Táýelsiz Qazaqstannyń memleket retinde qurylýynyń tabysty tájiribesi jáne Tuńǵysh Prezident – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń memleket táýelsizdiginiń qalyptasýyndaǵy tarihi róli - 2021 jylǵy 10 jeltoqsanda Nazarbaev ortalyǵynda (Nur-Sultan q.) ótken «Kóshbasshylyq. Turaqtylyq. Órleý» halyqaralyq konferentsiiasynda talqylanǵan basty máseleler.
Konferentsiia Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn merekeleýge arnalǵan baǵdarlamadaǵy negizgi is-sharalardyń biri. Oǵan tanymal halyqaralyq saiasatkerler, memleket jáne qoǵam qairatkerleri, ǵylymi-zertteý institýttarynyń basshylary, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qyzmettesteri qatysty.
Konferentsiia aiasynda ótken «Táýelsizdiktiń baǵdary men belesteri» plenarlyq otyrysynda QR Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlin quttyqtaý sóz sóilep, Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵy táýelsizdik tańynda áleýmettik-ekonomikalyq jáne qoǵamdyq-saiasi turaqtylyqty qamtamasyz etkenin, sodan keiin Qazaqstannyń búgingi kúnge deiingi órleýi men serpindi damýynyń negizi bolǵanyn atap ótti.
«Tutastai alǵanda, turaqty jumys isteitin memlekettik institýttar, ishki jáne syrtqy saiasatty tiimdi júzege asyrý-osynyń bári búgingi Qazaqstannyń tabysty damýy úshin berik irgetasqa ainaldy», - dedi Parlament Májilisiniń spikeri.
N.Nyǵmatýlinniń aitýynsha, qazirgi Qazaqstan óziniń 30 jyldyq progresiniń jetistikteri men tabystaryna súiene otyryp, tórtinshi onjyldyqtyń basty maqsattaryn qýatty memleket jáne básekege qabiletti ult retinde kóredi. «Bul úshin biz el prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan saiasi-ekonomikalyq reformalardy jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtý protsesin júrgizýdi jalǵastyramyz, ýaqyt syn-qaterlerine beiimdelgen sapaly jańa ulttyq biregeilikti qalyptastyramyz», - dedi ol.
Óz kezeginde, Resei Federatsiiasy Federaldyq Jinalysy Memlekettik Dýmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Aleksandr Jýkov N.Á.Nazarbaevtyń Resei Federatsiiasymen kópjaqty dostyq bailanystar men strategiialyq seriktestikti nyǵaitýdaǵy róli men mańyzdylyǵyna egjei-tegjeili toqtaldy. Onyń pikirinshe, «Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń qurmetti tóraǵasy retinde Elbasy eýraziialyq integratsiia tetikterin jetildirý, ony basqa integratsiialyq bastamalarmen ushtastyrý jolynda qajyrly eńbegin jalǵastyrýda. «Biz qazaqstandyq dostardyń jetistikterin quptaitynymyzdy atap ótkim keledi. Odaqtastyq qatynastardy nyǵaitý men damytý, strategiialyq áriptestik pen Qazaqstanmen integratsiialyq bailanystardy tereńdetý baǵytyn berik ustanýdy jalǵastyramyz», - dep atap ótti spiker.
QR Konstitýtsiialyq Keńesiniń tóraǵasy Qairat Mámi Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettiliginiń qalyptasýy jaǵdaiyndaǵy quqyqtyq júieniń damýynyń negizgi kezeńderi týraly aityp berdi. Onyń aitýynsha, Qazaqstannyń quqyqtyq júiesi qalyptasýynyń bastapqy kezeńinde is júzinde quqyqtyq vakýým jaǵdaiynda bolǵan. Shyndyqtyń jańa tarihy óziniń ulttyq quqyǵyn qalyptastyrý qajettiligi týraly máseleni barynsha ótkir qoidy. Reformalar halyqaralyq quqyq normalaryn eskere otyryp, Qazaqstanda ulttyq quqyqtyq júieniń negizin qalaýǵa kómektesti.
