Foto: The National Gallery, London, bbc.com
Djozef Mellord Ýiliam Tiornerdiń 250 jyldyq mereitoiyna orai álemniń kóptegen mýzeileri bul oqiǵany keń kólemde atap ótip jatyr. Bul rette sýretshiniń eń tanymal ári kópshiliktiń talqylaýyna kóp túsken týyndysy bolǵan «Qaharman» atty kartinasyna jańasha kózqaraspen qarap, tereńine qaita boilaityn kez kelgen siiaqty.Tiornerdiń «Qaharman «Timireri» 1839 jyly alǵash kópshilik nazaryna usynylǵannan-aq ulttyq deńgeidegi tanymaldylyqqa ie bolyp, búginge deiin bul shyǵarma óz mánin joǵaltqan joq. Ol bir kezderi Britaniianyń súiikti kartinasy atandy, búginde 20 fýnttyq banknottyń betine beinelengen. Alaida osy aitýly týyndyǵa qatysty keńinen taraǵan túsinik, kózqaras Tiornerdiń shyn mánindegi nietine kereǵar kelýi múmkin.
Mundaǵy «Timirer» – britandyq áskeri-teńiz flotynyń 98 zeńbirekti kemesi. Sýrette ol artqy planda beinelengen. Bul britandyq keme Napoleon bastaǵan soǵysta Frantsiiaǵa qarsy qorǵanysta úlken erlik kórsetip, aty ańyzǵa ainaldy. Biraq 1838 jyly ony bólshektep, materialdaryn satý týraly sheshim qabyldanǵanda, ulttyń nazaryn taǵy ózine aýdardy. Tiornerdiń týyndysynda burynǵy teńiz gladiatory jarqyraǵan Temza ózenimen jańa zamannyń býmen qozǵalatyn súiregish kemesiniń sońynan súiretilip kele jatyr.
Osyndai kórinis 2012 jyly úlken ekranǵa shyqqan «007: Skaifoll operatsiiasy» filmindegi bir sátte de baiqalady. Ol epizodta Bond (Deniel Kreig) pen Q (Ben Ýishoý) Londondaǵy Ulttyq galereiada turǵan dál osy kartinanyń aldynda otyrady. Jas ári tehnologiianyń tilin túsinetin Q áńgime arasynda: «Bul kórinis men únemi ózimdi jabyrqaýly sezinýge májbúrleidi... dańqty kóne keme qorlyqpen joiylýǵa ketip barady», deidi. Bul «Timirerdiń» beinesine qatysty jii aitylatyn pikirdiń kórinisi.
Iaǵni, kópshilik bul kartinany ulttyq dańq pen eski dáýirge degen saǵynyshtyń simvoly retinde qabyldaidy. Bul kózqaras boiynsha, eleske ainalǵan «Timirer» – qaharman, al súiretkish – onyń qarsy keiipkeri. XIX ǵasyrda aǵylshyn jazýshysy Ýiliam Tekkerei súiretkishti «kishkentai ári sumpaiy bý kemesi» dep ataǵan. Al amerikalyq jazýshy German Melvill ony «býmen súiregish-pigmei» dep kemsitken.
Mundai kózqarastyń qalyptasýyn túsinýge de bolady. 1804 jyly «Timirer» Frantsýz porttaryna tosqaýyl qoiyp, Britaniia jaǵalaýyn qorǵaýda mańyzdy ról atqardy. Biraq onyń shyn mánindegi juldyzdy sáti 1805 jyldyń 21 qazanynda Atlant muhitynda bolǵan Trafalgar shaiqasynda týdy. Bul sheshýshi qaqtyǵysta admiral Nelson bastaǵan HMS Victory kemesi alǵa umtyldy, biraq frantsýzdardyń Redoubtable kemesinen aýyr soqqy aldy. Sol sátte qoiý qara tútin ishinen «Timirer» shyǵa kelip, shabýylǵa tap beredi. Qarsylasyna zeńbirekpen atqylap, ózi de soqqynyń aýyr zardabyna ushyraidy. Biraq keri sheginbei, bas kemeni qorǵap qaldy. Ol osylaisha shaiqastyń taǵdyryn sheshken kemelerdiń biri retinde tarihta qaldy.
