بيىل قاڭتار ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا كودەكسٸنە قول قويدى. وسى ورايدا پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى جاڭا قۇجاتتىڭ تالاپتارعا قانشالىقتى ساي ەكەندٸگٸ جەنە ونىڭ ماڭىزى بويىنشا تٷسٸنٸك بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
جاڭا ەكوكودەكس – ۋاقىت تالابى
وسىعان دەيٸنگٸ كودەكس 2007 جىلى قابىلدانعان ەدٸ. مەجٸلٸستٸڭ ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ ايجان Cقاقوۆا ٶتكەن 13 جىل ٸشٸندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر بولعانىن ايتتى.
«ەكولوگييالىق احۋال كٷرت ناشارلاپ, كەيبٸر كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا تٶمەن دەڭگەي بايقالدى. مىسالى, الماتى ەلەمنٸڭ لاس قالالارىنىڭ 100-دٸگٸنە ەنٸپ, 95-شٸ ورىندا بولدى. جاڭا كودەكستٸ دايارلاۋ مەن قابىلداۋ بٸراز ۋاقىت العانىمەن, 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پارلامەنت جاڭا ەكولوگييا كودەكسٸن قابىلدادى», - دەدٸ ا. سقاقوۆا.
وسى ورايدا ول قورشاعان ورتانى لاستاۋمەن بايلانىستى كٶپتەگەن ماڭىزدى مەسەلەلەر زاڭناما جٷزٸندە قامتىلعانىن اتاپ ٶتتٸ.
ونىڭ ٸشٸندە «لاستاۋشى تٶلەيدٸ جەنە تٷزەتەدٸ» قاعيداتى, ٶندٸرٸس قالدىقتارىن باسقارۋدى جەتٸلدٸرۋ, جوبالاناتىن نىسانداردىڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالىن باعالاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭٸنە قوعامنىڭ كەڭٸنەن قاتىسۋى ەسكەرٸلگەن. بۇل رەتتە تابيعاتتى پايدالانۋشى زالالدىڭ قۇنىن ٶتەپ, قورشاعان ورتانى باستاپقى دەڭگەيٸنە دەيٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە مٸندەتتٸ بولاتىن نورما قاراستىرىلعان.
ٶز كەزەگٸندە مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەلدوس اباقانوۆ سوڭعى ٷش جىلدا ەكولوگييالىق رەتتەۋگە تالاپتاردى كٷشەيتۋ بويىنشا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قوعام تاراپىنان اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلگەنٸن ايتتى.
«سوڭعى 10 جىلدان استام ۋاقىت ٸشٸندە كودەكسكە 80-گە تارتا ٶزگەرتۋ ەنگٸزٸلدٸ. بارشا ەلەمدە ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ باسىمدىققا يە ەكەنٸن, سونداي-اق زاڭناما مەن ەكولوگييالىق رەتتەۋ ەۆوليۋتسيياعا ۇشىرايتىنىن ەسكەرسەك, جاڭا قۇجاتتى جٷزەگە اسىرۋ ماڭىزدىلىعى تۋىندادى. جاڭا ەكولوگييا كودەكسٸن دايارلاۋ كەزٸندە ەىدۇ ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ قاراستىرىلدى, بۇل مەملەكەتتەردە لاستانعان جەنە لاستاۋشى كەسٸپورىندارعا قاداعالاۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. قورشاعان ورتاعا ەسەر ەتۋدٸ باعالاۋمەن بايلانىستى قادامدار, كەسٸپورىندى جاڭعىرتۋعا ەرٸ قالدىقتاردى باسقارۋ جٷيەسٸن قايتا قاراۋعا قاتىستى مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى زاماناۋي ترەندتەرگە ساي كەلەدٸ», - دەدٸ ە. اباقانوۆ.
وزىق قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ
كودەكستە ەڭ وزىق قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ تالابىمەن قاۋٸپتٸلٸگٸ بٸرٸنشٸ ساناتتاعى نىساندار ٷشٸن كەشەندٸ ەكولوگييالىق شەشٸمدەرگە كٶشۋ قاراستىرىلعان.
«ەڭ وزىق قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ارقىلى قازٸرگٸ ەكولوگييالىق پروبلەمالار بويىنشا احۋال ٶزگەرەدٸ. سەبەبٸ تەحنولوگييالىق پروتسەستەردٸ جاڭعىرتۋ تۇرعىسىندا قورشاعان ورتاعا ەميسسييانىڭ تٶمەندەۋٸ بولادى», - دەدٸ ايجان سقاقوۆا.
