قاللەكي تەاترىنىڭ قيلى تاريحى

(ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنا 25 جىل تولۋىنا وراي)

الدان سمايىل, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى

1990 جىلدىڭ 10 مامىرىندا تسەلينوگراد قالاسىندا «تٸل جەنە مەدەنيەت» اتتى وبلىستىق قازاق قوعامى قۇرىلدى دا مەن سونىڭ تٶراعاسى بولىپ سايلاندىم. قوعامنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان ازاماتتارمەن, اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرٸ جەڭٸس كەرٸباەۆ, قانات قاليەۆپەن كەڭەسٸپ, نەگٸزگٸ مٸندەت-ماقساتىمىزدى ايقىندادىق. قالا مەن وبلىستىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ, قازاق مەكتەپتەرٸ مەن بالاباقشالارىن كٶبەيتۋ, ۇلتتىق دراما تەاترىن اشۋ سەكٸلدٸ بٸرنەشە ٸرٸ شارالار بەلگٸلەندٸ.

قوعامنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە وبلىس باسشىسىنا كٸرەيٸن, ماقسات-مٷددەمٸزدٸ ايتايىن دەپ ويلادىم. العا قويعان مٸندەتتەردٸڭ شەشۋٸ, تٷپتەپ كەلگەندە, تٷگەلدەي سونىڭ ىقىلاس-نيەتٸنە تەۋەلدٸ بولعان سوڭ, ەرتەرەك كەڭەسكەن جٶن.

ۇمىتپاسام, مامىردىڭ 20-سىندا وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى اندرەي گەورگيەۆيچ براۋن ٶتٸنٸشٸم بويىنشا قابىلدادى. اتشاپتىرىم كابينەتتٸڭ تٶرٸندەگٸ ٷستەلدە كٶيلەكشەڭ وتىر ەكەن. ورنىنان تۇرعان جوق, سەلەمٸمە باسىن يزەدٸ دە:

– ايتا بەرٸڭٸز, – دەدٸ.

قوعام قۇرىلعانىن, ەل جاعالاي قولداعانىن, حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەگٸ بويىنشا وسىنداي دا وسىنداي شارالاردى قولعا الماق بولىپ, سوعان قام جاساپ جاتقانىمىزدى ايتتىم.

– كەشٸرەرسٸز, – دەدٸ ول. – بۇلارىڭىزدىڭ بەرٸ بٷگٸننٸڭ ەمەس, كەلەشەكتٸڭ ٸسٸ.

قالا مەن وبلىستىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ جٶنٸندەگٸ مەسەلەنٸ الىپ قارايىق. جارايدى, ەدٸلدٸك ورناسىن, مەنٸڭ قارسىلىعىم جوق. بٸراق ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بۇل ۇسىنىستى قولدامايدى. «تسەلينا» دەگەن سٶز تىڭ يگەرۋشٸلەر ٷشٸن قىمبات سٶز. كەرەك دەسەڭٸز, قاسيەتتٸ سٶز. ال تەاترعا كەلسەك, ونى اشۋعا تاريحي دەيمٸز بە, ەلدە مەدەني-رۋحاني دەيمٸز بە, ناقتى ەرٸ مەندٸ سەبەپ كەرەك.

– ونداي سەبەپ بار, – دەدٸم. قالا مەن وبلىستا العاشقى قازاق دراما ٷيٸرمەلەرٸ مەن تۇڭعىش قازاق تەاترى قاشان اشىلعانىن, قانداي سەبەپپەن قاي كەزدە جابىلعانىن كەڭٸنەن ەڭگٸمەلەپ بەردٸم.

انىعىندا بۇل دا بٸر قالىڭ تاريح. تاراتىپ ايتسام, اقمولا قالاسىندا قازاق دراما ٷيٸرمەسٸ 1913 جىلى قۇرىلعان. ونى ۇيىمداستىرعان – ابدوللا اسىلبەكوۆ, العاشقى قازاق پۋبليتسيستەرٸنٸڭ بٸرٸ.

بٸزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا ٷيٸرمە ۇزاق جۇمىس ٸستەمەگەن, ابدوللا تورعايدا باستالعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋعا اتتانادى دا تارايدى.