Jańalyqtan sulýlyq tapqan
Tiorner «Qaharman «Timirerdi» salǵanda 64 jasta edi. Ol 1775 jyly Londondaǵy Kovent-Garden mańynda qarapaiym otbasynda dúniege kelgenimen, 14 jasynda-aq bedeldi Koroldik óner akademiiasyna qabyldanady. 24 jasynda akademik, al 32-de Perspektivanyń professory atandy. Biraq ol mártebesine qaramastan Kokni aktsentinen bas tartpady, sypaiy salttar men jón-joralǵylarǵa asa úiir bolmady. Sonymen qatar ol asa isker adam edi. Iaǵni jeke galereia ashyp, bai qamqorshylar izdep, halyqqa ótimdi ári tabysty jobalarmen ainalysty.
«Qaharman «Timirer» halyqqa unaityndai, ulttyq maqtanysh sezimin oiatyp, kópshilik kóńilinen shyqty. Biraq Tiornerdiń bul týyndysy jai ǵana nostalgiialyq qimastyq pen patriottyq sezimniń simvoly emes edi. Bul kartina – jańa, indýstriialyq dáýirdiń bastalýy jaily kórkem metafora edi. Tiorner úshin naǵyz nazar aýdarýǵa turarlyq nysan – kópshilik qor kóretin súiretkishtiń ózi.
Bý qozǵaltqyshy Tiorner ómir súrgen dáýirdiń eń ozyq jetistigi bolatyn. Tiorner bul tehnologiiaǵa tek tańdanyp qana qoimai, onyń qoǵamǵa, qorshaǵan ortaǵa, tipti adamnyń seziný qabiletine qalai áser etetinin zerdeledi. Bul onyń «Qarly boran – bý kemesi» (1842 jyl) men «Jańbyr, bý jáne jyldamdyq» (1844 jyl) syndy týyndylarynda aiqyn baiqalady.
Bul – onyń basty qarsylasy Djon Konstebl ekeýiniń arasyndaǵy úlken aiyrmashylyq. Joǵary taptan shyqqan Konstebldiń shyǵarmalarynda ónerkásip tóńkerisiniń iri ózgeristeriniń izi de joq. Onyń ataqty «Shóp tiegen arbasy» (1821 jyl) eski zamannyń óli tynyshtyǵyn kóz aldyńa keltiredi. Al Tiorner, kerisinshe, kórermendi indýstriianyń adýyndy kúshimen betpe-bet keltiredi. Bul – dál sol sáttegi kánigi ómirdiń kórinisi edi. Britan floty bý kemelerin belsendi qoldana bastaǵan edi. Biraq «Timirerdiń» joiylýy jai ǵana tehnikalyq jańarý emes – bul teńiz tarihyndaǵy betburys kezeń boldy. Myńdaǵan jyldar boiy jel men eskekke táýeldi bolǵan adam endi tabiǵatqa qarsy turatyn bý qozǵaltqyshyn tizgindedi.
Foto: The National Gallery, London, bbc.com
Tiorner bul sáttiń tarihi mańyzyn sezdi. Ol Gomerdiń «Odisseiasyndaǵy» jelkendi keme – ádebiete de ónerde de ómir jolynyń simvoly ekenin jaqsy biletin. Osylaisha, ol «Qaharman Timirerde» eskiniń ornyn jańa basqan sátti kórkem jetkizip, adamzat tarihyndaǵy úlken transformatsiiany, iaǵni indýstriiadan keiingi dáýirdiń ómirlik kezeńiniń bastaýyn beineleitin áserli metamorfozany álemge pash etti.