Sondai-aq Q.Mámi Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamalaryna, atap aitqanda, saiasi reformalarǵa toqtaldy.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy áserli jetistikterin talqylai otyryp, QR Premer-Ministriniń orynbasary Eraly Toǵjanov QR Tuńǵysh Prezidentiniń jeke basshylyǵymen qazirgi zamanǵy demokratiialyq memlekettiń barlyq elementterin qalyptastyrýdaǵy rólin erekshe atap ótti. «Qysqa merzim ishinde naryqtyq ekonomikanyń jumys isteýiniń ilgeri zańnamalyq bazasy quryldy, jańa banktik jáne fiskaldyq júie engizildi. Jańa saýda-ekonomikalyq bailanystar qurý jáne kásiporyndardy naryqtyq jaǵdailarǵa beiimdeý boiynsha sharalar qabyldandy. Otandyq biznesti damytý úshin jaǵdai túbegeili ózgerdi», - dedi E.Toǵjanov.
Táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy jetistikterin moiyndaý onyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń, táýelsiz jáne egemen Qazaqstannyń negizin qalaýshy, bedelimen jáne jeke qasietterimen tyǵyz bailanysty. EQYU-nyń burynǵy bas hatshysy, BUU Bas hatshysynyń Liviia jónindegi arnaiy ókili Ian Kýbish óz pikirin bildirdi. «Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy sátterinen bastap alǵa basqan joly pragmatizmmen jáne barlyq sheshimderdiń evoliýtsiialyq sipatymen erekshelendi. Osynyń barlyǵy qoǵamnyń negizgi jalpyulttyq qundylyqtary - ulttyq birlik, beibitshilik pen kelisim, joǵary rýhaniiatpen zaiyrlylyq, ashyq dialog ideologiiasy, toleranttylyq, eldegi etnostyq, mádeni jáne dini ártúrlilikti ózara túsinistik pen qurmetteý negizinde berik ornyqty». Ol Qazaqstannyń eń aldymen iadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy óńirlik jáne jahandyq kóshbasshylyǵynyń, sondai – aq Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyq etýiniń, 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolýyn mysal retinde atap ótti.
QR Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev óz sózinde úzdiksiz damýdyń úsh onjyldyǵynyń basty qorytyndysy ult qurýdaǵy jetistik bolyp tabylatynyn erekshe atap ótti. «Biz aiaǵymyzda nyq turmyz. Biz ózimizdi ekinshi rólde kórýdi doǵardyq, kóptegen qorqynysh pen alańdaýshylyq sezimin joidyq. Biz ózimizdi óz jerimizdiń, taǵdyrymyzdyń, búginimiz ben bolashaǵymyzdyń tolyq ieleri retinde sezinemiz. Tabystar bizge senimdilik berdi, senimdilik salaýatty ambitsiialar, ambitsiialar – batyl umtylystarǵa jeteledi», - dedi D.Abaev.
Uly Ulttyq jinalystyń burynǵy spikeri, Túrkiianyń burynǵy premer-ministri Binali Iyldyrym Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbegi men Qazaqstannyń Túrkitildes memleketterdiń integratsiiasyna qosqan zor úlesine erekshe toqtaldy. Sonymen qatar, onyń aitýynsha, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti kótergen bastamalar halyqaralyq deńgeide keńinen tanylyp, Qazaqstannyń halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdikti berik ustanýynyń kórinisi boldy. «Kelesi jyly AÓSShK 30 jyldyǵy atap ótiledi, ol da Nursultan Nazarbaevtyń qurlyqtaǵy beibitshilik pen qaýipsizdikke járdemdesýge arnalǵan jobasy boldy. Biz panaziattyq yntymaqtastyq pen eýraziialyq integratsiia onyń uly murattarynyń biri bolǵanyn bilemiz», - dedi ol.
«Qazaq ulttyq qyzdar pedagogikalyq ýniversiteti» KEAQ Basqarma tóraǵasy-rektory Gúlmira Qanai ana men balany qoldaý, genderlik saiasatty damytý, sondai-aq jastardyń róli týraly aityp berdi.
