ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70 سەسسيياسىنىڭ جالپى پٸكٸرتالاس الاڭىندا تەرروريزم مەن زورلىق-زومبىلىقتى ەكسترەميزمٸنٸڭ عالامدىق سيپات العانىن ەسكەرتٸپ, بۇۇ باسشىلىعىمەن حالىقارالىق تەرروريزم مەن زورلىق ەكسترەميزمٸنە قارسى كٷرەستٸڭ بٸرىڭعاي ەلەمدٸك جٷيەسٸن قۇرۋدى ۇسىندى. ول وسى مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن تەرروريزممەن كٷرەستٸ تەگٸس قامتيتىن بۇۇ قۇجاتىن جاساپ قابىلداۋدى ۇسىندى. بٷگٸنگٸ تاڭدا سيرييا, يراك, ليۆييا, يەمەن ازاماتتىق سوعىستاردىڭ سالدارىنان ىدىراۋ تابالدىرىعىندا تۇر. بۇعان قوسا دايش تەرروريستٸك ۇيىمىنىڭ مەسەلەسٸ جاھاندىق پروبلەماعا اينالىپ وتىر. قازاقستان دايش تەرروريستٸك ۇيىمىن ايماق مەملەكەتتەرٸ مەن بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندەرەدٸ دەپ ەسەپتەي كەلە, مٷددەلٸ مەملەكەتتەردٸڭ دايش تەرروريستٸك ۇيىمىنا قارسى كٷرەسٸن, ەڭ الدىمەن, بۇۇ باسشىلىعىمەن بولعانىن ۇسىنادى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ تەرروريزمگە قارسى وداعىن قۇرۋعا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قىلمىستارىن جاساعان ادامداردى ٸزدەۋ, ۇستاۋ جەنە ولاردى وتانىنا قايتارۋ بويىنشا بٸرىڭعاي ٸسقيمىل تەتٸگٸن جاساقتاۋعا شاقىرادى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نيۋ-يورك قالاسىندا ٶتكەن ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەس سامميتٸ (29 قىركٷيەك 2015ج.) كەزٸندە ٶز بايانداماسىندا اتاپ ٶتتٸ.
ەكسترەميزم مەن تەرروريزم بٷكٸل قوعامعا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. تەولوگتار ونىڭ بٸرنەشە سيپاتىن انىقتاپ, وسى تاقىرىپتا اقپارات تاراتاردا بٸرنەشە جاعدايعا باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. ونىڭ ٸشٸندە ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك قاۋٸپ-قاتەردٸڭ سىرتقى سيپاتى – قوعامعا شەت ەلدەردەن كەلٸپ جاتقان ماقساتتى يدەولوگييالىق ىقپالدىڭ سالدارىنان تەرروريزم مەن ەكسترەميزم مەسەلەلەرٸنٸڭ پايدا بولۋىن تٷسٸندٸرۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. ال تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك قىزمەتتٸڭ دەسترۋكتيۆتٸ سيپاتى – تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك ەرەكەتتەردٸڭ قوعامنىڭ دامۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸندٸگٸ تۋرالى تٷسٸنٸكتٸ قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, قاۋٸپ-قاتەردٸڭ قىلمىستىق سيپاتى – تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك ەرەكەتتەردٸ دٸننەن نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر ۇلتپەن سەيكەستەندٸرۋدٸ جوققا شىعارادى. وسىنداي سيپاتتاردىڭ قاتارىندا قوعامعا قارسى سيپاتى دا انىقتالعان. ونى ماماندار زورلىق-زومبىلىققا نەگٸزدەلگەن ەكسترەميزم يدەولوگيياسىن ۇستانۋشىلاردى ەلەۋمەتتٸك نورمالار مەن جەرگٸلٸكتٸ دەستٷرلەردٸ مويىندامايتىن جەنە ولارمەن كٷرەسەتٸن ادامدار رەتٸندە سيپاتتايدى. ال تەرروريستەردٸڭ راقىمسىزدىعىن, ولاردىڭ قاتىگەزدٸككە بەي-جاي قاراۋىن, ادام ٶمٸرٸن, ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەلەمەيتٸندٸگٸ انتيگۋمانيستٸك سيپاتىن بٸلدٸرەدٸ. قوعامدا ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ مەملەكەتتٸڭ تەرروريزمگە قارسى ساياساتتى ٸسكە اسىرۋىنان تەۋەلدٸلٸگٸ تۋرالى تٷسٸنٸكتٸ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەت تاراپىنان جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان ٸس-شارالاردىڭ اۋقىمدىلىعى مەن تابىستىلىعى تەرروريزم جەنە دٸني ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل شارالارىنىڭ ماقساتتى, بەلسەندٸ, شابۋىلدى سيپاتىن كٶرسەتەدٸ.
ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كٷرەس سالاسىندا ويلاستىرىلعان اقپاراتتىق ساياساتتى جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن جەنە قوعامنىڭ وسى مەسەلەگە سەزٸمتالدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەسٸدەي شارتتاردى ورىنداعان جٶن:
– قۇزىرەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ رەسمي حابارلامالارىن پايدالانۋ;
– ازاماتتاردىڭ رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردە دە قورعالاتىنى, ولارعا قامقورلىق جاسالاتىنى تۋرالى كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸك بەرٸلەتٸنٸن ۇمىتپاۋ;
– قازاقستان ازاماتتارىنا جوعارى دەڭگەيدەگٸ داعدارىستى جاعدايدى (تەرروريستٸك قاۋٸپتٸ) باسىنان ٶتكەرٸپ وتىرعان ەلدەرگە بارۋدىڭ جەنە/نەمەسە وندا بولۋدىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸن ەسكەرتۋ;
– قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سوعىس قيمىلدارى جٷرٸپ جاتقان ايماقتارعا كەتۋ نيەتٸن قوزدىرماۋ; - شەتەلدەردەگٸ قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسىپ جٷرگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ەرەكەتتەرٸ اداسۋشىلىق ەكەنٸنە باسىمدىق بەرۋ;
– قوعامدا قازاقستاندىقتاردىڭ شەت مەملەكەتتەردٸڭ اۋماعىنا كەتۋٸن مەجبٷرلەۋمەن بولعان كٶشٸپ كەتۋ ەكەندٸگٸ تۋرالى ٶسەك-اياڭنىڭ تۋىنداۋىن ٶرشٸتپەۋ;
– كٶشٸپ كەتكەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋىن مەملەكەتتٸڭ دٸن سالاسىنداعى ساياساتىمەن بايلانىستىرماۋ;
– ٶزدەرٸن وپپوزيتسييا رەتٸندە كٶرسەتٸپ جٷرگەن شەتەلدٸك تەرروريستٸك ۇيىمدار جاعىندا ەرەكەتتەرگە قاتىسۋدىڭ قىلمىستىق سيپاتىن تٷسٸندٸرۋ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە «جۋسان» وپەراتسيياسى ارقىلى شەكارا اسىپ كەتكەن ازاماتتاردى ەلگە ەكەلۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. دەگەنمەن, قوعامدا دۇرىس پٸكٸر قالىپتاسىپ, دۇرىس اقپارات تاراۋى ٷشٸن بٸرنەشە مەسەلەگە باسا نازار اۋدارعانىمىز جٶن.
بٸرٸنشٸدەن, ٷلكەن اۋديتورييانى قامتۋ ماقساتىندا تۇرعىندار ٷشٸن قىزىق جەنە تٷسٸنٸكتٸ اقپاراتتىق ماتەريالداردى ەزٸرلەۋ كەرەك. ياعني ساۋاتتى ۇيىمداستىرىلعان توك-شوۋ, پٸكٸرتالاس الاڭدارى, دٸن سالاسىنداعى ناقتى وقيعا نەمەسە جيٸ قايتالاناتىن كەرٸ قۇبىلىسقا قاتىستى جۋرناليستٸك زەرتتەۋ سيياقتى اقپاراتتىق باعدارلامالاردى پايدالانۋ جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸن, جاستار قوزعالىستارىنىڭ ليدەرلەرٸن, جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىن, مەدەنيەت جەنە ٶنەر قايراتكەرلەرٸن, اتاقتى جۋرناليستەردٸ, قوعامدىق پٸكٸر ليدەرلەرٸن جەنە ت.ب. ادامداردى پايدالانا وتىرىپ, باق-تا تانىمال تۇلعالار, بەلگٸلٸ جەنە بەدەلدٸ ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ دٸن تاقىرىبىنا ارنالعان باياندامالارى مەن سۇحباتتارىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان جٶن.
ٷشٸنشٸدەن. مەملەكەتتٸك ورگاندار, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن دٸن مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶڭٸرلەردەگٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ توپتارىنىڭ اقپاراتتىق جەنە تٷسٸندٸرۋ شارالارىن باق-تا ماقساتتى جارييالاۋدى ۇيىمداسترىعان ابزال.
تٶرتٸنشٸدەن. جەكەلەگەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قولدانىستاعى زاڭداردى جيٸ بۇزۋ ەرەكەتتەرٸن جارييالاۋ. بۇل ولارعا قاتىستى تەرٸس كٶزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا, ازاماتتاردىڭ بويىندا اينالادا بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەي-جاي قاراماۋعا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن باق-قا تەرٸس فاكتٸلەر جايلى اقپارات بەرۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
مٸنە, بٸز تٷرلٸ باق بەتتەرٸندە دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدٸ الدىن الۋعا ارنالعان تاقىرىپتىق بٶلٸمدەردٸ اشۋ ارقىلى, وسى قاۋٸپتٸڭ الدىن الا وتىرامىز. مۇنداي ٸستٸڭ بەرٸ, ەلبەتتە, قۇزىرلى ورگانداردىڭ ماماندارىمەن كەڭەس وتىرىپ جٷزەگە اسىرىلسا, وندا بٸرشاما جۇمىستى اتقارۋعا زور مٷمكٸندٸكتەر بار.
ايدا جاراسقان
