فوتو: egemen.kz
15 مامىر كٷنٸ جىل سايىن ەلەم حالقى حالىقارالىق وتباسى كٷنٸن اتاپ ٶتەدٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
دەگەنمەن بۇل تۇرعىدا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ٶز مەرەكەلٸك كٷنٸ بار. ياعني قازاقستاندىقتار كٶبٸنە قىركٷيەكتٸڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸندە وتباسى كٷنٸن مەرەكەلەيدٸ.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, بىلتىر ەلٸمٸزدە 123,6 مىڭ نەكە تٸركەلٸپ, سوڭعى 5 جىلدا اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸ 48%-عا كەمٸگەن ەكەن. نەكەلەسۋ 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,2%-عا ٶسٸپتٸ. بۇل كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸك كٶرسەتكٸش وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ نىعايىپ, ازاماتتاردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸ ارتىپ كەلە جاتقانىن بٸلدٸرسە كەرەك.
حالىقارالىق مەرەكەنٸڭ تاريحى
بۇۇ 1993 جىلى 15 مامىردى حالىقارالىق وتباسى كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەدٸ. بۇل باستامانى قازاقستان دا قولدادى. ال 2013 جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدە قىركٷيەكتٸڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸ – وتباسى كٷنٸ بولىپ بەكٸتٸلدٸ. بۇل – وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸڭ ماڭىزدى قادامى.
سودان بەرٸ ەلٸمٸزدە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالار بەلسەندٸ تٷردە قولعا الىنىپ كەلەدٸ. ماقسات – بالا تەربيەسٸ, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن كٶپبالالى, ەلەۋمەتتٸك وسال وتباسىلاردى قولداۋ مەسەلەسٸنە قوعام نازارىن اۋدارۋ.
وتباسى كٷنٸن اتاپ ٶتۋ – شىنتۋايتىندا, دەستٷردٸ ساقتاۋ, جاقىندارعا قامقور بولۋ جەنە ٷيلەسٸمدٸ وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزىن بٸلدٸرەتٸن سيمۆولعا اينالدى.
سونداي-اق جىل سايىن 15 مامىردا «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى باستالىپ, ونىڭ جەڭٸمپازدارىن وتباسى كٷنٸ قارساڭىندا ماراپاتتاۋ دا يگٸ دەستٷرگە اينالدى.
ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارى
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە بالا تەربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردى كەشەندٸ تٷردە قولداۋعا باعىتتالعان تيٸمدٸ مودەل قالىپتاسقان. بۇل جٷيەگە مەملەكەتتٸك جەردەماقىلار مەن ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر, جۇمىسپەن قامتۋعا جەردەمدەسۋ شارالارى, سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر جەنە ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق كەزەڭدەرٸن قامتيتىن ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ تەتٸكتەرٸ كٸرەدٸ.
2024 جىلى مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ قورىنان (مەسق) ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنە قاتىسۋشى 1,1 ميلليوننان استام ازاماتقا جالپى سوماسى 622 ميلليارد تەڭگە كٶلەمٸندە تٶلەم تٶلەندٸ. بۇل كٶرسەتكٸش 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 32%-عا جوعارى.
بۇعان قوسا, مۇقتاج وتباسىلار جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان تۇرعىن ٷيمەن جەنە قوسىمشا ەلەۋمەتتٸك قولداۋمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.
سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارعا كٶمەك كٶرسەتەتٸن جەنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى جۇمىس ٸستەيدٸ.
وتباسى ينستيتۋتىنىڭ رٶلٸ قانداي?
بٷگٸندە قوعامدا كٷردەلٸ پسيحولوگييالىق احۋالدى باسىنان كەشٸرٸپ وتىرعان وتباسىلار از ەمەس. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جاعداي ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, تٸپتەن ساياسي سەبەپتەرمەن, سونداي-اق حالقىمىزدىڭ سان عاسىر بويى جاساپ كەلگەن ۇلتتىق تەربيە ينستيتۋتى رٶلٸنٸڭ تٶمەندەپ كەتۋٸمەن بايلانىستى.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جالپى جەنە قولدانبالى پسيحولوگييا كافەدراسىنىڭ جەتەكشٸ مامانى, پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور مايرا قاباقوۆا قازاق وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستى زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى ارتىپ تۇرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتباسىداعى ۇلتتىق تەربيە قاشاندا زييالى قوعام قالىپتاستىرۋدا ٷلكەن رٶلگە يە ەكەن. ال ٶنەگەلٸ وتباسى – قاشاندا تەربيەنٸڭ باسىنداعى بۇلاق ٸسپەتتٸ. ٶزەكتٸ ٶرتەيتٸنٸ سول, ەلٸمٸزدٸڭ اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸ جٶنٸندەگٸ ەلەمدٸك رەيتينگتە الدىڭعى وندىقتان ورىن العانى الاڭداتىپ تۇر.
