فوتو: The National Gallery, London, bbc.com
دجوزەف مەللورد ۋيليام تيورنەردٸڭ 250 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مۋزەيلەرٸ بۇل وقيعانى كەڭ كٶلەمدە اتاپ ٶتٸپ جاتىر. بۇل رەتتە سۋرەتشٸنٸڭ ەڭ تانىمال ەرٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ تالقىلاۋىنا كٶپ تٷسكەن تۋىندىسى بولعان «قاھارمان» اتتى كارتيناسىنا جاڭاشا كٶزقاراسپەن قاراپ, تەرەڭٸنە قايتا بويلايتىن كەز كەلگەن سيياقتى.تيورنەردٸڭ «قاھارمان «تيميرەرٸ» 1839 جىلى العاش كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلعاننان-اق ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ تانىمالدىلىققا يە بولىپ, بٷگٸنگە دەيٸن بۇل شىعارما ٶز مەنٸن جوعالتقان جوق. ول بٸر كەزدەرٸ بريتانييانىڭ سٷيٸكتٸ كارتيناسى اتاندى, بٷگٸندە 20 فۋنتتىق بانكنوتتىڭ بەتٸنە بەينەلەنگەن. الايدا وسى ايتۋلى تۋىندىعا قاتىستى كەڭٸنەن تاراعان تٷسٸنٸك, كٶزقاراس تيورنەردٸڭ شىن مەنٸندەگٸ نيەتٸنە كەرەعار كەلۋٸ مٷمكٸن.
مۇنداعى «تيميرەر» – بريتاندىق ەسكەري-تەڭٸز فلوتىنىڭ 98 زەڭبٸرەكتٸ كەمەسٸ. سۋرەتتە ول ارتقى پلاندا بەينەلەنگەن. بۇل بريتاندىق كەمە ناپولەون باستاعان سوعىستا فرانتسيياعا قارسى قورعانىستا ٷلكەن ەرلٸك كٶرسەتٸپ, اتى اڭىزعا اينالدى. بٸراق 1838 جىلى ونى بٶلشەكتەپ, ماتەريالدارىن ساتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعاندا, ۇلتتىڭ نازارىن تاعى ٶزٸنە اۋداردى. تيورنەردٸڭ تۋىندىسىندا بۇرىنعى تەڭٸز گلادياتورى جارقىراعان تەمزا ٶزەنٸمەن جاڭا زاماننىڭ بۋمەن قوزعالاتىن سٷيرەگٸش كەمەسٸنٸڭ سوڭىنان سٷيرەتٸلٸپ كەلە جاتىر.
وسىنداي كٶرٸنٸس 2012 جىلى ٷلكەن ەكرانعا شىققان «007: سكايفولل وپەراتسيياسى» فيلمٸندەگٸ بٸر سەتتە دە بايقالادى. ول ەپيزودتا بوند (دەنيەل كرەيگ) پەن Q (بەن ۋيشوۋ) لوندونداعى ۇلتتىق گالەرەيادا تۇرعان دەل وسى كارتينانىڭ الدىندا وتىرادى. جاس ەرٸ تەحنولوگييانىڭ تٸلٸن تٷسٸنەتٸن Q ەڭگٸمە اراسىندا: «بۇل كٶرٸنٸس مەن ٷنەمٸ ٶزٸمدٸ جابىرقاۋلى سەزٸنۋگە مەجبٷرلەيدٸ... داڭقتى كٶنە كەمە قورلىقپەن جويىلۋعا كەتٸپ بارادى», دەيدٸ. بۇل «تيميرەردٸڭ» بەينەسٸنە قاتىستى جيٸ ايتىلاتىن پٸكٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
ياعني, كٶپشٸلٸك بۇل كارتينانى ۇلتتىق داڭق پەن ەسكٸ دەۋٸرگە دەگەن ساعىنىشتىڭ سيمۆولى رەتٸندە قابىلدايدى. بۇل كٶزقاراس بويىنشا, ەلەسكە اينالعان «تيميرەر» – قاھارمان, ال سٷيرەتكٸش – ونىڭ قارسى كەيٸپكەرٸ. XIX عاسىردا اعىلشىن جازۋشىسى ۋيليام تەككەرەي سٷيرەتكٸشتٸ «كٸشكەنتاي ەرٸ سۇمپايى بۋ كەمەسٸ» دەپ اتاعان. ال امەريكالىق جازۋشى گەرمان مەلۆيلل ونى «بۋمەن سٷيرەگٸش-پيگمەي» دەپ كەمسٸتكەن.
