دەل قازٸرگٸ سەتتە قر ۇلتتىق مۋزەيٸنە ەلەمگە ەيگٸلٸ ٷزدٸك جاۋھارلار جەتكٸزٸلٸپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ ٶزگە ەلدەر تاريحىمەن, مەدەنيەتٸمەن تانىسىپ, عاسىرلار بويى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتالعان جەدٸگەرلەردٸ قولمەن ۇستاپ, جاقسىلاپ كٶرۋٸنە مٷمكٸندٸك جاسالۋدا. جەدٸگەر – ٶتكەن كٷننٸڭ بەلگٸسٸ, مٷمكٸن بٷگٸل بٸر دەۋٸردٸڭ كۋەسٸ, تٸپتٸ تاريحقا دەلەل بولاتىن ناقتى ايعاق. جاراتىلىسى جۇمباق, ٶمٸر سٷرگەندٸگٸ اقيقات, تالاي بولجام, پٸكٸر, اڭىز-ەپسانالار ارقالاعان مىسىر پەرعاۋىندارى دا «ەكسپو»-نىڭ كٶشٸنەن قالماي, ۇلتتىق مۋزەيگە تابان تٸرەدٸ.
مىسىرلىقتاردىڭ كٶپ قۇدايعا تابىنۋى حالىقتىڭ دٸني نانىم-سەنٸمٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن. ەگيپەت فاراوندارى (پەرعاۋىندار) – حالىقتى بيلەۋشٸ كٷش. سول كەزەڭنٸڭ تٷسٸنٸگٸنە ساي پەرعاۋىن قۇدايدىڭ ۇلى دەپ سانالعان. ٶزدەرٸن «قۇداي» دەپ اتاپ, تەڭٸرٸ رەتٸندە تانىتا باستاعان پەرعاۋىندار ۇشان-تەڭٸز بايلىق يەسٸ, بيٸك مەنساپقا يە قۇدىرەتتٸ كٷش رەتٸندە ۇعىندىرعان. سول دەۋٸردە «پەرعاۋىن» ەسٸمٸ قاسيەتتٸ سانالىپ, ونى اتاۋعا ەشكٸمنٸڭ جٷرەگٸ داۋالاماعان ەكەن. فاراوندار تەك مىسىر ەلٸنە عانا ەمەس, كٶرشٸ پاتشالىقتار مەن تايپالارعا دا بيلٸگٸن جٷرگٸزٸپ, وزبىرلىق كٶرسەتكەن. ەگيپەتتٸڭ ەربٸر قالاسىنىڭ بٸرنەشە قۇدايى بولعان. ەڭ قۇدىرەتتٸ كٷن قۇدايى – «را», ودان كەيٸنگٸ جوعارعى دەرەجەلٸ ٶلٸم قۇدايى – «وسيريس». سول سەكٸلدٸ شىندىق پەن تەرتٸپ قۇدايى, اي قۇدايى, قۇنارلى جەر قۇدايى, انالىق قۇدايى ت.ب. قىزمەتتەرگە يەلٸك ەتەتٸن قۇدايلار جەتٸپ ارتىلادى. ونداعى قۇدايلاردىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, تٸپتٸ ٶزارا قىزمەتتەرٸن الماستىرىپ الماۋ ٷشٸن «قۇدىرەتتٸ كٷش يەلەرٸن» ارنايى ابىزدار باسقارىپ وتىرعان.
«ەجەلگٸ مىسىر ەسكەرتكٸشتەرٸ» حالىقارالىق كٶرمەسٸنٸڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا العى سٶز الىپ, قوناقتاردى يگٸ باستامامەن قۇتتىقتاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ قۇتتىقتاۋ سەلەمٸن جەتكٸزدٸ. «مىسىر تاريحى – كٶنە تاريح. كٶنە تاريحپەن كٶمكەرٸلگەن كٶرمەنٸڭ اشىلۋ سالتاناتى قۇتتى بولسىن! بۇل كٶرمە مىسىر تاريحىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن تانىستىراتىن ەكپوناتتاردان قۇرالعان. مۇنداعى تاريحي تۋىندىلار ٶتكەن دەۋٸردەن مول ماعلۇمات بەرەدٸ. كٶرمەدەگٸ ەكسپوناتتار ەجەلگٸ دەۋٸر ادامدارىنىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸن, مەدەنيەتٸن, سول دەۋٸردەگٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸ تۋرالى مول مەلٸمەت بەرەدٸ. قر ۇلتتىق مۋزەيٸندە وسى ايدا بٸرنەشە حالىقارالىق كٶرمەلەر ٶتكٸزٸلدٸ, مۇنداي كٶرمەلەر حالىقتىڭ تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىن. ەجەلگٸ مىسىر تاريحى مەن مەدەنيەتٸ بٸزدٸڭ حالقىمىز ٷشٸن جات ەمەس. بٸز عاسىرلار بويى رۋحاني تۇرعىدان جاقىن تۋىسقان ەلدەرمٸز. كٶرمەگە قويىلعان ەكسپوناتتار سٸزدەرگە كٷش-قۋات سىيلايدى دەپ سەنەمٸن».
مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم مينيسترلٸگٸ حالىقارالىق قاتىناستار بويىنشا بٸرٸنشٸ ۆيتسە-مينيسترٸ احمەت شۋكري: «بۇل كٶرمە – قازاقستان مەن مىسىر ەلٸنٸڭ بٸرلەسە وتىرىپ جاساعان ٷلكەن شاراسى. ەكٸ ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ نەتيجەسٸندە قوس حالىقتىڭ ٶزارا سىيلاستىعى ارتا تٷسەدٸ دەپ سەنەمٸن. بولاشاقتا حالىقتار دوستىعى ٷلكەن تابىسقا جەتكٸزەتٸنٸ سٶزسٸز. بٷگٸنگٸ كٶرمە دە وسىنىڭ نەتيجەسٸ», – دەپ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
كٶزبەن كٶرۋ ارقىلى بٸلگەنٸمٸزدٸ بەكٸتٸپ, ۇلتتىق مۋزەيدە ۇيىمداستىرىلعان كٶرمەدەگٸ جەدٸگەرلەر ارقىلى مىسىر ەلٸن تاني تٷسەتٸنٸمٸز سٶزسٸز. ول ەلدٸڭ مەدەنيەتٸنٸڭ ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ٶلٸمدٸ قابىلداماۋ. ياعني, مەڭگٸلٸك ٶمٸرگە دەگەن سەنٸم حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸپ قالعاندىعى سونشالىق, نەتيجەسٸندە تۇتاستاي بٸر حالىقتىڭ مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸ قالىپتاسقان. قالاي دەيسٸز عوي? دەرەكتەر بويىنشا مەزگٸل سايىن جاڭارىپ وتىراتىن تابيعاتقا جەنە ٷنەمٸ تاسىپ, سوسىن قايتا تارتىلاتىن نٸل ٶزەنٸنە قاراپ, مىسىرلىقتاردا «ٶلگەننەن كەيٸن قايتا قالپىنا كەلۋ, قايتا تٸرٸلۋ بار» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. نٸل تارتىلسا, اينالاسىنا قۇرعاقشىلىق كەلەدٸ. ال تاسىسا, جان-جاعىن قۇنارلاندىرىپ, تٸرشٸلٸك بەرەدٸ. ٶزەننٸڭ جىل سايىن تارتىلىپ, قايتا تاسۋى – ٶمٸردٸڭ جالعاسى, ال تابيعاتتىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە قايتا تٷرلەنۋٸ ٶلگەننەن كەيٸنگٸ تٸرشٸلٸك بارىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە قابىلدانعان. ال بۇل تٷسٸنٸكتٸڭ بٷكٸل بٸر ەلدٸڭ مەدەنيەتٸنە قانداي قاتىسى بار دەرسٸز. مەڭگٸلٸك ٶمٸردٸڭ كٷيٸن كٷيتتەپ, وندا قاجەت بولاتىن كەرەك-جاراقتاردى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ادامدار, ەڭ الدىمەن, ٶلگەن ادامنىڭ دەنەسٸن ٶز قالپىندا ساقتاۋدى ٷيرەندٸ. ونى بالزامداپ, مۋميياعا اينالدىردى. سوسىن ٶلگەن ادامنان اينىتپاي ونىڭ مٷسٸنٸن جاساۋعا كٸرٸستٸ. تٸپتٸ مٷسٸنشٸنٸ ولار «سانح» دەپ, ياعني «ٶمٸردٸ جاساۋشى» دەپ اتاعان. مٷسٸن جاساۋ كەسٸبٸ تٸرشٸلٸكتٸ قايتا جالعاۋ دەپ تٷسٸندٸرٸلٸپ, مٷسٸنشٸلەر ٶز ٸستەرٸن ماقتان تۇتىپتى. «نەعۇرلىم دەنە جاقسى ساقتالىپ نەمەسە مٷسٸن ساپالى جاسالسا, وعان جانى قايتىپ ورالادى» دەگەن تٷسٸنٸك بولعان. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەرۋاققا تابىنۋ كەڭ ەتەك العان.
