دوساي كەنجەتاي: يمام يسلاموفوبييانى سەيiلتۋi تيiس

– قازاق حالقىنىڭ قارت تاريحىندا نەبٸر اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭدەر ٶتكەنٸن بٸلەمٸز. ٶتكەن عاسىردىڭ وتارشىلدىق دەۋٸرٸندەگٸ يمام-مولدالاردىڭ رۋحانييات سالاسىنداعى ۇمتىلىستارى قانداي بولدى?

– قازاقتىڭ مەدەني, ۇلتتىق بولمىسقا اينالۋىنىڭ تاريحي قۇبىلىسىنىڭ مازمۇنىندا يسلام جاتىر. بۇل اقيقات - عىلىمي, كۋلتۋرولوگييالىق جەنە انتروپولوگييالىق شارتتار مەن قالىپتارعا دەل كەلەتٸن تۇجىرىمداما. سوندىقتان قازاق قاي كەزدە دە ٶزٸنٸڭ قاسيەتٸ مەن قورعانىن يسلامنان, ٶزٸنٸڭ ٶتكەن تاريحي جولىنان ٸزدەگەن. كەشەگٸ موڭعول شاپقىنشىلىعى, جوڭعار زوبالاڭى, ورىس وتارشىلدىعى, كەرەك دەسەڭٸز كەڭەستٸك رەجيمنٸڭ قىسپاعى كەزٸندە حالىق يسلام دٸنٸنە تەۋ ەتكەن. ساۋالىڭىزعا وراي, ورىس وتارشىلدىق كەزەڭٸندەگٸ قازاق مولدا, يشاندارى مەن يمامدارىنىڭ دٸني رۋحاني جولعا ۇمتىلىسى مەن قىزمەتٸنە قىسقاشا شولۋ جاسايىن.

حٸح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيٸن پاتشا ٷكٸمەتٸ مۇسىلمان دٸنٸن قازاق دالاسىندا رەسەيدٸڭ ىقپالىن كٷشەيتۋ قۇرالى, حالىق ساناسىنا ەسەر ەتۋ قۇرالى رەتٸندە پايدالانۋدى كٶزدەيدٸ. وسى ماقساتپەن قازاق جەرٸندە ورىس ٷكٸمەتٸ ەسەبٸنەن سالدىرعان مەشٸتتەر پايدا بولادى. بۇل ونىڭ شوۆينيستٸك ساياساتىنىڭ تٷپكٸ مۇراتىن كٶلەڭكەلەۋ بولاتىن.

پاتشا ٷكٸمەتٸ قازاق دالاسىنا مەشٸت, مەدرەسەلەر سالىپ, قازاقتاردىڭ دٸني ٸستەرٸن ورىنبور دٸني باسقارماسىنا قاراتىپ, يسلام دٸنٸنە ەش قارسى كەلمەيتٸنٸن, كەرٸسٸنشە, قولداۋ كٶرسەتەتٸندٸگٸن تانىتقان ەدٸ. الايدا بۇل نەگٸزٸنەن قازاقتى تاريحي تامىرى مەن مەدەني, ٶركەنيەتتٸك وشاقتارىنان اجىراتۋ ەرەكەتٸ ەدٸ. نەگە? سەبەبٸ ٶزدەرٸنە ادال, بەرٸك مولدالار ارقىلى قازاقتى وتارلاۋدى ماقسات ەتتٸ.

1788 جىلى ورىنبور مۇسىلمان دٸني باسقارماسىنىڭ نەگٸزٸ سالىنىپ, كٸشٸ جٷز جەنە ورتا جٷز قازاقتارىنىڭ دٸني ٸستەرٸ سوعان قاراتىلادى.

بۇل ارقىلى قازاقتىڭ اراسىنا جٸك سالۋدى دا جٷزەگە اسىردى. باسقارمانىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ قازاقتار اراسىنا دٸني كٸتاپتار تاراتۋ جەنە دەرٸس بەرەتٸن يمامداردى دايارلاۋ, ولارعا كۋەلٸكتەر بەرۋ بولاتىن. بۇعان قوسا يمامدار قازاق دالاسىندا قازاق دٸني ۇيىمدارىن قۇرۋى قاجەت بولدى. ولار كٶشپەلٸ قازاقتار اراسىنا دا دٸني بٸلٸم تاراتۋ جەنە دٸني ٸستەرمەن اينالىسۋى قاجەت ەدٸ. قازاق رۋحاني ەلەمٸ ەكٸگە بٶلٸندٸ. ونى ورىس اعارتۋشىلىعى مەن جەديدشٸلدٸك جەنە قاديمشٸلدٸك مەكتەپتەرٸنەن كٶرۋگە بولادى. مىسالى اباي مەن مايلىقوجا ەكٸ مەكتەپتٸڭ ٶكٸلٸ.