مۇنداي كٶزقاراستىڭ قالىپتاسۋىن تٷسٸنۋگە دە بولادى. 1804 جىلى «تيميرەر» فرانتسۋز پورتتارىنا توسقاۋىل قويىپ, بريتانييا جاعالاۋىن قورعاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاردى. بٸراق ونىڭ شىن مەنٸندەگٸ جۇلدىزدى سەتٸ 1805 جىلدىڭ 21 قازانىندا اتلانت مۇحيتىندا بولعان ترافالگار شايقاسىندا تۋدى. بۇل شەشۋشٸ قاقتىعىستا ادميرال نەلسون باستاعان HMS Victory كەمەسٸ العا ۇمتىلدى, بٸراق فرانتسۋزداردىڭ Redoubtable كەمەسٸنەن اۋىر سوققى الدى. سول سەتتە قويۋ قارا تٷتٸن ٸشٸنەن «تيميرەر» شىعا كەلٸپ, شابۋىلعا تاپ بەرەدٸ. قارسىلاسىنا زەڭبٸرەكپەن اتقىلاپ, ٶزٸ دە سوققىنىڭ اۋىر زاردابىنا ۇشىرايدى. بٸراق كەرٸ شەگٸنبەي, باس كەمەنٸ قورعاپ قالدى. ول وسىلايشا شايقاستىڭ تاعدىرىن شەشكەن كەمەلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تاريحتا قالدى.
جاڭالىقتان سۇلۋلىق تاپقان
تيورنەر «قاھارمان «تيميرەردٸ» سالعاندا 64 جاستا ەدٸ. ول 1775 جىلى لوندونداعى كوۆەنت-گاردەن ماڭىندا قاراپايىم وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەنٸمەن, 14 جاسىندا-اق بەدەلدٸ كورولدٸك ٶنەر اكادەميياسىنا قابىلدانادى. 24 جاسىندا اكادەميك, ال 32-دە پەرسپەكتيۆانىڭ پروفەسسورى اتاندى. بٸراق ول مەرتەبەسٸنە قاراماستان كوكني اكتسەنتٸنەن باس تارتپادى, سىپايى سالتتار مەن جٶن-جورالعىلارعا اسا ٷيٸر بولمادى. سونىمەن قاتار ول اسا ٸسكەر ادام ەدٸ. ياعني جەكە گالەرەيا اشىپ, باي قامقورشىلار ٸزدەپ, حالىققا ٶتٸمدٸ ەرٸ تابىستى جوبالارمەن اينالىستى.
«قاھارمان «تيميرەر» حالىققا ۇنايتىنداي, ۇلتتىق ماقتانىش سەزٸمٸن وياتىپ, كٶپشٸلٸك كٶڭٸلٸنەن شىقتى. بٸراق تيورنەردٸڭ بۇل تۋىندىسى جاي عانا نوستالگييالىق قيماستىق پەن پاتريوتتىق سەزٸمنٸڭ سيمۆولى ەمەس ەدٸ. بۇل كارتينا – جاڭا, يندۋسترييالىق دەۋٸردٸڭ باستالۋى جايلى كٶركەم مەتافورا ەدٸ. تيورنەر ٷشٸن ناعىز نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق نىسان – كٶپشٸلٸك قور كٶرەتٸن سٷيرەتكٸشتٸڭ ٶزٸ.
بۋ قوزعالتقىشى تيورنەر ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردٸڭ ەڭ وزىق جەتٸستٸگٸ بولاتىن. تيورنەر بۇل تەحنولوگيياعا تەك تاڭدانىپ قانا قويماي, ونىڭ قوعامعا, قورشاعان ورتاعا, تٸپتٸ ادامنىڭ سەزٸنۋ قابٸلەتٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن زەردەلەدٸ. بۇل ونىڭ «قارلى بوران – بۋ كەمەسٸ» (1842 جىل) مەن «جاڭبىر, بۋ جەنە جىلدامدىق» (1844 جىل) سىندى تۋىندىلارىندا ايقىن بايقالادى.
