دومالاق انا (شىن ەسٸمٸ – نۇريلا) – قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ قاسيەتتٸ انالاردىڭ بٸرٸ. ول قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ قىزى گاۋھاردان تاراعان ماقتىم اعزام قوجانىڭ جالعىز نەمەرەسٸ. ەكەسٸ ەلي سىمان موعولستان حانى ۋەيٸس حاننىڭ ەپكەسٸ نۇربيكەگە ٷيلەنٸپ, ەمٸر تەمٸردٸڭ ەسكەرٸن باسقارعان باتىر بولعان. اناسىن جىلان شاعىپ, ەرتە قايتىس بولعان سوڭ, نۇريلا ەجەسٸ زۋحرا مەن اتاسى ماقتىم اعزامنىڭ قولىندا ٶسكەن, دەپ حابارلايدى ult.kz KaganMedia-عا سٸلتەمە جاساپ.
اتاسى ماقتىم اعزام سوپى بٸر تٷستە قوجا احمەت ياساۋيدٸ كٶرەدٸ. تٷسٸندە ەۋليە: «جالعىز نەمەرەڭە ەۋليەلٸك دارىپ, باق قونادى. ونىڭ بٸلەگٸنەن كٸم ۇستاسا, سوعان قوسا بەر, باقىتتى بولادى», – دەيدٸ.
ون تٶرت جاسىندا نۇريلا سۋ الماق بولعاندا قاۋعامەن بٸرگە قۇدىققا قۇلاپ كەتكەندە, ونى قازاقتىڭ اتاقتى بيٸ ەرٸ باتىرى بەيدٸبەك قاراشاۇلى قۇتقارىپ, بٸلەگٸنەن ۇستاپ شىعارادى. وسىدان كەيٸن نۇريلا 19 جاسىندا بەيدٸبەك بيگە تۇرمىسقا شىعىپ, ونىڭ ٷشٸنشٸ ەيەلٸ اتانادى.
بەيبٸشەنٸڭ قاستاندىعى
العاشقى كٷننەن باستاپ كٷنشٸل, قاتىگەز بەيبٸشەنٸڭ قورلىعىنا كەزٸگەدٸ. ايى-كٷنٸ جەتٸپ, ۇل تاۋىپ, اتىن تٸلەۋبەردٸ قويادى. بەيدٸبەك بي تاشكەنتكە كەتكەن سەتتٸ پايدالانىپ, سارى بەيبٸشە كەلٸنٸن الداپ سىرتقا شىعارىپ, بەسٸكتەگٸ سەبيدٸڭ ەڭبەگٸن بارماعىمەن باسىپ جاراقاتتايدى.
جانتاس اتتى جىلقىشى مەن شەبەر وتاشى نەرەستەنٸڭ سىنعان سٷيەك جاڭقالارىن الىپ, قۇرباقانىڭ تەرٸسٸن جاپسىرىپ, جاڭا سويىلعان تايدىڭ ٸشەگٸمەن تاڭادى. بٸرنەشە ايدا سٷيەك بٸتٸپ, بالا امان قالادى. وسىدان كەيٸن بالا «جارىقشاق» اتانىپ كەتەدٸ. قاستاندىق ەشكەرە بولعاندا, بەيدٸبەك بي بەيبٸشەسٸن تٶركٸنٸنە قايتارماق بولادى. بٸراق نۇريلا كەشٸرٸم جاساپ, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن ساقتايدى. بەيدٸبەكتٸڭ بٸرٸنشٸ ەيەلٸ سارى بەيبٸشەدەن ون ۇل تۋعان, ولاردىڭ بٸرٸ بايتوقتىدان تٷركەش (سارىٷيسٸن) تارايدى. ەكٸنشٸ ەيەلٸ زەرٸپتەن جەلمەنبەت تۋعان, ودان شاپىراشتى, ىستى, وشاقتى ٶربٸگەن.
ال ٷشٸنشٸ ەيەلٸ نۇريلادان تٸلەۋبەردٸ (جارىقشاق), ودان البان, سۋان, دۋلات تاراعان.
بٸردە الاتاۋدان كەلگەن قالىڭ جاۋ قاراتاۋداعى بەيدٸبەكتٸڭ اۋىلىن شاۋىپ, سان مىڭ جىلقىسىن ايداپ ەكەتەدٸ. بۇل كەزدە اۋىل ازاماتتارى تٷگەل سىرتتا بولىپتى. جاۋ شاپقانى جايلى حابار جەتكەندە, بەيدٸبەك التى ۇلىن قاسىنا ەرتٸپ, جاساقپەن بٸرگە اتتانباق بولادى. سوندا نۇريلا:
— بايەكە, مالدىڭ قۇتى – قۇلا ايعىر قولدا قالدى. التى كٷننەن كەيٸن جىلقى جاۋعا قايتپاي, ٶزٸ-اق اۋىلعا ورالادى. جاۋدى قۋما, ازاماتتار امان بولسىن, – دەپ ٶتٸنەدٸ.