Tiorner tarih dóńgelegi keri ainalmaityn zamanda sýretshilerdiń moinyna artylar jaýapkershilikti tereń sezindi. Onyń túsiniginde ǵasyrlar boiy qasterlenip kelgen aǵash jelkendi kemelerdiń beinesin salý óneri – olardyń tireýishteri, jelkenderi men oiý-órnekti tumsyq músinderi – endi eskiliktiń elesi edi. Ol zamanaýi dáýirde árbir sýretshige, tipti ár adamǵa júkteler mindet – buryn beineleý ónerinde bolmaǵan jańa dúnielerden, temir voronkalar men porshenderden, klapandar men eskekterden sulýlyq pen mán-maǵyna tabý ekenin uqty.
«Qaharman Timirerde» onyń osy uly missiiaǵa bet burýy erekshe este qalarlyq ári ymyrasyz simvol arqyly aishyqtalǵan.
Dáýirdiń ónerin jasaǵan sýretshi
Tiorner óz dáýiriniń qaitarymsyz ózgeristerin túsinip qana qoimai, oǵan kórkemdikpen ún qatty. Ol palitrasyna jańadan shyqqan boiaý túrlerin – limon-sarǵysh pen qyzǵylt lakty batyl engizdi. Tipti kartinasynyń erekshe áser berýi úshin as úiindegi mai, toń mai, salat maiy siiaqty zattardy da paidalanǵan.
Onyń tehnologiiaǵa qyzyǵýshylyǵy men jańa ádisterge umtylysy keiingi avangard sýretshilerge qatty áser etti. Mysaly, Klod Mone men Kamil Pissarro Tiornerdiń eńbekterine tánti boldy. Onyń «Jańbyr, bý jáne jyldamdyq» atty týyndysy 1874 jyly Parijde ótken alǵashqy impressionistik kórmege qoiyldy. Buny qazirgi zamanǵy óner tarihyndaǵy betburys sát deýge bolady.
Osy jyly Tiornerdiń 250 jyldyǵyna arnalǵan kórmeler Liverpýldegi Ýoker galereiasynan bastap, Týikenhemdegi Tiorner úiine deiin, Konnektikýttegi Iel britan óner ortalyǵynan Londondaǵy Teit Britaniia galereiasyna deiin ártúrli baǵyttarda uiymdastyrylady. Alaida bul birtýar da uly sýretshini shynaiy tanyp, tolyq uǵyný úshin onyń «Qaharman Timirer» atty jaýhar týyndysynyń túpki mánin tereń túsiný qajet.
Foto: bbc.com, The Metropolitan Museum
Kóp jaǵdaida bul kartina bir kezdegi sharyqtaǵan dańq pen eski ómir saltyna degen saǵynysh pen qimastyqty beinelegenmelanholiialyq shyǵarma dep qabyldanady. Alaida mundai asyǵys týǵan kózqaras týyndynyń tuńǵiyǵyna tereń boilamai, onyń shynaiy filosofiiasyn kólegeileidi.
Qysqasy «Qaharman Timirer» – ózgeris pen jańarýǵa qatysty shyǵarma. Odan alýǵa bolatyn naǵyz sabaq — Tiornerdiń dúnietanymy men kózqarasynda. Ol eskiden bas tartyp, jańaǵa degen qorqynyshty basyp, jańashyldyqty qushaq jaia qarsy alǵan, dástúrli óner soqpaqataryna kiriptar bolýdan bas tartqan tulǵa. Qazirgi zamandy tereń túsinip, sol sáttiń ózinen sulýlyq pen ulylyq tabýǵa degen umtylysyn jáne ótkenmen tik turyp qoshtasý batyldyǵyn Terner osy týyndysynda keremet jetkize bildi. Mine, osy rýh — Tiornerdiń qazirgi ónerge qaldyrǵan eń asyl murasy.