بۇل – ونىڭ باستى قارسىلاسى دجون كونستەبل ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ٷلكەن ايىرماشىلىق. جوعارى تاپتان شىققان كونستەبلدٸڭ شىعارمالارىندا ٶنەركەسٸپ تٶڭكەرٸسٸنٸڭ ٸرٸ ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ ٸزٸ دە جوق. ونىڭ اتاقتى «شٶپ تيەگەن ارباسى» (1821 جىل) ەسكٸ زاماننىڭ ٶلٸ تىنىشتىعىن كٶز الدىڭا كەلتٸرەدٸ. ال تيورنەر, كەرٸسٸنشە, كٶرەرمەندٸ يندۋسترييانىڭ ادۋىندى كٷشٸمەن بەتپە-بەت كەلتٸرەدٸ. بۇل – دەل سول سەتتەگٸ كەنٸگٸ ٶمٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەدٸ. بريتان فلوتى بۋ كەمەلەرٸن بەلسەندٸ قولدانا باستاعان ەدٸ. بٸراق «تيميرەردٸڭ» جويىلۋى جاي عانا تەحنيكالىق جاڭارۋ ەمەس – بۇل تەڭٸز تاريحىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭ بولدى. مىڭداعان جىلدار بويى جەل مەن ەسكەككە تەۋەلدٸ بولعان ادام ەندٸ تابيعاتقا قارسى تۇراتىن بۋ قوزعالتقىشىن تٸزگٸندەدٸ.
فوتو: The National Gallery, London, bbc.com
تيورنەر بۇل سەتتٸڭ تاريحي ماڭىزىن سەزدٸ. ول گومەردٸڭ «وديسسەياسىنداعى» جەلكەندٸ كەمە – ەدەبيەتە دە ٶنەردە دە ٶمٸر جولىنىڭ سيمۆولى ەكەنٸن جاقسى بٸلەتٸن. وسىلايشا, ول «قاھارمان تيميرەردە» ەسكٸنٸڭ ورنىن جاڭا باسقان سەتتٸ كٶركەم جەتكٸزٸپ, ادامزات تاريحىنداعى ٷلكەن ترانسفورماتسييانى, ياعني يندۋسترييادان كەيٸنگٸ دەۋٸردٸڭ ٶمٸرلٸك كەزەڭٸنٸڭ باستاۋىن بەينەلەيتٸن ەسەرلٸ مەتامورفوزانى ەلەمگە پاش ەتتٸ.
تيورنەر تاريح دٶڭگەلەگٸ كەرٸ اينالمايتىن زاماندا سۋرەتشٸلەردٸڭ موينىنا ارتىلار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەرەڭ سەزٸندٸ. ونىڭ تٷسٸنٸگٸندە عاسىرلار بويى قاستەرلەنٸپ كەلگەن اعاش جەلكەندٸ كەمەلەردٸڭ بەينەسٸن سالۋ ٶنەرٸ – ولاردىڭ تٸرەۋٸشتەرٸ, جەلكەندەرٸ مەن ويۋ-ٶرنەكتٸ تۇمسىق مٷسٸندەرٸ – ەندٸ ەسكٸلٸكتٸڭ ەلەسٸ ەدٸ. ول زاماناۋي دەۋٸردە ەربٸر سۋرەتشٸگە, تٸپتٸ ەر ادامعا جٷكتەلەر مٸندەت – بۇرىن بەينەلەۋ ٶنەرٸندە بولماعان جاڭا دٷنيەلەردەن, تەمٸر ۆورونكالار مەن پورشەندەردەن, كلاپاندار مەن ەسكەكتەردەن سۇلۋلىق پەن مەن-ماعىنا تابۋ ەكەنٸن ۇقتى.
«قاھارمان تيميرەردە» ونىڭ وسى ۇلى ميسسيياعا بەت بۇرۋى ەرەكشە ەستە قالارلىق ەرٸ ىمىراسىز سيمۆول ارقىلى ايشىقتالعان.