الايدا كەكتەنگەن بەيدٸبەك تٸلٸن الماي, اتتانىپ كەتەدٸ. قاندى شايقاستا التى ۇلى دا قازا تابادى. دەل التى كٷن ٶتكەندە بايلاۋلى تۇرعان قۇلا ايعىر دٷبٸرلەتٸپ كٸسٸنەيدٸ. سول كٷنٸ كەشكە شىعىستان قالىڭ شاڭ كٶتەرٸلٸپ, كٶپ ۇزاماي ايدالعان جىلقى تٷگەل اۋىلعا قايتىپ كەلەدٸ.
سٶيتٸپ, ەرەۋٸلدەپ كەتكەن مالدى ەرلەر قايتارا الماسا دا, دومالاق انا ٶز اقىلىمەن, كٶرەگەندٸگٸمەن ٷيدە وتىرىپ-اق دۋالى اۋزىمەن تٷگەل قايتارىپ العان ەكەن...
«دومالاق انا» اتاۋى قايدان شىققان?
بٸردە بەيدٸبەك بايدىڭ جىلقىسىن الماق بولىپ, قارا قايدار باستاعان قاراقشىلار اۋىلعا كەلەدٸ. ٷيدە جالعىز وتىرعان نۇريلا ولارعا ايران ۇسىنىپ, كەيٸن ٶز ەمشەگٸنٸڭ سٷتٸنە يلەنگەن كٷلشەدەن دەم تاتقىزادى. مۇنى كٶرگەن قاراقشى: «سٸز بٸزگە انا, بٸز سٸزگە پەرزەنت بوپ قالدىق قوي», – دەپ, جىلقىلاردىڭ جٶنٸن سۇراستىرادى.
قاۋٸپتەنگەن نۇريلا ولارعا جىلقىعا شاپپاۋدى ەسكەرتەدٸ. بٸراق قاراقشىلار تىڭداماي, ٶزەنگە بارعاندا بورالداي سۋى ارناسىنان اسىپ, ٶتكەل تاپپاي, بٸرازى سۋعا كەتٸپ, اتتارىنان ايىرىلادى. باستارىنا ٸس تٷسكەن سوڭ, «ەلگٸ كەمپٸر تەگٸن ادام ەمەس ەكەن. بارىپ كەشٸرٸم سۇرايىق», – دەپ قايتا ورالىپ, نۇريلانىڭ باتاسىن سۇراپ, «ديھنات ماما» (ەۋليە انا) دەپ تاعزىم ەتەدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە دىبىستىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ, حالىق اراسىندا «دومالاق انا» اتاۋى كەڭ تارالعان.
باۋىرجان مومىشۇلى دا بەيدٸبەك بابا مەن دومالاق انا تاعدىرىن قاعىس قالدىرماعان. ول ٶز ەڭبەكتەرٸندە ەل اۋزىنداعى بٸر اڭىزدى باياندايدى. ايتۋىنشا, بەيدٸبەك بالالارىنا ەنشٸ بٶلگەندە سٷيٸكتٸ جارىنىڭ ۇرپاعىنا مول ٷلەس بەرٸپ, ال دومالاق انادان تاراعان بالالارعا اقساق-توقساق, ەلسٸز مالدى قالدىرادى. بۇعان قوسا, دومالاق انانى بالالارىمەن بٸرگە جۇرتتا قالدىرىپ, ٶزٸ باسقا جاققا كٶشٸپ كەتەدٸ. ارادا بەس جىل ٶتەدٸ. سول جۇرتتا قالعان ازعانتاي مال ٶسٸپ-ٶنٸپ, ەۋلەتتٸڭ دەۋلەتٸن قايتادان ارتتىرادى. ال شالعايعا كەتكەن بەيدٸبەك اۋىر جۇتقا ۇشىراپ, جوقشىلىقتا كٶز جۇمادى. قايعىلى حاباردى ەستٸگەن دومالاق انا بار اسىل قاسيەتٸنە ساي بەيدٸبەك بابانى ارۋلاپ جەرلەتەدٸ.
دومالاق انا قاراتاۋ جوتاسىنا ەل كٶشٸ كەزٸندە, بالابٶگەن ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ناماز وقىپ وتىرعان سەتٸندە دٷنيەدەن ٶتكەن. ونىڭ بەيٸتٸ تۇرعان جەرگە كەيٸننەن كەسەنە تۇرعىزىلىپ, قاسيەتتٸ مەكەنگە اينالدى.
دومالاق انا — تەك بەيدٸبەك بيدٸڭ جارى, ۇرپاق تەربيەلەگەن يناباتتى ەنە عانا ەمەس, بٷتٸن بٸر حالىقتىڭ رۋحاني سيمۆولىنا اينالعان تۇلعا. ونىڭ دانالىعى مەن تٶزٸمٸ, سابىرى مەن ەۋليەلٸگٸ ۇرپاقتان ۇرپاققا ميراس بولىپ, بٷگٸنگە دەيٸن اڭىز بولىپ جەتتٸ.
