تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتٸندە قۇرىلۋىنىڭ تابىستى تەجٸريبەسٸ جەنە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي رٶلٸ - 2021 جىلعى 10 جەلتوقساندا نازارباەۆ ورتالىعىندا (نۇر-سۇلتان ق.) ٶتكەن «كٶشباسشىلىق. تۇراقتىلىق. ٶرلەۋ» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىندا تالقىلانعان باستى مەسەلەلەر.
كونفەرەنتسييا قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان باعدارلاماداعى نەگٸزگٸ ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸ. وعان تانىمال حالىقارالىق ساياساتكەرلەر, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتتەستەرٸ قاتىستى.
كونفەرەنتسييا اياسىندا ٶتكەن «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باعدارى مەن بەلەستەرٸ» پلەنارلىق وتىرىسىندا قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين قۇتتىقتاۋ سٶز سٶيلەپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶشباسشىلىعى تەۋەلسٸزدٸك تاڭىندا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتكەنٸن, سودان كەيٸن قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸنگٸ ٶرلەۋٸ مەن سەرپٸندٸ دامۋىنىڭ نەگٸزٸ بولعانىن اتاپ ٶتتٸ.
«تۇتاستاي العاندا, تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار, ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ-وسىنىڭ بەرٸ بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋى ٷشٸن بەرٸك ٸرگەتاسقا اينالدى», - دەدٸ پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ سپيكەرٸ.
ن.نىعماتۋليننٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ قازاقستان ٶزٸنٸڭ 30 جىلدىق پروگرەسٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن تابىستارىنا سٷيەنە وتىرىپ, تٶرتٸنشٸ ونجىلدىقتىڭ باستى ماقساتتارىن قۋاتتى مەملەكەت جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت رەتٸندە كٶرەدٸ. «بۇل ٷشٸن بٸز ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەنە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ پروتسەسٸن جٷرگٸزۋدٸ جالعاستىرامىز, ۋاقىت سىن-قاتەرلەرٸنە بەيٸمدەلگەن ساپالى جاڭا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاستىرامىز», - دەدٸ ول.
ٶز كەزەگٸندە, رەسەي فەدەراتسيياسى فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتٸك دۋماسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى الەكساندر جۋكوۆ ن.ە.نازارباەۆتىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىمەن كٶپجاقتى دوستىق بايلانىستار مەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋداعى رٶلٸ مەن ماڭىزدىلىعىنا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, «ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرمەتتٸ تٶراعاسى رەتٸندە ەلباسى ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋ, ونى باسقا ينتەگراتسييالىق باستامالارمەن ۇشتاستىرۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەگٸن جالعاستىرۋدا. «بٸز قازاقستاندىق دوستاردىڭ جەتٸستٸكتەرٸن قۇپتايتىنىمىزدى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ مەن دامىتۋ, ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك پەن قازاقستانمەن ينتەگراتسييالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ باعىتىن بەرٸك ۇستانۋدى جالعاستىرامىز», - دەپ اتاپ ٶتتٸ سپيكەر.
قر كونستيتۋتسييالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قايرات مەمي تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋى جاعدايىنداعى قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ كەزەڭدەرٸ تۋرالى ايتىپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸ قالىپتاسۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە ٸس جٷزٸندە قۇقىقتىق ۆاكۋۋم جاعدايىندا بولعان. شىندىقتىڭ جاڭا تاريحى ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق قۇقىعىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى مەسەلەنٸ بارىنشا ٶتكٸر قويدى. رەفورمالار حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا ۇلتتىق قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋعا كٶمەكتەستٸ.
سونداي-اق ق.مەمي قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستامالارىنا, اتاپ ايتقاندا, ساياسي رەفورمالارعا توقتالدى.
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ەسەرلٸ جەتٸستٸكتەرٸن تالقىلاي وتىرىپ, قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنٸڭ جەكە باسشىلىعىمەن قازٸرگٸ زامانعى دەموكراتييالىق مەملەكەتتٸڭ بارلىق ەلەمەنتتەرٸن قالىپتاستىرۋداعى رٶلٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. «قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ ٸلگەرٸ زاڭنامالىق بازاسى قۇرىلدى, جاڭا بانكتٸك جەنە فيسكالدىق جٷيە ەنگٸزٸلدٸ. جاڭا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار قۇرۋ جەنە كەسٸپورىنداردى نارىقتىق جاعدايلارعا بەيٸمدەۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى. وتاندىق بيزنەستٸ دامىتۋ ٷشٸن جاعداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ», - دەدٸ ە.توعجانوۆ.
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جەتٸستٸكتەرٸن مويىنداۋ ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, تەۋەلسٸز جەنە ەگەمەن قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, بەدەلٸمەن جەنە جەكە قاسيەتتەرٸمەن تىعىز بايلانىستى. ەقىۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ليۆييا جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸ يان كۋبيش ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. «قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى سەتتەرٸنەن باستاپ العا باسقان جولى پراگماتيزممەن جەنە بارلىق شەشٸمدەردٸڭ ەۆوليۋتسييالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەندٸ. وسىنىڭ بارلىعى قوعامنىڭ نەگٸزگٸ جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارى - ۇلتتىق بٸرلٸك, بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸم, جوعارى رۋحانيياتپەن زايىرلىلىق, اشىق ديالوگ يدەولوگيياسى, تولەرانتتىلىق, ەلدەگٸ ەتنوستىق, مەدەني جەنە دٸني ەرتٷرلٸلٸكتٸ ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن قۇرمەتتەۋ نەگٸزٸندە بەرٸك ورنىقتى». ول قازاقستاننىڭ ەڭ الدىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق كٶشباسشىلىعىنىڭ, سونداي – اق قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا تابىستى تٶراعالىق ەتۋٸنٸڭ, 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە تۇراقتى ەمەس مٷشە بولۋىن مىسال رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى دەۋرەن اباەۆ ٶز سٶزٸندە ٷزدٸكسٸز دامۋدىڭ ٷش ونجىلدىعىنىڭ باستى قورىتىندىسى ۇلت قۇرۋداعى جەتٸستٸك بولىپ تابىلاتىنىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. «بٸز اياعىمىزدا نىق تۇرمىز. بٸز ٶزٸمٸزدٸ ەكٸنشٸ رٶلدە كٶرۋدٸ دوعاردىق, كٶپتەگەن قورقىنىش پەن الاڭداۋشىلىق سەزٸمٸن جويدىق. بٸز ٶزٸمٸزدٸ ٶز جەرٸمٸزدٸڭ, تاعدىرىمىزدىڭ, بٷگٸنٸمٸز بەن بولاشاعىمىزدىڭ تولىق يەلەرٸ رەتٸندە سەزٸنەمٸز. تابىستار بٸزگە سەنٸمدٸلٸك بەردٸ, سەنٸمدٸلٸك سالاۋاتتى امبيتسييالار, امبيتسييالار – باتىل ۇمتىلىستارعا جەتەلەدٸ», - دەدٸ د.اباەۆ.
ۇلى ۇلتتىق جينالىستىڭ بۇرىنعى سپيكەرٸ, تٷركييانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترٸ بينالي يىلدىرىم نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگٸ مەن قازاقستاننىڭ تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ينتەگراتسيياسىنا قوسقان زور ٷلەسٸنە ەرەكشە توقتالدى. سونىمەن قاتار, ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ كٶتەرگەن باستامالار حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭٸنەن تانىلىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ بەرٸك ۇستانۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ بولدى. «كەلەسٸ جىلى اٶسشك 30 جىلدىعى اتاپ ٶتٸلەدٸ, ول دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇرلىقتاعى بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە جەردەمدەسۋگە ارنالعان جوباسى بولدى. بٸز پانازياتتىق ىنتىماقتاستىق پەن ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ونىڭ ۇلى مۇراتتارىنىڭ بٸرٸ بولعانىن بٸلەمٸز», - دەدٸ ول.
«قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ» كەاق باسقارما تٶراعاسى-رەكتورى گٷلميرا قاناي انا مەن بالانى قولداۋ, گەندەرلٸك ساياساتتى دامىتۋ, سونداي-اق جاستاردىڭ رٶلٸ تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
پلەنارلىق وتىرىسقا بەينەبايلانىس ارقىلى بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, جاھاندىق جاسىل ٶسٸم ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتٸ پان گي مۋن, تٷركييانىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ ابدۋللا گٷل, گەرمانييانىڭ بۇرىنعى فەدەرالدىق كانتسلەرٸ گەرحارد شرەدەر, اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتٸك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر, م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچيي قاتىستى. ەلەمدٸك ساياساتكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ قۇتتىقتاۋ سٶزدەرٸندە قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى جەتٸستٸكتەرٸن مويىنداپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى رٶلٸن اتاپ ٶتٸپ, بٷكٸل قازاقستان حالقىنا ٶسٸپ-ٶركەندەۋ, تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك تٸلەدٸ.
كونفەرەنتسييا اياسىندا وتاندىق جەنە شەتەلدٸك عالىمدار مەن ساراپشىلار بايانداما جاساعان «تاريح ساباقتارى», «قوعام جەنە قۇندىلىقتار», «ودان ەرٸ دامۋ باسىمدىقتارى» اتتى ٷش پانەلدٸك سەسسييا ٶتتٸ.
ايتا كەتەيٸك, ٸس-شارانى قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ-ەلباسى كٸتاپحاناسى, قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى, قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ ۇيىمداستىردى.
پانەلدٸك سەسسييالاردا ساراپشىلار رەتٸندە سٶز سٶيلەگەندەر: كامال حارازي - يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ ستراتەگييالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, اناتوليي توركۋنوۆ - مەسكەۋ مەملەكەتتٸك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى (رەسەي), سۋن چجۋانچجي - قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىنىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جەنە ورتالىق ازييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (قىتاي), ميحايل ليپكين - رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ جالپى تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (رەسەي), انۆار ناسيروۆ - ورتالىق ازييا حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (ٶزبەكستان), مۇراتبەك يماناليەۆ - قىرعىز رەسپۋبليكاسى سٸم ديپلوماتييالىق اكادەميياسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, بۇرىنعى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, شىۇ باس حاتشىسى (قىرعىز رەسپۋبليكاسى), كاترين پۋجول - INALCO ۇلتتىق شىعىس تٸلدەرٸ جەنە ٶركەنيەتتەرٸ ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق ازييا تاريحى مەن ٶركەنيەتٸ پروفەسسورى (فرانتسييا), كريستيان گەرپفەر - «ەلەمدٸك قۇندىلىقتار» زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (WVSA) پرەزيدەنتٸ (اۆسترييا), ولەگ ماكاروۆ - بەلارۋس رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى بەلارۋس ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى (بەلارۋس), ابدۋگاني مامادازيموۆ - تەجٸكستان ساياساتتانۋشىلارى ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى, تەجٸك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ (تەجٸكستان), الەكساندر دەگتيارەۆ - رەسەي فەدەراتسيياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسييا كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ (رەسەي), ولگا ۆيدوۆا - رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسىنىڭ بيوگرافى (رەسەي), كريستوف مور - فريدريح ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستان مەن ٶزبەكستانداعى ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸگٸنٸڭ باسشىسى (گەرمانييا), ارتۋر ۆان ديزەن - يۋنيسەف ەلدٸك كەڭسەسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ (قازاقستان).
پانەلدٸك سەسسييالاردا بەلگٸلٸ قازاقستاندىق قوعام قايراتكەرلەرٸ, عىلىمي ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, ساراپشىلار سٶز سٶيلەدٸ – قۋانىش سۇلتانوۆ, مۇرات باقتييارۇلى, ۆەرا كيم, ەرلان سىدىقوۆ, سەرٸك سەيدۋمانوۆ, ەركٸن ەبٸل, انار فازىلجانوۆا, بولات سۇلتانوۆ, سۇلتان ەكٸمبەكوۆ, اندرەي چەبوتارەۆ, ساياسات نۇربەك, ورازعالي سەلتەەۆ, سابينا ساديەۆا, ەمين ەسكەروۆ.
پلەنارلىق وتىرىس مودەراتورى - «QAZAQSTAN» رترك باسقارما تٶراعاسى لەززات تانىسباي, پانەلدٸك سەسسييالاردىڭ مودەراتورى - قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى كٸتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمٸربولات, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاندىق ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەلكەي مارعۇلانۇلى.