– رۋحاني وتارلاۋ ساياساتى ىرىققا كٶنبەگەن يمام-مولدالاردىڭ ٸزٸنە شام الىپ تٷسٸپ, قۋعىنداۋعا ۇشىراتقان بولار?

– ەلبەتتە. ول ۋاقىتتا دٸني بٸلٸم الۋعا نيەت قىلعاندار كٶبٸنە بۇحاراعا قاراي اعىلاتىن. بۇحارادا بٸلٸم العان دٸن قىزمەتكەرلەرٸ قازاقتار اراسىندا ەرەكشە بەدەل مەن ابىرويعا يە بولدى. سول سەبەپتٸ پاتشا ٷكٸمەتٸ دە ورتالىقازييالىق حاندىقتاردى, ەسٸرەسە, قوقان حاندىعى ٸشٸندە ٶزارا الاۋىزدىقتاردى ٶرشٸتۋگە تىرىسادى. تاريحى تاعدىرلاس ورتالىق ازيياداعى جەنە قازاقستانداعى مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ حالىقتاردىڭ ٶزارا بايلانىسىنىڭ كٷشەيۋٸ پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ يسلامعا دەگەن ساياساتىن كٷرت ٶزگەرتتٸ. 1867 جىلعا قاراي بٷكٸل قازاق جەرٸن جاۋلاپ العان رەسەي يمپەريياسى يسلام دٸنٸنٸڭ تٷركٸ حالىقتارى اراسىنداعى ىقپالىن بارىنشا ەلسٸرەتۋگە تىرىستى. 1868 جىلى قازاقتار ورىنبور دٸني باسقارماسىنان شىعارىلىپ تاستالدى, مۇسىلمان دٸن باسىلارىنىڭ قۇقىقتارىنا شەك قويىلدى. حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ ورىس ٷكٸمەتٸ ورتا ازييالىق حاندىقتاردا بٸلٸم العان يمامداردىڭ قىزمەتٸنە تىيىم سالدى, ال مۇسىلمان دٸنٸن ۋاعىزداپ, ورىستاندىرۋعا قارسى تۇرعان, كٶزٸ اشىق يشاندار مەن قوجالار جەر اۋدارىلدى, قۋعىنعا ۇشىرادى.

قازاق حالقى ٶز تاريحىنىڭ قاي كەزەڭٸندە بولماسىن ەڭ بٸر قيىن-قىستاۋ زاماندار مەن تىعىرىققا تٸرەلگەن كٷندەردە اتاقتى حاندارى مەن سۇلتاندارىن, قارا قىلدى قاق جارىپ, ەدٸل بيلٸك ايتاتىن بيلەرٸن, قان مايدانداردا قول باستايتىن باتىرلارىن, ەلدٸ ۇيىتىپ, رۋحاني جاعىنان تەلٸم-تەربيە بەرەتٸن رۋحاني كٶسەمدەرٸ – پٸر, ەۋليە, احۋن, يشانداردى الدىعا شىعارىپ وتىرعان. كەيبٸر وسىنداي تۇلعالار بٷكٸلحالىقتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, ولاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن قىزمەتتەرٸ ەل ەسٸندە ۇمىتىلماستاي ساقتالىپ قالسا, كەيبٸر تۇلعالاردىڭ قوعامدىق قىزمەتتەرٸ ايماقتىق دەڭگەيدە بولىپ, ولار سول ٶڭٸرلەردەگٸ حالىقتىڭ جادىندا جاتتالىپ قالدى. وتارلىق ەزگٸنٸڭ كٷشەيۋٸنە قارسى تۇرا الاتىن, ەلدٸ شاشىراتپاي ۇيىتا بٸلەتٸن, وتارلاۋدىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ سانالعان شوقىندىرۋ ساياساتىنا رۋحاني بٸرلٸك پەن يماندىلىقتى توسقاۋىل ەتٸپ, تۋ ەتكەن تۇلعالاردىڭ تاريح مٸنبەرٸنە كٶتەرٸلۋٸ تابيعي قۇبىلىس ەدٸ.