ٶڭٸردەگٸ تەاتر ٶنەرٸنٸڭ بۇدان كەيٸنگٸ تاريحى اقمولا قالاسىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. شاھاردىڭ ٶتكەنٸنە قانىق ەل سەكەن سەيفۋلليننٸڭ وسىندا «1917 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە قوعامدىق-ساياسي جەنە مەدەني ماقسات كٶزدەگەن «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرعانىن جاقسى بٸلەدٸ. بۇل تولىسىپ كەلە جاتقان تالانتتى اقىننىڭ شەرۋباي-نۇرانىڭ بويىنداعى بۇعىلى مەكتەبٸن اشىپ, سوندا بٸر جىل ساباق بەرگەن سوڭ, اقمولاعا قونىس اۋدارعان كەزٸ ەدٸ. جٷرەكتەگٸ جاستىق جالىن, قانىندا بار قايراتكەرلٸك قاسيەت تىنىم تاپتىرسىن با, قالا ٶمٸرٸنە ەرەكشە جٸگەرمەن بەلسەنە ارالاسادى. قازاق جاستارىن تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرىپ, رۋحاني ازاتتىق, ەل مەن جەر ەركٸندٸگٸ جايلى ايتا باستايدى. سول ەكپٸنمەن «باقىت جولىنا» دراماسىن جازادى. مٸنە وسى پەسانى «جاس قازاقتىڭ» مٷشەلەرٸ 1918 جىلى 1 مامىر مەرەكەسٸندە قويعان.

ەلدٸڭ ساحنا ٶنەرٸنە دەگەن وسىنشا قۇشتارلىعى اقىرى جەمٸسٸن بەردٸ. 1919 جىلى اقمولادا وبلىستىق ورىس-قازاق تەاترى اشىلدى. بۇعان وسى ۋاقىت ارالىعىندا «تٸرشٸلٸك» گازەتٸن شىعارىپ ٷلگەرگەن سەكەننٸڭ ٶزٸ دە, جۇرتتى دٷر سٸلكٸندٸرگەن العاشقى دراماسى دا ايرىقشا ىقپال ەتكەن ەدٸ.

ٷشٸنشٸ جەلتوقساندا شىمىلدىعىن اشقان وسى العاشقى رەسمي تەاتردىڭ تۇراقتى ساحناسى بولعان جوق. ەر جەرگە كٶشٸپ-قونىپ جٷردٸ. 1923 جىلى عانا حالىق ٷيٸ دەپ اتالعان, مۋزەي ت.ب. مەدەني وشاقتار شوعىرلانعان عيماراتقا ورنىقتى. ارادا جەتٸ جىل ٶتكەندە بۇل عيمارات ٶرتەنەدٸ.

وسىدان سوڭ تەاتر دا جۇمىسىن توقتاتقان. ال حالىقتى قيلى زامان-الاپات سوعىس كٷتٸپ تۇر ەدٸ. ەر-ازامات تٷگەل مايدانعا اتتاندى. تەاتر اكتەرلەرٸنٸڭ كٶبٸ بٸرگە كەتتٸ.

ويىن-ساۋىقتى وسىلاي ۇمىتىپ, كٶڭٸلٸ كٷپتٸ بولعان ەل 1942 جىلى جاۋ قولىندا قالعان ۆوروشيلوۆگرادتان كٶشٸپ كەلگەن تەاتردىڭ قويىلىمدارىنا بارا قويمادى ما, ەلدە قالا قارجىلاندىرمادى ما, تۇراقتاماي ماحاچكالاعا كەتەدٸ. كەلەسٸ 1943 جىلى وبلىس باسشىلىعى كٷتپەگەن جەردەن بۇرىنعى ورىس-قازاق تەاترىن قايتا اشادى.

قولايلى ٷي دە تابىلادى. تٶڭكەرٸسكە دەيٸن قىزدار سەميناريياسى بولعان عيمارات بيٸكتەتٸلٸپ قايتا سالىنادى دا تەاترعا باسى بٷتٸن بەرٸلەدٸ.

ۋاقىت زىمىراپ ٶتٸپ جاتتى. قىرعىن سوعىس تا جەڭٸسپەن اياقتالدى. ەل ەتەك-جەڭٸن جيناپ, بەيبٸت ٶمٸردٸڭ شۋاعىنا بٶلەنە باستادى. ەر-ازاماتى مايداننان ەسەن-ساۋ ورالعان شاڭىراقتار شالقار تەڭٸزدەي شالقىسا, قارا قاعاز العان قام كٶڭٸل وشاقتار ەلدٸڭ اماندىعىن دەتكە قۋات ەتتٸ. ەن الاڭسىز ايتىلىپ, كٷي كٷرسٸنٸسسٸز شەرتٸلٸپ, تەاتر دا جاڭا جايدارى كەزەڭگە بەيٸمدەلٸپ جاتقان-دى. كٷتپەگەن جەردەن قازاق توبىن جابۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانادى. سەبەبٸ – ول ٶزٸن ٶزٸ قارجىلىق جاعىنان اقتاماعان كٶرٸنەدٸ.

شىندىعىندا بۇل قۇرعاق سىلتاۋ بولاتىن. بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸنبەي تەك ٶزٸ تاپقان اقشامەن كٷن كٶرگەن تەاتر بولعان ەمەس, ەلٸ كٷنگە جوق. كوممۋنيستٸك رەجيم سوعىستا جەڭٸسكە جەتكەن سوڭ سوعان دەيٸن قىلىشتىڭ جٷزٸمەن جٷرگٸزٸلگەن نەسٸلدٸك الالاۋ ساياساتىن قايتا تٸرٸلتكەن-دٸ. ۇلت تٸلٸ, ۇلتتىق مەدەنيەت پەن تاريحقا مىلتىقسىز مايدان اشىلعان.

ٶڭٸردەگٸ قازاق ساحنا ٶنەرٸ ۇزاق ۋاقىت بٸر تۇرىپ, بٸر سٷرٸنٸپ اقىرى قۇرىپ تىنسا, ورىس تەاترى دەۋٸرلەپ كەلە جاتقان-دى. سول 1955 جىلى وعان پرولەتاريات جازۋشىلارىنىڭ ساردارى ماكسيم گوركيي ەسٸمٸ بەرٸلٸپ, قازٸرگٸ عيماراتقا بٸرجولا ورنىقتى. 1909 جىلى اقمولا ۋەزٸ قۇرىلىپ, قالا باسقارماسىنىڭ باستىعى ٸرٸ كەسٸپكەر س.كۋبرين سەميناريياعا ارناپ سالدىرعان بۇل ٷي تەاترعا لايىقتالىپ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلدٸ, مەسكەۋ مەن باسقا دا قالالاردان ساحنا شەبەرلەرٸ شاقىرىلدى, بارلىق كەرەك-جاراق تابىلدى.

قازاق تەاترى, مٸنە وسىنداي شىرعالاڭدى باستان كەشٸرگەن-دٸ.

– تٷسٸنٸكتٸ, – دەدٸ اندرەي گەورگيەۆيچ, – اقشا تاپپادى دەگەن سىلتاۋمەن قاساقانا جابىلعان قازاق تەاترىن قايتا اشۋ كەرەك. سولاي ما?

– يە. دەل سولاي.

– نەگٸزٸندە بۇل مەسەلەمەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ اينالىسۋعا تيٸس. سونداعىلارعا كەڭەس تٷرٸندە ايتايىن. زەرتتەسٸن, كەسٸپ-پٸشسٸن.

كٶڭٸل كٶنشٸتپەيتٸن ەڭگٸمە وسىمەن بٸتتٸ.

ەرتەڭٸنە قوعام باسقارماسىنىڭ مٷشەلەرٸن جاينادىم. وبكومنىڭ ەكٸ حاتشىسىندا بولعان ەڭگٸمەنٸ تالقىلاپ, اندرەي گەورگيەۆيچكە باراتىن اقساقالداردىڭ تٸزٸمٸن جاسادىق تا ولارمەن سول جەردە حابارلاستىق. بٸرٸ كەلٸستٸ, بٸرٸ سىلتاۋراتتى. ٸرٸكتەي كەلە, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشٸلەرٸ, وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى, اعا بۋىن عالىمدار, «تٸل جەنە مەدەنيەت» قوعامىنىڭ باسشىلارى بار توپ قۇرىلدى.

ارادا اپتادان استام ۋاقىت ٶتتٸ. وبكومدا كٷندە جيىن, كٷندە كەڭەس. سٶيتٸپ جٷرگەندە رەسپۋبليكالىق قوعام قۇرىلادى, ۇيىمداستىرۋ جيىنى ٶتەدٸ. وعان وبلىستاردان ٶكٸلدەر قاتىسادى دەپ الماتىعا شاقىرتتى. جاساقتاعان توبىمىزدى براۋن مەن سول جاقتا جٷرگەندە قابىلداپتى. «وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنە بۇرىن دا ايتقانمىن, تاعى دا ايتامىن» – دەپ قايتارعان.

وسىدان كەيٸن كەشٸكپەي براۋنعا بارعان توپتى اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى راۋشان قاناپييانوۆا شاقىردى. جاقسىلىق شىعار دەپ جەلٸپ جەتتٸك.

– قازٸرگٸ جاعدايدى بٸلەسٸزدەر, – دەپ باستادى ول ەڭگٸمەنٸ. – قيىن كٷندەردٸ باستان كەشٸرٸپ جاتىرمىز. وسىنداي كەزدە تەاتر اشۋ اۋىرعا سوعاتىن تٷرٸ بار. ودان دا رەسپۋبليكاداعى قازاق تەاترلارىن جيٸ شاقىرىپ تۇرايىق. باسقا دا ۇلتتىق ٶنەر وشاقتارى جەتكٸلٸكتٸ, ولار دا كەلەدٸ.

– جوق, – دەدٸك جاپاتارماعاي. – بٸزگە تٶل تەاتر كەرەك. ەگەر مەسەلەنٸ ٶزدەرٸڭ شەشپەيتٸن بولساڭدار, الماتىعا بارامىز. بٸزدە باسقا امال قالعان جوق.

وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ناقتى تاپسىرما بەرمەگەنٸ وسىدان بەلگٸلٸ بولدى. نە ٸستەيمٸز, وعان تاعى دا سۇرانامىز با دەپ جٷرگەندە قايسار وماروۆ شاقىردى. ەلگٸ ەڭگٸمەنٸ اندرەي گەورگيەۆيچ ەستٸگەنٸن, ويلانا كەلە قايريدەن كەرٸباەۆقا قازاق قوعامىنىڭ ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتقانىن جەتكٸزدٸ.

– تەاتردىڭ ەندٸگٸ تاعدىرى سونىڭ قولىندا, – دەدٸ.

وسى تۇستا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان قايريدەن كەرٸباەۆ اقمولا ٶڭٸرٸنٸڭ ازاماتى ەدٸ. بۇعان دەيٸن اتباسار, تەڭٸز سەكٸلدٸ ٸرٸ اۋدانداردى باسقارعان قازاقنامايى ادام. دۇرىس شەشٸم قابىلدار جەنە كٶپكە سوزباس دەدٸك. انىعىندا سولاي بولدى دا. 1990 جىلعى 28-شٸلدەدە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ وبلىستىق قازاق مۋزىكالى-دراما تەاترىن قۇرۋ تۋرالى شەشٸمٸ شىقتى.

سول شاقتا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸندە كادرلىق اۋىس-تٷيٸس تە بولدى. راۋشان قاناپييانوۆا مەسكەۋگە وقۋعا كەتٸپ, ورنىنا سايلاۋ بايبولوۆ كەلدٸ. بۇل ازاماتتى بٸرازدان بٸلەتٸنمٸن. ۇلانعايىر قازاق دالاسىنىڭ شەجٸرەلٸ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەرەيمەنتاۋدا تۋىپ ٶسكەن. ايماقتىڭ تاريحىنان مول حابارى بار, باسشىلىق قىزمەتتە ىسىلعان ۇلتجاندى ادام. ول قاجەت كەزٸمٸزدە شاقىرىپ جٷرٸپ, تەاتردىڭ بارلىق شارۋاسىن ىڭ-شىڭسىز تىندىرىپ جاتتى. ال جۇمىس كٶپ ەدٸ. ٶنەر شاڭىراعىنا ٷي كەرەك, قۇرال-جابدىق كەرەك, باسشى كەرەك…

سول كٷندەرٸ سايلاۋعا جامبىلبەك ەسٸمدٸ تەاتر مامانى شىعىپ, ٶزٸن باس رەجيسسەرلٸككە ۇسىنىپتى. ۇمىتپاسام قوستانايلىق-اۋ دەيمٸن. مەن بۇل ورىنعا قاراعاندىداعى سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرٸ جاقىپ وماروۆ لايىق دەدٸم. ول ويلانا كەلە كەلٸستٸ.

بۇل تاڭداۋدىڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار ەدٸ. قاراعاندى مەن اقمولانىڭ اراسى جاقىن. جاقىپ اكتەرلەرٸن ەرتٸپ جىل سايىن كەلەتٸن. تەاترى جوق قالا قازاعى ٷشٸن ولاردىڭ ەر ساپارى مەرەكە. قويىلىمدارىنا حالىق اتكٶپٸر جينالادى. بٸردە اقان سەرٸ مەن اقتوقتىنىڭ, بٸردە شوقاننىڭ, ەندٸ بٸردە زەۋرەشتٸڭ تاعدىرىنا كٷيٸپ-جانادى.

مٸنە, وسىلاي كٶرشٸ شاھار تەاترىنا باۋىر باسقان ەدٸك. رامازان, سەردەش, قايرات, شەمٸل, كەڭەس سەكٸلدٸ اكتەرلەردٸڭ تۋما تالانت ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇراتىن. الدىڭعى ٷشەۋٸ ەنگە دە جٷيرٸك. شىندىعىن ايتقاندا جاقىپقا سولار ٷشٸن دە توقتاعام.

سايلاۋدىڭ كەلٸسٸمٸن العان سوڭ قاراعاندىعا حابارلاستىم. سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترى باس رەجيسسەرٸنٸڭ قابىلداۋ بٶلمەسٸنە قوڭىراۋ شالعام.