پروفەسسور م.قاباقوۆا جاس وتباسىلاردىڭ العاشقى جىلدارى-اق, ال ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ 20-25 جىلدان كەيٸن اجىراسۋىنىڭ سەبەپتەرٸن پسيحولوگييالىق تۇراقسىزدىقپەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدەگٸ اجىراسۋ كٶرسەتكٸشتەرٸن ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا قاراستىرۋ قاجەت.
عالىم حالقىمىزدىڭ باي رۋحاني مۇراسى مەن دەستٷرلەرٸنٸڭ دە مەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«كٶنەدەن كەلە جاتقان تەربيە ٷلگٸلەرٸ مەن داۋ-دامايلاردى اقساقالدار مەن بيلەر ارقىلى شەشۋ مەدەنيەتٸ بٷگٸندە جەتٸسپەي وتىر. جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇل ساباقتاستىق ٷزٸلٸپ, ۇلتتىق ٶنەگەنٸ جەتكٸزۋشٸ اتا-ەجەلەردٸڭ قاتارى دا سيرەگەن. مەسەلەن جەر داۋى, جەسٸر داۋى, رۋلار اراسىنداعى تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك پەن تالاس-تارتىس القا بيلەردٸڭ ارالاسۋىمەن شەشٸلٸپ وتىرعان. قىسقاسى, شيەلەنٸسكەن داۋ-دامايدى بٸر اۋىز سٶزبەن شۋ شىعارماستان شەشٸپ تاستايتىن داناگٶي اقساقالدار قالماي بارادى.
سونداي-اق قازٸرگٸ جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ساۋاتتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, وتباسىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋگە دايىن ەمەس. بۇل ٶز كەزەگٸندە زورلىق-زومبىلىقتىڭ ارتۋىنا, وتباسىنداعى شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸنە ەكەلٸپ وتىر», – دەيدٸ پروفەسسور.
جالپى, مايرا قاباقوۆا بۇل سالاعا قاتىستى زەرتتەۋلەرٸن جەتٸ مونوگرافيياعا توپتاستىرىپتى. وسىدان-اق وتباسى تاقىرىبى ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. عالىم شەكٸرتتەرٸمەن بٸرلەسكەن زەرتتەۋ ٸسٸن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. 10-نان استام ماقالا مەن 300-دەن اسا عىلىمي جارييالانىم جارىق كٶرٸپتٸ. بۇل تسيفرلاردان بايقاعانىمىز, وتباسى تاقىرىبىنىڭ تەرەڭ زەرتتەۋگە زەرۋ سالا ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ شىعار.
بالالارى جىراققا كەتكەن وتباسىلار كٶپ اجىراسادى
زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, 20-25 جىل وتاسقان وتباسىلار بالالارى ٷيدەن كەتكەن سوڭ, ياعني ەرلٸ-زايىپتىلار ەكەۋدەن-ەكەۋ قالعاندا, ٶزارا قارىم-قاتىناستى ساقتاي الماي اجىراسىپ جاتادى. بۇل – قوعامداعى كٷردەلٸ قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر. مۇنداي ٷدەرٸس وتباسى مٷشەلەرٸنە پسيحولوگييالىق اۋىرتپالىق تٷسٸرٸپ قانا قويماي, قوعام دامۋىنا دا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ.
«اجىراسۋدىڭ تٷپكٸ سەبەپتەرٸن تەرەڭنەن ٸزدەۋ قاجەت. تۋىستار اراسىندا ساۋاتتى قارىم-قاتىناس ورناتۋ, اتا-بابا تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراۋ, شەجٸرە ساباقتاستىعىن ساقتاۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار دامىعان ەلدەردەگٸدەي ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنداعى قوعامدىق ورتالىقتار ٷلگٸسٸندە ەرەسەكتەرگە, اتا-ەجە اتاناتىن جاندارعا ارنالعان وتباسىلىق وقىتۋ كۋرستارىن دامىتۋ قاجەت», – دەيدٸ پسيحولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور م.قاباقوۆا.