Plenarlyq otyrysqa beinebailanys arqyly BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy, jahandyq jasyl ósim institýtynyń prezidenti Pan Gi Mýn, Túrkiianyń eks-prezidenti Abdýlla Gúl, Germaniianyń burynǵy federaldyq kantsleri Gerhard Shreder, AQSh-tyń burynǵy memlekettik hatshysy Djeims Beiker, M.V. Lomonosov atyndaǵy MMÝ rektory Viktor Sadovnichii qatysty. Álemdik saiasatkerler ózderiniń quttyqtaý sózderinde Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterin moiyndap, Nursultan Nazarbaevtyń mańyzdy rólin atap ótip, búkil Qazaqstan halqyna ósip-órkendeý, turaqtylyq pen qaýipsizdik tiledi.
Konferentsiia aiasynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdar men sarapshylar baiandama jasaǵan «Tarih sabaqtary», «Qoǵam jáne qundylyqtar», «Odan ári damý basymdyqtary» atty úsh paneldik sessiia ótti.
Aita keteiik, is-sharany QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstan strategiialyq zertteýler institýty, QR Tuńǵysh Prezidenti-Elbasy Kitaphanasy, QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrliginiń qoldaýymen Nursultan Nazarbaev Qory, QR Syrtqy ister ministrligi, Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi uiymdastyrdy.
Paneldik sessiialarda sarapshylar retinde sóz sóilegender: Kamal Harazi - Iran Islam Respýblikasynyń halyqaralyq qatynastar jónindegi strategiialyq keńesiniń tóraǵasy, Anatolii Torkýnov - Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar institýtynyń rektory (Resei), Sýn Chjýanchji - Qytai qoǵamdyq ǵylymdar Akademiiasynyń Resei, Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Aziia institýtynyń direktory (Qytai), Mihail Lipkin - Resei Ǵylym akademiiasynyń jalpy tarih institýtynyń direktory (Resei), Anvar Nasirov - Ortalyq Aziia halyqaralyq institýtynyń direktory (Ózbekstan), Muratbek Imanaliev - Qyrǵyz Respýblikasy SIM Diplomatiialyq akademiiasynyń halyqaralyq qatynastardy taldaý ortalyǵynyń direktory, burynǵy syrtqy ister ministri, ShYU Bas hatshysy (Qyrǵyz Respýblikasy), Katrin Pýjol - INALCO Ulttyq Shyǵys tilderi jáne órkenietteri Institýtynyń Ortalyq Aziia tarihy men órkenieti professory (Frantsiia), Kristian Gerpfer - «Álemdik qundylyqtar» zertteý qaýymdastyǵynyń (WVSA) prezidenti (Avstriia), Oleg Makarov - Belarýs Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy Belarýs strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory (Belarýs), Abdýgani Mamadazimov - Tájikstan saiasattanýshylary Ulttyq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Tájik ulttyq ýniversitetiniń dotsenti (Tájikstan), Aleksandr Degtiarev - Resei Federatsiiasy Federaldyq Jinalysy Federatsiia Keńesi Tóraǵasynyń keńesshisi (Resei), Olga Vidova - Resei Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasynyń biografy (Resei), Kristof Mor - Fridrih Ebert atyndaǵy qordyń Qazaqstan men Ózbekstandaǵy óńirlik ókildiginiń basshysy (Germaniia), Artýr van Dizen - IýNISEF eldik keńsesiniń jetekshisi (Qazaqstan).
Paneldik sessiialarda belgili qazaqstandyq qoǵam qairatkerleri, ǵylymi uiymdardyń basshylary, sarapshylar sóz sóiledi – Qýanysh Sultanov, Murat Baqtiiaruly, Vera Kim, Erlan Sydyqov, Serik Seidýmanov, Erkin Ábil, Anar Fazyljanova, Bolat Sultanov, Sultan Ákimbekov, Andrei Chebotarev, Saiasat Nurbek, Orazǵali Selteev, Sabina Sadieva, Emin Áskerov.
Plenarlyq otyrys moderatory - «QAZAQSTAN» RTRK basqarma tóraǵasy Lázzat Tanysbai, paneldik sessiialardyń moderatory - QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy kitaphanasynyń direktory Baqytjan Temirbolat, QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstandyq strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory Zarema Shaýkenova, Nursultan Nazarbaev Qory atqarýshy direktorynyń orynbasary Álkei Marǵulanuly.