سول كەزەڭدە حالىقتىڭ سەنٸمٸنە توتەميزم ىقپال ەتٸپ, قۇدايلار سۇڭقار, ٶگٸز, سيىر, قوي, اڭ كەيٸپتەرٸندە جاسالىنعان. كەيٸنٸرەك بۇل ٷردٸس تاعى ٶزگەرٸپ, قۇدايلاردىڭ مٷسٸندەرٸ جارتىلاي ادام, جارتىلاي اڭ بەينەسٸندە كٶرٸنٸس تاپتى. ەگيپەت مەدەنيەتٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن فاراونداردىڭ تٷرلٸ مٷسٸندەرٸ وسى ۇعىمنان باستاۋ السا كەرەك. «ٶلگەننەن كەيٸن ٶمٸر جالعاسادى» نەمەسە «قايتا تٸرٸلۋ» تٷسٸنٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە زەۋلٸم پيراميدالار سالىنعان. پەرعاۋىنداردىڭ مازارى و دٷنيەگە بارعاندا مەكەندەيتٸن باسپاناسى دەپ تٷسٸندٸرٸلٸپ, ەر فاراون ٶز مازارىنىڭ بارىنشا اسقاق جەنە بەرٸك بولىپ سالىنۋىنا باسا نازار اۋدارسا كەرەك. پيراميدالار تەك ەگيپەت مەدەنيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸسٸ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمدٸ تاڭداندىرعان جۇمباققا تولى عاجاپ قۇرىلىس. «ەلەمنٸڭ جەتٸ كەرەمەتٸنە» كٸرەتٸن مازارلار ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەش ٶزگەرٸسسٸز تۇر.
كٶشپەندٸ حالىقتىڭ قۇدايى تەڭٸر ەكەنٸ انىق. ٶتكەن دەۋٸردٸڭ كەلبەتٸن كٶرسەتەتٸن كينوفيلمدەردەن كٶككە قاراپ قول جايىپ, قۇدايدان كٶمەك سۇرايتىن كەيٸپكەرلەردٸ كٶرٸپ جٷرمٸز. ال قازاقى سالت-دەستٷر, ىرىم-جورالعىلارىمىز دٸني ۇعىمدارمەن استاسىپ جاتىر. وتپەن الاستاۋ, دەم سالۋ ۇعىمدارى – ٶزٸمٸزگە عانا تٷسٸنٸكتٸ دٷنيەلەر. تٷپتەپ كەلگەندە ادامنىڭ دەنٸنٸڭ ساۋ بولۋىنا سەبەپ بولار ىرىم تٷرلەرٸ بولماق. جاڭا تۋعان ايعا امانداسىپ, جۇلدىزدارعا قاراپ باعىت ايقىنداۋ دا كٶشپەندٸ حالىقتىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ. ەر تٷرلٸ قىزمەتكە يەلٸك ەتٸپ, قۇداي دەپ تانىلعان پەرعاۋىنداردى ەگيپەت ەلٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ, مەدەنيەتٸ, كٶنە تاريحى دەپ قابىلدايمىز. ال توقسان توعىز سيپاتقا يە, ەش سەرٸگٸ جوق جالعىز حاق تاعالامىزدى قۇدىرەتتٸ دەپ تانۋ مۇسىلماندىعىمىزدىڭ سيپاتى بولىپ قالا بەرمەك.
ەگەر مىسىر "قۇدايلارىمەن" جاقسىلاپ تانىسىپ, سىر-سيپاتىن ۇعىنا تٷسەمٸن دەسەڭٸز, ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ ەسٸگٸ اشىق. «ەجەلگٸ مىسىر ەسكەرتكٸشتەرٸ» كٶرمەسٸ 3 تامىزعا دەيٸن جالعاسادى.
لەيلە نوعايبەك
قر ۇلتتىق مۋزەيٸ قىزمەتكەرٸ