دەپۋتاتتار نە دەيدٸ?
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ارداق نازاروۆ ٷكٸمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنىڭ بٸرٸندە ەلٸمٸزدەگٸ وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ەلسٸرەپ جاتقانىنا الاڭداپ, اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ مەسەلەسٸن كٶتەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا وتباسى قۇندىلىقتارى ٷلكەن داعدارىستى باستان كەشٸرٸپ وتىر.
«ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, 2023 جىلى ەلٸمٸزدە 120,8 مىڭ نەكە تٸركەلٸپ, ونىڭ 40,2 مىڭى اجىراسۋمەن اياقتالعان. سونىمەن قاتار, بەيرەسمي تٷردە تٸركەلمەگەن, بٸراق ٶمٸردە جولى ەكٸگە ايىرىلعان وتباسىلار سانى دا از ەمەس. بٷگٸندە 400 مىڭ ەيەل مەن 60 مىڭ ەر ازامات جالعىزباستى اتا-انا رەتٸندە تٸركەلگەن», – دەيدٸ دەپۋتات ا.نازاروۆ.
دەپۋتات وتباسىنىڭ كٷيرەۋٸن جەكە تراگەدييا ەمەس, ەل بولاشاعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن قاۋٸپ دەپ باعالاپ, پرەمەر-مينيسترگە تٶرت ناقتى ۇسىنىس جولداعان-دى.
بٸرٸنشٸدەن, اجىراسۋعا بايلانىستى مەملەكەتتٸك باج تٶلەۋ تەرتٸبٸن ەنگٸزۋ;
ەكٸنشٸدەن, جۇپتاردى سوتقا دەيٸن تاتۋلاستىرۋ ٷشٸن ارداگەرلەر, يمامدار, ەيەلدەر كەڭەسٸ سيياقتى جەرگٸلٸكتٸ كەڭەستەردٸ تارتۋ; بۇل – ۇلتتىق دەستٷر مەن زاماناۋي تەسٸلدٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ٷلگٸسٸ بولماق.
ٷشٸنشٸدەن, جاس وتباسىلاردى كەشەندٸ قولداۋعا باعىتتالعان «جاس وتباسى» ۇلتتىق باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋ;
تٶرتٸنشٸدەن, جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, نەسيەگە توي جاساۋ ٷردٸسٸنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن «قاراپايىم توي – بەرەكەلٸ وتباسى» اتتى اقپاراتتىق ناۋقان باستاۋ ۇسىنىلدى.
قىسقاسى دەپۋتات اجىراسۋ – تەك ەكٸ ادامنىڭ ەمەس, تۇتاس ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا ەسەر ەتەتٸن, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكپەن تٸكەلەي بايلانىستى مەسەلە, ەكەنٸن العا تارتتى.
ال مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ وتباسى كٷنٸنٸڭ بولعانى دۇرىس دەگەن پٸكٸردە.
«كەز كەلگەن قارىم-قاتىناستاردى, ونىڭ ٸشٸندە وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ ماقساتىندا اقپاراتتىق, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستاردى, بۇل باعىتتا كٶمەك بولاتىن كەيستەردٸ, بەلگٸلٸ بٸر ينستيتۋتتاردى, قوعامدىق بايلانىستاردى ەنگٸزۋ – بۇل مەملەكەتتٸڭ تٸكەلەي مٸندەتٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. بۇل – مەملەكەت, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر, يا بولماسا قوعامدىق ۇيىمدار, جەكەلەگەن وتباسىلار, مەكتەپ سىندى ەربٸر ساتىداعى ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى. سول سەبەپتەن ەلٸمٸزدەگٸ بۇل جۇمىستاردى كٷشەيتۋ كەرەك. پروبلەما جوق ەمەس, بار. اجىراسۋدىڭ سانى ازايماي وتىر. ەلٸ كٷنگە دەيٸن بالالارىن جەتٸمدەر ٷيٸنە تاستاپ كەتەتٸن وتباسىلار بار», – دەيدٸ دەپۋتات.
سونداي-اق ول كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەتتەردەگٸدەي بٸزدە دە جاس وتباسىلارعا, ورتا جاستاعى وتباسىلارعا كٶمەك-قولداۋ كٶرسەتەتٸن ورتالىقتاردىڭ بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ەلنۇر سابىرجانