قارسى كٷرەستە قولداناتىن ارنايى ٶز ديەتاسى بار. ول ٶز پاتسيەنتتەرٸنە ديابەتكە «كٶمەكتەسەتٸن» كٶمٸرسۋلاردان (سونىڭ ٸشٸندە, جارما, كارتوپ, قانت) باس تارتىپ, ولاردىڭ ورنىنا مايلاردى تۇتىنۋدى ۇسىنادى.
عالىمدار زەرتتەۋٸ ٶز الدىنا, مەملەكەت, ەرينە, سىرقاتقا شالدىققان جانداردى قاراۋسىز قالدىرمايدى. دەسەك تە, دەنساۋلىق قورعانى – ٶزٸمٸز. ديابەتتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن: سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, شەكتەن تىس تەتتٸ نەمەسە مايلى تاماقتاردان باس تارتۋ, سپورتپەن اينالىسۋ, تەمەكٸدەن باس تارتۋ, دەرٸگەرگە ۋاقىتىلى قارالىپ, قانداعى قانت مٶلشەرٸن انىقتاپ وتىرۋ قاجەت.
جانارگٷل ٷمبەتوۆا,
ەمسق استانا فيليالىنىڭ
تۇرعىنداردى اقپاراتتاندىرۋ
جەنە ٶتٸنٸشتەردٸ قاراستىرۋ
بٶلٸمٸنٸڭ باس ساراپشىسى