دەۋٸردٸڭ ٶنەرٸن جاساعان سۋرەتشٸ
تيورنەر ٶز دەۋٸرٸنٸڭ قايتارىمسىز ٶزگەرٸستەرٸن تٷسٸنٸپ قانا قويماي, وعان كٶركەمدٸكپەن ٷن قاتتى. ول پاليتراسىنا جاڭادان شىققان بوياۋ تٷرلەرٸن – ليمون-سارعىش پەن قىزعىلت لاكتى باتىل ەنگٸزدٸ. تٸپتٸ كارتيناسىنىڭ ەرەكشە ەسەر بەرۋٸ ٷشٸن اس ٷيٸندەگٸ ماي, توڭ ماي, سالات مايى سيياقتى زاتتاردى دا پايدالانعان.
ونىڭ تەحنولوگيياعا قىزىعۋشىلىعى مەن جاڭا ەدٸستەرگە ۇمتىلىسى كەيٸنگٸ اۆانگارد سۋرەتشٸلەرگە قاتتى ەسەر ەتتٸ. مىسالى, كلود مونە مەن كاميل پيسساررو تيورنەردٸڭ ەڭبەكتەرٸنە تەنتٸ بولدى. ونىڭ «جاڭبىر, بۋ جەنە جىلدامدىق» اتتى تۋىندىسى 1874 جىلى پاريجدە ٶتكەن العاشقى يمپرەسسيونيستٸك كٶرمەگە قويىلدى. بۇنى قازٸرگٸ زامانعى ٶنەر تاريحىنداعى بەتبۇرىس سەت دەۋگە بولادى.
وسى جىلى تيورنەردٸڭ 250 جىلدىعىنا ارنالعان كٶرمەلەر ليۆەرپۋلدەگٸ ۋوكەر گالەرەياسىنان باستاپ, تۋيكەنحەمدەگٸ تيورنەر ٷيٸنە دەيٸن, كوننەكتيكۋتتەگٸ يەل بريتان ٶنەر ورتالىعىنان لوندونداعى تەيت بريتانييا گالەرەياسىنا دەيٸن ەرتٷرلٸ باعىتتاردا ۇيىمداستىرىلادى. الايدا بۇل بٸرتۋار دا ۇلى سۋرەتشٸنٸ شىنايى تانىپ, تولىق ۇعىنۋ ٷشٸن ونىڭ «قاھارمان تيميرەر» اتتى جاۋھار تۋىندىسىنىڭ تٷپكٸ مەنٸن تەرەڭ تٷسٸنۋ قاجەت.
فوتو: bbc.com, The Metropolitan Museum
كٶپ جاعدايدا بۇل كارتينا بٸر كەزدەگٸ شارىقتاعان داڭق پەن ەسكٸ ٶمٸر سالتىنا دەگەن ساعىنىش پەن قيماستىقتى بەينەلەگەنمەلانحولييالىق شىعارما دەپ قابىلدانادى. الايدا مۇنداي اسىعىس تۋعان كٶزقاراس تۋىندىنىڭ تۇڭعيىعىنا تەرەڭ بويلاماي, ونىڭ شىنايى فيلوسوفيياسىن كٶلەگەيلەيدٸ.
قىسقاسى «قاھارمان تيميرەر» – ٶزگەرٸس پەن جاڭارۋعا قاتىستى شىعارما. ودان الۋعا بولاتىن ناعىز ساباق — تيورنەردٸڭ دٷنيەتانىمى مەن كٶزقاراسىندا. ول ەسكٸدەن باس تارتىپ, جاڭاعا دەگەن قورقىنىشتى باسىپ, جاڭاشىلدىقتى قۇشاق جايا قارسى العان, دەستٷرلٸ ٶنەر سوقپاقاتارىنا كٸرٸپتار بولۋدان باس تارتقان تۇلعا. قازٸرگٸ زاماندى تەرەڭ تٷسٸنٸپ, سول سەتتٸڭ ٶزٸنەن سۇلۋلىق پەن ۇلىلىق تابۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن جەنە ٶتكەنمەن تٸك تۇرىپ قوشتاسۋ باتىلدىعىن تەرنەر وسى تۋىندىسىندا كەرەمەت جەتكٸزە بٸلدٸ. مٸنە, وسى رۋح — تيورنەردٸڭ قازٸرگٸ ٶنەرگە قالدىرعان ەڭ اسىل مۇراسى.