رەسەيدٸڭ قازاقستاندى وتارلاۋعا باعىتتالعان ساياساتى حVٸٸٸ عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاۋ الىپ, ول حٸح عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان بٸرنەشە كەزەڭنەن ٶتەدٸ دە, بٸرنەشە اسپەكتٸنٸ قامتيدى. وعان ساياسي, ەكٸمشٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق وتارلاۋ سەكٸلدٸ اسپەكتٸلەر جاتادى. حٸح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا مۇنداي وتارلىق ساياساتقا قارسى كٶتەرٸلٸستەر مەن سوعىستاردىڭ بولعانى تاريحتان مەلٸم. ال حٸح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا رەسەي قازاقستاندى باعىندىرۋدى تولىعىمەن اياقتاپ, ەكونوميكالىق وتارلاۋدى ودان ەرٸ كٷشەيتەدٸ دە, وتارلاۋدىڭ كەلەسٸ بٸر تٷرٸ رۋحاني وتارلاۋدى جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسە باستايدى. ەكونوميكالىق وتارلاۋعا – جاقسى جايىلىمدار مەن شۇرايلى جەرلەردەن ايىرىلۋ, كٶشٸ-قون باعىتتارىن ٶزگەرتۋ, ەرتٷرلٸ سيپاتتاعى تيىم سالۋلار, سالىقتاردىڭ, مٸندەتكەرلٸكتەردٸڭ سان جاعىنان دا, كٶلەم جاعىنان دا ٶسۋٸ جەنە ت.ب. جاتادى. مۇنىڭ بەرٸنٸڭ قازاق حالقى ٷشٸن قانشالىقتى اۋىر بولعانىن سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ ٶتە قيىن.

ال رۋحاني وتارلاۋ – قازاق حالقىنىڭ حالىق رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋٸنە ٶتە قاۋٸپ تۋعىزعان, وتارلاۋدىڭ ەڭ بٸر سۇرقييا, قاۋٸپتٸ تٷرٸ بولدى. وعان جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردى ەرتٷرلٸ ايلا-تەسٸلدەرمەن (ونىڭ ٸشٸنە ٷركٸتۋ, قورقىتۋ, كٷشتەۋ, قيناۋ, قورلاۋ, زورلاۋ, جەبٸرلەۋ دە كٸرەدٸ) شوقىندىرۋ, ياعني حريستيان دٸنٸنە كٸرگٸزۋ, قازاق دالاسىندا حريستيان دٸنٸن تاراتۋ, شٸركەۋلەر سالۋ, ورىس تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەر اشىپ, وعان قازاق بالالارىن تارتۋ, قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ دٸنٸ – يسلام دٸنٸنە قىسىمشىلىق جاساۋ, مەشٸتتەر مەن مەدرەسەلەردٸڭ اشىلۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋ, قازاق تٸلٸن كەمسٸتۋ جەنە ت.س.س. ٸس-ەرەكەتتەر, ايلا-شارعىلار جاتادى. وسى كەزەڭدٸ سيپاتتايتىن تاريحي دەرەكتەر حVٸٸٸ عاسىردىڭ سوڭى مەن حٸح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ورىنبور ٶلكەسٸندە  رۋحانيلىق وتارلاۋدىڭ وڭ نەتيجە بەرە باستاعانىن كٶرسەتەدٸ. حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا رۋحاني وتارلاۋ ەندٸ بٷكٸل قازاق دالاسىندا جوسپارلى تٷردە جٷزەگە اسىرىلا باستادى.

– دٸن قايراتكەرلەرٸ ساياسي, رۋحاني-مورالدىق قىسىمشىلىقتارعا قارسى تۇرا بٸلدٸ مە?