– جاقاڭ بٷگٸندە بٸزدە جۇمىس ٸستەمەيدٸ, – دەدٸ تەلەفون تۇتقاسىن كٶتەرگەن ەيەل.

– قىزمەتٸن اۋىستىرعان با?

– يە.

– قازٸر قايدا?

– الماتىداعى ەۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا.

ول جاق شىمكەنتكە سٸلتەدٸ.

شىمكەنتتٸڭ تەاترىنداعىلار ونىڭ جۇمىستا ۇدايى وتىرا بەرمەيتٸنٸن, رەپەتيتسيياسى بولسا عانا كەلەتٸنٸن ايتتى. تەلەفونىن سۇراپ ەدٸم, جەكە كابينەتٸ جوق دەدٸ. سودان ٶزٸمنٸڭ مەكەن-جايىمدى ايتىپ, سەلەمٸمدٸ جەتكٸزۋدٸ ٶتٸندٸم.

جاقىپ ەرتەڭٸنە حابارلاستى. اقمولادا تەاتر اشىلعانىن ەستٸگەندە:

– مەن تەز جەتەيٸن, – دەدٸ.

– كەلەسٸز, ەگەر بٸزدٸڭ بٸر شارتىمىزدى ورىنداساڭىز, – دەدٸم.

– قانداي?

– قاراعاندى تەاترىنىڭ ماڭدايالدى اكتەرلەرٸن الىپ كەلەسٸز.

– ول جاقتان كەتٸپ ەدٸم… سٶيلەسەيٸن.

ارادا ٷش كٷن ٶتكەندە تاعى دا قوڭىراۋلاتتى.

– مەن تسەلينوگرادتىڭ تەمٸرجول ۆوكزالىندا تۇرمىن. جۇمىس ورىنىڭ قاي جەردە? – دەدٸ.

– تابا الماسسىز, ٶزٸم بارايىن, – دەدٸم تاڭ قالىپ. ول دەل وسىلاي ەسكەرتۋسٸز جەتٸپ كەلەدٸ دەپ ويلاعان جوق ەدٸم.

سول كٷنٸ ٷيدە كەڭ وتىرىپ سٶيلەستٸك. قاراعاندىدان نەگە كەتكەنٸن سۇراعان جوقپىن, ٶزٸ ايتپادى. ەڭگٸمەنٸڭ ۇزىنا بويىندا وسى ساپارىندا اقمولاعا ورنىعاتىندىعىنا سەنٸپ كەلگەنٸن اڭعارتۋمەن بولدى. وبلىس پەن قالا باسشىلارىنا جولىقتىرۋىمدى ٶتٸندٸ. مەن ەلگٸ شارتتى تاعى دا ەسٸنە سالدىم.

– قاراعاندىعا بارىڭىز, رامازاندارمەن سٶيلەسٸڭٸز, بٸزگە كەلۋگە كٶندٸرٸڭٸز, – دەدٸم.

ەرتەڭٸنە سول جاققا جٷرٸپ كەتتٸ دە, ارادا ەكٸ كٷن سالىپ ورالدى.

– شارتىڭ ورىندالادى, ايتقان اكتەرلەرٸڭ تٷگەل كەلەدٸ, – دەدٸ سەنٸممەن.

ۋەدە – قۇداي سٶزٸ, ايتقانىمىزدا تۇردىق, تەاتردىڭ باس رەجيسسەرٸ بولىپ تاعايىندالدى. ٸسكە قىزۋ كٸرٸستٸ. سايلاۋ بايبولوۆ ارقىلى شارۋاسىن سەتتٸ تىندىرىپ جاتتى. قالانىڭ ورتا تۇسىنداعى ەرتەرەكتە سالىنعان ەكٸ عيماراتتىڭ بٸرٸ جاتاقحانا, ەكٸنشٸسٸ شەبەرحانا تٷرٸندە بەرٸلدٸ. وسىدان كەيٸن قاراعاندىداعى اكتەرلەر دە كەلە باستادى. ولارعا ۋاقىت ٶتە كەلە 15 پەتەر بەرٸلدٸ. جاقىپ تٶرت بٶلمەلٸ ٷيگە كٸردٸ.

كٶڭٸلٸ وسىلاي جايلانعان جاقىپ مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ تسەلينوگراد وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ ونى باس رەجيسسەر ەتٸپ تاعايىنداۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸن بەكٸتۋٸ كەرەك بولىپ, الماتىعا كەتكەن-دٸ.

ٷيگە كەلٸپ كەشكٸ تاماق ٸشٸپ وتىرعاندا تەلەفون شىرىلدادى. قوڭىراۋلاتىپ تۇرعان سول ەكەن.