دەپۋتات قورشاعان ورتاعا ەميسسييا ٷشٸن تٶلەم تۋرالى ەرەجەگە, تابيعيت قورعاۋ ٸس-شارالارىنا بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتتى جۇمساۋ قادامىنا توقتالدى.
«بۇرىنعى زاڭنامادا تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالارىنا ەميسسييا ٷشٸن تٷسكەن تٶلەمدەردٸ ماقساتتى جۇمساۋ مٸندەتتەلمەگەن. سالدارىنان (جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار) كەلٸپ تٷسەتٸن قاراجاتتىڭ تەك 45 پايىزىن عانا قورشاعان ورتانى قورعاۋعا بٶلەدٸ دەسەك بولادى. ەندٸ كودەكستە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار تٷسەتٸن ەكولوگييالىق تٶلەمدەردٸڭ ەسەبٸنەن 100 پايىز كٶلەمٸندە قارجىنى تابيعات قورعاۋ ٸس-شارالارىنا بٶلۋگە مٸندەتتٸ ەكەندٸگٸ كٶرسەتٸلگەن. وسى ورايدا ٶڭٸرلەردە تابيعات قورعاۋ جوبالارىنىڭ سانى ەسەلەپ ارتادى دەپ ويلايمىز», - دەدٸ دەپۋتات.
ە. اباقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ وزىق قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ كەسٸپورىندارعا ەلٸمٸزدٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك ٶڭٸرلەرٸندە قورشاعان ورتا ساپاسىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«بٸز اۋانىڭ ساپاسى بويىنشا تۇرعىندار تاراپىنان الاڭداۋشىلىق بار ەكەنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز. زاڭناما اياسىندا ەسكەرٸلگەن ٸس-شارالار بۇل مەسەلەلەردٸ شەشەدٸ دەپ ويلايمىز. كودەكسكە سەيكەس, ەڭ وزىق قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالارعا ٶتەتٸن كەسٸپورىندار ٷشٸن ىنتالاندىرۋ قادامدارى قاراستىرىلعان. ياعني بۇل كەسٸپورىندار ەكولوگييالىق تٶلەمدەردەن بوساتىلىپ, بۇل قارجىنى ٶزدەرٸن جاڭعىرتۋعا باعىتتاي الادى», - دەدٸ ەلدوس اباقانوۆ.
ايجان سقاقوۆانىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, كودەكستە قالدىقتارمەن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جۇمىس ٸستەۋگە باعىتتالعان قالدىقتار يەرارحيياسى قاراستىرىلعان.
«قالدىقتاردىڭ كلاسسيفيكاتسيياسى ەۋروپالىق كاتالوگقا سەيكەستەندٸرٸلگەن. وندا قاۋٸپتٸ ەمەس تە, قاۋٸپتٸ دە قالدىقتاردىڭ تٸزبەسٸ كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل رەتتە, زاڭسىز قوقىس تاستاۋ مەسەلەسٸن جٷيەلٸ تٷردە شەشۋ ٷشٸن جاڭا ەكولوگييا كودەكسٸندە قوقىس شىعاراتىن كٶلٸكتەرگە GPS-داتچيكتەردٸ مٸندەتتٸ تٷردە ورناتۋ مەسەلەسٸ كٶزدەلگەن», - دەدٸ ا. سقاقوۆا.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ورماندى القاپتاردى ساقتاۋعا قاتىستى جاڭا تالاپتار پايدا بولدى. وسى رەتتە اعاشتى زاڭسىز كەسكەنٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك كٷشەيتٸلدٸ. اتاپ ايتقاندا, اعاشتى وتاعانى ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل 5 ەسەگە ارتتى, ال بۇل جاعداي قايتالانسا نەمەسە ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتان اعاش كەسكەن جاعدايدا ايىپپۇل 1500 اەك-كە دەيٸن جەتەدٸ. كەلتٸرٸلگەن زالال 100 اەك-تەن اسسا, زاڭ بۇزعاندار قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى.
دەپۋتات كودەكستە «جاسىل» تەحنولوگييا مەن «جاسىل ەنەرگەتيكانى» ەنگٸزۋگە قۇقىقتىق قولداۋ ٷشٸن بٸرقاتار جاڭا ەرەجەلەر قامتىلعانىن ايتتى.
كودەكس وڭتايلى نەتيجەسٸ قانداي بولماق
مەجٸلٸستٸڭ ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ, دەپۋتات گەنناديي شيپوۆسكيح قۇجاتتىڭ مىڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
«بۇل كودەكس الداعى ۋاقىتتا ەكولوگييالىق تازالىقتى نىعايتۋعا, سونداي-اق ەكونوميكالىق باعىتتى دا ەسكەرە وتىرىپ, تىڭ سەرپٸن بەرۋگە نەگٸزدەلگەن. بۇل قۇجات تەك پارلامەنتتە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تەۋەلسٸز ساراپشىلاردىڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار مەن پارتييالار ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاندى. وسى ورايدا پاندەميياعا قاراماستان, ناقتى جوعارى دەڭگەيلٸ قۇجاتتى ٸسكە اسىردى.
ەكٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدەگٸ ٷلكەن مەسەلە – ول ەميسسييا. قۇجاتتا وسى مەسەلەنٸ شەشۋگە باعىتتالعان قادامداردى ەسكەردٸك. بۇل تۇرعىدا تيٸستٸ الدىن الۋ ٸس-شارالارىنا باعىتتالعان قۇجات دايىندالدى. الاداعى ۋاقىتتا بۇل قۇجات ٶزٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەتٸن بولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷنەمٸ ەكولوگييالىق مەسەلەگە ەرەكشە مەن بەرٸپ كەلەدٸ. جالپى, ەكولوگييالىق قۇجات جاساقتالدى دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز», - دەدٸ دەپۋتات.
وسى ورايدا گ. شيپوۆسكيح اتالعان سالادا ەلٸمٸزدە ٷلكەن جوسپار بار ەكەنٸن, بۇل جوسپار اياسىندا «جاسىل ەكونوميكا» باعىتىندا تيٸستٸ قادامدار ٸسكە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
«قادامىمىز ناقتى, كودەكسكە بايلانىستى جان-جاقتى زەرتتەپ قارادىق. ياعني حالقىمىزعا دا, كەسٸپكەرلەرگە دە زييان تيگٸزبەۋ باستى نازارعا الىندى», - دەدٸ دەپۋتات.
بۇل تۇرعىدا ايجان سقاقوۆا جاڭا ەكوكودەكستٸڭ ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋٸ تۇرعىسىندا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. جالپى, قورشاعان ورتا ماقساتتارىنا ينۆەستيتسييالاردىڭ تٶمەندەۋٸنە جول بەرمەۋ كەرەك. تٶمەن كٶرسەتكٸشتەر كٶپتەگەن ماقساتتار مەن جوبالاردىڭ ٸسكە اسۋىنا كەدەرگٸ بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ ٶڭٸرلەردە قورشاعان ورتاعا بٶلٸنەتٸن قارجى ەرتٷرلٸ بولىپ تۇر, سونىمەن قاتار جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ قادامدارى تيٸمدٸ بولماي جاتاتىن جاعدايلار كەزدەسەدٸ.
ا. سقاقوۆا جاڭا ەكولوگييا كودەكسٸ ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق جاعدايدى ەلەۋلٸ تٷردە جاقسارتۋ ٷشٸن, سونداي-اق لاستاۋشى جاڭا وشاقتاردىڭ پايدا بولۋى تەۋەكەلٸن تٶمەندەتۋدەگٸ قۇقىقتىق نەگٸز بولا الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«كودەكستٸڭ ناقتى ورىندالۋى تەك مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن تابيعات پايدالانۋشىلارعا عانا قاتىستى ەمەس. سەبەبٸ كٶپتەگەن تالاپتار لاستاۋشى كەسٸپورىندار ٷشٸن تيٸمسٸز بولىپ تۇر. سوندىقتان قوعامدىق قاداعالاۋدى كٷشەيتٸپ, كەڭەيتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى كودەكستە قاۋٸپتٸلٸكتٸڭ بٸرٸنشٸ ساناتىنداعى ٸرٸ كەسٸپورىندارعا قاتىستى قورشاعان ورتاعا ەسەرٸن باعالاۋدان ٶتۋٸ تۋرالى تالاپ ەسكەرٸلگەن. تيٸمدٸ قوعامدىق باقىلاۋدى جٷرگٸزۋ ٷشٸن ەكولوگييالىق اقپاراتتىڭ قولجەتٸمدٸ بولۋى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان قۇجاتتا ەكولوگييالىق اقپاراتتىڭ مەملەكەتتٸك قورىن ەنگٸزۋ قاراستىرىلعان. قوردىڭ مەلٸمەتٸ ەلەكتروندى فورمادا اشىق تٷردە ينتەرنەت-رەسۋرستا ورنالاستىرىلادى», - دەدٸ ول.
ايجان سقاقوۆا تالاپتاردىڭ ساپالى ورىندالۋى جاڭاشىلدىقتاردى ەنگٸزۋدٸ ۋاقىتىلى جٷرگٸزۋگە ەرٸ قاداعالاۋعا قاتىستى ەكەنٸن قاداپ ايتتى.