–  حٸح عاسىردىڭ باس كەزٸندە قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸ, حاندىعى جويىلىپ, قازاق حالقىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ رەسەيگە باعىنعاندا, بٸر جٷيەلٸ ەلدەر حيۋا, قوقان حاندىقتارىنا پانالادى. حٸح عاسىردا پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ بٸر قىرى رۋحاني وتارلاۋ ٷردٸسٸ جٷردٸ. مٸنە, وسى تۇستا قازاق دالاسىنىڭ رۋحاني-مەدەني تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەسكەن رۋحاني قايراتكەر, يمامداردىڭ شوعىرى پايدا بولدى. وسى ارادا ايتا كەتەيٸك, قازاق قوعامىنىڭ ٶز ٸشٸندە رۋحاني تۇتاستىققا قارسى ەلەمەنتتەردٸڭ دە بولعانى قۇپييا ەمەس.

يسلام دٸنٸ عاسىرلار بويى حالىق رۋحانيياتىنىڭ نەگٸزٸ بولىپ كەلگەندٸگٸ مەلٸم. دٸن عۇلامالارى – يمامدار قانداي دا بٸر اۋىر جاعدايدا الدىڭعى قاتاردا بولىپ, ساپ تٷزەپ, جالپى حالىقتىڭ پايداسىن كٶزدەگەن. ولار ورىس وتارشىلارىنا قارسى حالىقتى بٸرٸكتٸرٸپ, ەركٸندٸك ٷشٸن, دٸن ٷشٸن سوعىسىپ, سول كەزدەگٸ ەزگٸگە قارسى تۇردى. سوندىقتان ورىستار ولاردى – دٸن عۇلامالارى مەن  يمامداردى ەڭ قاۋٸپتٸ دۇشپان رەتٸندە تانىپ, قۋعىنعا ۇشىراتقانىنا تاريح كۋە.

– يمام قاي زاماندا دا حاققا جٷگٸ­نٸپ, اقيقاتتى انىق ايتىپ, حالىق­تى كٷمەندٸ دٷنيەلەردەن ساقتاندىرۋشى تۇلعا عوي. دەگەنمەن, بٷگٸنگٸ قوعامدا مول­دالىق مٸندەت پەن يمامدىق قىزمەت تٶڭٸرەگٸندە ورىندى-ورىنسىز ايتىل­عان سىن-پٸكٸرلەردٸ ەستٸپ جاتامىز. جالپى يمام دەگەنٸمٸز كٸم? قازٸرگٸ قوعامنىڭ يمامى قانداي بولۋى تيٸس?

– يمام – مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ تۇلعاسى, ۇستازى, ايناسى. بۇل انىقتامالاردىڭ مازمۇنى ەربٸر قوعامدىق بەلەستەردە ٶزٸنٸڭ سىرتقى, ٸشكٸ كەلبەتٸن تانىتىپ وتىردى. مەن ەندٸ ٶتكەن تاريحتى ايتىپ, بولعاندى ەمەس, بٷگٸنگٸ يمامعا قانداي مٸندەتتەر جٷكتەلٸپ وتىرعاندىعىنا توقتالايىن.

يمام – ارابشا «ەلدٸڭ الدى, قوعام ايناسى, ليدەر, كٶسەم» دەگەن ماعىنالاردى بٸلدٸرەتٸن سٶز. اللا مەن ادامدار اراسىنداعى قۇلشىلىق پارىزىن ٶتەتۋ ارقىلى باستالعان يمام قىزمەتٸ يسلام تاريحي تەجٸريبەسٸندە كٶپتەگەن بەلەستەردەن ٶتتٸ. كەشەگٸ اتەيستٸك كەڭەستٸك رەجيم كەزٸندە اللاسىز قوعام قۇرۋ, ۇلتسىزداندىرۋ, مەدەنيەتسٸزدەندٸرۋ ساياساتىنا نەگٸزدەلگەن يدەولوگييا يمام اتاۋىنىڭ ٶڭٸن اينالدىرىپ تٷسٸندٸرٸپ باقتى. يمام – الدىمەن تۇلعا. يمام تۇلعاسى ونىڭ ٸسٸ مەن بٸلٸمٸنٸڭ, امالى مەن حەلٸنٸڭ تۇتاستىعىنان نەر الىپ, دٸندٸ, مەدەنيەتتٸ, ۇلتتى, قوعامنىڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعى مەن باياندىلىعىنا ٶز ٶمٸرٸن ارنايتىن جانپيدا, حاققا قىزمەتٸن حالىققا قىزمەت ەتۋ دەپ بٸلەتٸن سانالى, جان جاقتى بٸلٸمدٸ ازامات. ول الدىمەن ٶزٸ ٶزٸمەن تۇتاستىقتا, حۇزىردا بولىپ, يمانى مەن جيعانى ساي, قوعامعا پايدالى ٸلٸم مەن بٸلٸمدٸ اجىراتا بٸلەتٸن, اينا بولۋى قاجەت. سەبەبٸ, سول ارقىلى يمام قوعامنىڭ ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. قۇرانداعى «قاۋىم ٶزٸن ٶزگەرتپەيٸنشە, اللا ونى ٶزگەرتپەيدٸ» دەگەن ايات وسى ۇستانىمدى پاش ەتەدٸ. يمامدا بٸلٸم مەن ٸلٸم, يمان مەن امال, ەڭ باستىسى –ٷلگٸ بەرەر مٸنەز قۇلىق يەسٸ, سٶزٸ مەن ٸسٸ تۇتاس ەر تۇلعاسى تالاپ ەتٸلەدٸ.