– الدان, – دەدٸ ابىرجىپ. – مينيسترلٸكتٸڭ كوللەگيياسىنان ٶتە المادىم. قولداۋ سۇراپ بارعان ادامدارىمنان قايران بولمادى. نە ٸستەيمٸز?

مەن نە ٸستەي الۋشى ەدٸم, مينيسترلٸكتە تامىر-تانىسىم جوق. ونى باسقارىپ وتىرعان قانات ساۋداباەۆ ٶمٸرٸمدە كٶرمەگەن ادامىم. ورىنباسارلارىنىڭ كٸم ەكەنٸن دە بٸلمەيمٸن.

جاقىپقا سونى ايتىپ ەدٸم, شارىلداپ قويا بەردٸ.

– قايتكەن كٷندە دە بٸر امالىن تابۋىمىز كەرەك. براۋنعا ايتقىزساڭ, مينيسترلٸك يلٸگەر ەدٸ, – دەپ قولايسىز قولقا سالدى. وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا مۇنداي ٶتٸنٸش ايتۋ ەبەستٸك.

– وعان بارا المايمىن, – دەدٸم.

– سوندا مەنٸڭ دالادا قالعانىم با? – دەپ كٷيٸندٸ جاقىپ.

– الماتىداعى بٸرگە وقىعان جٸگٸتتەرمەن سٶيلەسەيٸن, سوڭىرا حابارلاسىڭىز, – دەپ زورعا توقتاتتىم.

بٸرازدان سوڭ اقىن نۇرلان ورازالينگە تەلەفون سوقتىم. قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن بٸرگە بٸتٸرگەنبٸز. بەس جىل جۇبىمىز جازىلعان جوق. ساعات ەشٸمباەۆ, ەشٸربەك كٶپٸشەۆ, سايلاۋ جۇمابەكوۆ, ەدٸلبەك تاۋاساروۆ بەرٸمٸز توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي بٸتە قايناسىپ كەتٸپ ەدٸك.

نۇرلان ٷيٸندە ەكەن.

– جايشىلىق پا, – دەدٸ, – تٷن ٸشٸندە قوڭىراۋلاتىپ جاتسىڭ عوي.

جاقىپتىڭ حابارلاسقانىن, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ كوللەگيياسىنان ٶتپەي قالعانىن ايتتىم.

– سەن بىلاي ٸستە, – دەدٸ نۇرلان. – جاقىپ الماتىدا ايالداي تۇرسىن. مەن مەن-جايدى بٸلەيٸن. اق تەر, كٶك تەر بولىپ تەاتر اشىپ جاتىرسىڭدار عوي, قولىمنان كەلگەنٸن جاسايمىن. تەك وعان مەنٸمەن سٶيلەسكەنٸڭدٸ, بولعان ەڭگٸمەنٸ ايتپا. حابارىن ٶزٸم بەرەمٸن.

ارادا ٷش كٷندەي ۋاقىت ٶتتٸ. جاقىپ جيٸ قوڭىراۋلاتادى. «توسا تۇرىڭىز» – دەيمٸن. سٶيتٸپ جٷرگەندە نۇرلان دا حابارلاستى-اۋ.

– مەسەلەسٸن شەشتٸم. كوللەگييا مٷشەلەرٸنٸڭ بەتٸن بەرٸ قاراتتىم, – دەدٸ.

بۇدان ٶزگە سٶز قوزعاعان جوق. مينيسترلٸك نەگە قىرىن قاراعانىن ايتپادى. «وڭايعا تٷسپەدٸ» – دەدٸ دە قويدى.

– راحمەت! – دەدٸم. – تالاي تابالدىرىقتى توزدىرعان شىعارسىڭ. اللا رازى بولسىن!

* * *

جاقىپ قالاعا كەلگەن سوڭ حابارلاسقان جوق, ٶزٸم ٸزدەدٸم.

– تەاترعا وكتيابر كينوتەاترىن الىڭدار دەپ جاتىر. بٸرگە بارىپ كٶرەيٸك, – دەدٸم.

سول جەردە كەزدەستٸك. الماتى ساپارى جايلى لەم-ميم دەمەدٸ. وبلىستىق, قالالىق اتقارۋ كوميتەتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ, «تٸل جەنە مەدەنيەت» قوعامىنىڭ باسقارما مٷشەلەرٸ قانات قاليەۆ پەن جەڭٸس كەرٸباەۆتاردى توستىق تا, ولار كەلگەن سوڭ ٸشكە كٸردٸك.

سالىنعانىنا وتىز-قىرىق جىلدان اسقان عيمارات توزىپتى. كٶرەرمەندەر زالىنىڭ ەدەنٸ سىقىر-سىقىر ەتەدٸ. ورىندىقتار دا ەسكٸرگەن. ساحنانىڭ جاعدايى دا وسىنداي. قىزمەت بٶلمەلەرٸ قاراڭعى ەرٸ سالقىن.

جاقىپ ۇزاق ارالاپ: – كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزسە, جاراپ قالار, – دەدٸ.

– مۇنى باستان-اياق جٶندەۋگە قارجى تابىلعانشا, قۇرىلىس جۇمىستارى بٸتكەنشە قاي زامان?! – دەدٸ جەڭٸس. – باسقا نە بار, جوعارعى جاقپەن ەلٸ دە اقىلداسايىق.

بەرٸمٸز وسىعان توقتاپ سايلاۋ بايبولوۆقا كەلدٸك.

– ورتالىقتاعى تەاترعا لايىق ٷي وسى عانا, – دەدٸ ول. – ىڭعايى كەلەتٸن تاعى بٸر عيمارات بار, «شولپان» كينوتەاترى, ول شەت جاقتا.

– تەمٸرجولشىلار سارايى شە? – دەدٸ قانات.

– ول دا توزعان, ەرٸ ورتالىقتان الىس, – دەپ جەڭٸس قارسى بولدى.

وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ قازاق تەاترىن اشۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸ شىققاننان كەيٸن قوعام باسقارماسىنىڭ وسى جەڭٸسٸمٸزگە ارنالعان وتىرىسىندا وعان قاي ٷي قولايلى دەگەن سٶز قوزعالىپ, كٶكەيگە بٸر وي ۇيالاپ ەدٸ: ەلٸ كٷنگە ٸشٸمدە جٷرگەن. ەستٸگەن ول: «مىنانىڭ دەنٸ دۇرىس پا?!» – دەي مە دەپ تارتىنا بەرگەم! سونى وسى جەردە ايتۋعا بەكٸندٸم. قولىندا بيلٸگٸ دە, ىقپالى دا بار كوميتەت تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى نە دەيدٸ ەكەن, كٶرەيٸن.

– «وكتيابر», «شولپان», تەمٸرجولشىلار سارايى دەپ باستى قاتىرمايىق. تەاترعا قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ٷيٸن الىپ بەرەيٸك.

بەرٸ جالت قارادى.

– ال كەرەك بولسا, – دەدٸ سايلاۋ.

– جىعىلساڭ ناردان جىعىل. دۇرىس, – دەدٸ قانات.

– وسى وي كٶكەيگە قونعاننان كەيٸن سوندا بارىپ ارنايى قارادىم. ەكٸ جٷزدەن استام ادامدىق اكت زالى, ونىڭ ورتان قول ساحناسى بار, قىزمەت كابينەتتەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. ەڭ باستىسى جاڭا, سىڭعىرلاپ تۇر, – دەدٸم.

– ونى مەن دە بٸلەمٸن, – دەدٸ سايلاۋ. – قالالىق پارتييا كوميتەتٸن ورنىنان قالاي قوزعايسىزدار?

– بۇل عيمارات ەۋەلدە قالالىق حالىقتىڭ باقىلاۋ كوميتەتٸنە ارنالىپ سالىنعان. پارتييا كوميتەتٸ سونى كٶشٸرٸپ, جٸبەرٸپ كٸرگەن بولاتىن. وعان دەيٸن قازٸرگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ عيماراتىندا وتىردى. سوندا قايتا بارسىن, – دەدٸم.

وسى كٷندەرگە بٷگٸنگٸ شاۋ تارتقان كەزدٸڭ كٶزٸمەن قاراسام, جالىنداپ جانىپ جٷرٸپپٸز عوي. بولماستى بولدىرىپپىز, تىنباستى تىندىرىپپىز. اقىرى بٸزدٸڭ تالابىمىز قاناعاتتاندىرىلدى. بٸراق وڭايعا سوققان جوق. قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ سول تۇستاعى بٸرٸنشٸ حاتشىسى وسيپەنكو: – تسەلينوگرادتا ون جەتٸ مىڭ كوممۋنيست بار. سولاردى ەرەۋٸلگە شىعارسام دا كەڭسەنٸ بوساتپايمىن! – دەپ تٸرەسٸپ باقتى. وعان قازاققا جٷرەگٸ جٸبٸمەيتٸن, ەۋەلدەن قانى قاس ەسٸرە كوممۋنيستەر جۇلقىنا قوسىلدى. گوركيي اتىنداعى ورىس دراما تەاترىنا كٸرٸپتار ەتپەك بولدى. «سوندا بارسىن. اندا-ساندا بٸر سپەكتاكل قويسا جەتٸپ جاتىر» – دەپ شۋلادى. بٸراق ويانا باستاعان ەلدٸڭ الدىندا اقىرى تٸزە بٷكتٸ. سول شاقتا حان سارايىنداي كٶرٸنەتٸن, شاھاردىڭ كٸندٸك تۇسىنداعى جاڭا عيماراتقا قازاق تەاترى سالتاناتپەن كٸردٸ.