قازاقتا «بيتكە ٶكپەلەپ, تونىڭدى وتقا جاقپا» دەگەن سٶز بار. يمام – دٸننٸڭ ٶكٸلٸ. سوندىقتان يمامعا قاراپ, يسلامعا باعا بەرۋ تٷسٸنٸكتٸ جايت. وسى سٶزدٸڭ تٶركٸنٸ ەربٸر يمامعا يسلام دٸنٸنٸڭ ايناسى ەكەندٸگٸن ەسٸنە الىپ تۇرۋى ابزال. قازٸرگٸ جاحاندىق ٷدەرٸستە بار بەلەنٸ يسلام دٸنٸنە جاعىپ جاتقاندا بۇل ۇستانىم ەڭ باستى ٶلشەم بولۋى تيٸس. يسلاموفوبييانى سەيٸلتەتٸن دە وسى يمامدار بولۋى كەرەك.

يمام – تەك مەشٸتتٸڭ ٸشٸندە عانا جاۋاپتى ەمەس, ول تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ, مەدەنيەتتٸڭ, مەملەكەتتٸڭ باياندىلىعىنا تٸكەلەي جاۋاپتى تۇلعا. مٸنە, مەملەكەت وسى باعىتتا يمامدارىمىزدى دايىنداپ, ولارعا ەرەكشە قامقورلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸندٸرە بٸلۋٸ كەرەك دەگەن ويدامىن. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ دٸن مەن مەدەنيەت قاتىناسىنداعى مەملەكەتتٸڭ زايىرلىلىق ۇستانىمىن يمامنان باسقا تۇلعالاردىڭ دۇرىس جەتكٸزۋٸ قيىن. ول ٷشٸن يمام دٸني تانىم مەن عىلىمي تانىمدى قاتار الىپ, تانىپ, مەڭگەرگەن ساياسي  ەم مورالدىق تۇرعىدان بارىنشا جەتٸلگەن, رۋحاني تۇتاستىق پەن كەلٸسٸمنٸڭ ورتالىعى بولۋى كەرەك.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا يمامدارعا كٶپ سىن ايتىلىپ جاتادى. بۇل يمامداردىڭ ەلدٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ, دٸن مەن دٸلدٸڭ جالپى قوعامنىڭ ورتالىعى ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. يمام ەلدٸڭ ايناسى, حالىقتىڭ كٶزٸ سيياقتى. ول كٶز اقيقاتتى دۇرىس كٶرۋ ٷشٸن دە ەردايىم ٶزٸن دە بٸلٸمٸن دە امالى  مەن ايلاسىن دا تازارتىپ, دامىتىپ وتىرعانى ابزال. ۋاقىت جىلدام ٶزگەرٸس ٷستٸندە. يمامدار دا زامان تالابىن الدىن الا بولجاپ يكەمدەلٸپ وتىرماسا سىننان اجىرامايدى.

ەيتسە دە بٷگٸنگٸ يمامدارىمىزعا العىس ايتامىن. جاحاندىق قىسىم مەن سالافيتتٸك شابۋىلدارعا قارسى تۇرىپ جاتقاندار دا وسى يمامدارىمىز. بٸراق,  «بٸر قۇمالاق, بٸر قارىن مايدى شٸرٸتەدٸ». بٸزدە يمامدار بار, دەمەك ٷمٸت بار دەگەن سٶز!

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

سۇحباتتاسقان

جايىق ناعىماش