* * *

ورىندالعان ۇلتتىق مۇراتتىڭ قۋانىشى شەكسٸز عوي, شالقىپ جٷردٸك. تەاتر ۇجىمى دا ٸسكە ايرىقشا قۇلشىنىسپەن كٸرٸستٸ. اتتاي قالاپ العان اكتەرلەرٸمٸز رامازان, سەردەش, قايرات, شەمٸل جەنە باسقالارى جاستار اۋدانى جاقتان جايلى پەتەر الىپ, قۇستاي ۇشىپ جٷردٸ. ەل العاشقى سپەكتاكلگە اسىقتى. اياڭداپ ول كٷن دە جەتتٸ. 1991 جىلعى 15 قاراشادا تەاتر شىمىلدىعىن عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «اقان سەرٸ – اقتوقتى» دراماسىمەن اشتى.

بۇل كٷندەرٸ «تٸل جەنە مەدەنيەت» قوعامى تاعى بٸر اسا ماڭىزدى شارامەن قىزۋ اينالىسىپ جاتقان. اقمولا قالاسى مەن وبلىستىڭ تاريحي اتىن قايتارۋ ٷشٸن حالىقتان قول جيناپ, كٶبٸنە اۋدانداردا جٷردٸك. بٸر جاعى پاۆلودارمەن شەكتەسەتٸن سٸلەتٸ, ەرەيمەن, ەكٸنشٸ قيىرى قوستانايمەن قاپتالداس اتباسار, سولتٷستٸگٸ كٶكشەمەن قونىستاس بۇلاندى, ارالاپ شىعۋ وڭاي ەمەس.

وسىلاي ات ٷستٸندە جٷرگەندە ارادا باقانداي ەكٸ جىلدىڭ ٶتٸپ كەتكەنٸن اڭعارماپپىز. قالا مەن ٶڭٸردٸڭ بايىرعى اتاۋى قايتقان 1993 جىلى الماتىدان مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ ورىنباسارى ەشٸربەك سىعاي كەلدٸ. «تەاتردا وتىر, ەلدٸ جيناپ جاتىر. سٸزدٸ دە شاقىردى» دەگەن سوڭ باردىق. اقمولا وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا دا سوندا ەكەن. قالاداعى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ دە جٷر.

شاقىرىلعانداردىڭ باس-اياعى جينالعان سوڭ كٶرەرمەندەر زالىنا بارىپ جايعاستىق. ەشٸربەك قىزمەتٸن, اقمولاعا قانداي ٶتٸنٸش-تاپسىرمامەن كەلگەنٸن ايتتى. تەاترعا قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ اتىن بەرۋدٸ ۇسىندى. بٸز ٸليياس ەسەنبەرلينگە توقتاپ جٷرگەنٸمٸزدٸ ايتتىق.

مينيسترلٸكتٸڭ رۋحتاردى وسىلاي تەكەتٸرەستٸرٸپ قويعانىنا رەنجٸدٸك. يسٸ قازاق قادٸرلەيتٸن قالەكەڭدٸ قالاي كەۋدەدەن يتەرەسٸڭ?! بارشا حالىق قۇرمەتتەيتٸن ٸلەكەڭدٸ قالاي شەتتەتەسٸڭ?!

الايدا, ايتتىم بٸتتٸ دەگٸزەتٸن بيلٸك جوق. تەاترعا قالىبەك قۋانىشباەۆتىڭ ەسٸمٸ بەرٸلەتٸن بولدى, بٸراق بٸر شارتپەن. كٶرنەكتٸ اكتەردٸڭ 100 جىلدىعى قۇرمەتٸنە جاقىپ جەنە بەلدٸ اكتەرلەر ماراپاتتالۋى كەرەك. ەشٸربەك سولاي بولاتىندىعىنا سەندٸردٸ. سولاي بولدى دا.

بٷگٸندە وسىنداي قيلى تاريحى بار تەاترعا 25 جىل تولىپ وتىر. زامان دا, ەل دە ٶزگەردٸ. اقمولا استاناعا, تەاتر ەلوردالىق ساحنا وشاعىنا اينالدى. ونىڭ ەندٸگٸ بايانىن كەيٸنگٸ تولقىن جازىپ جاتىر.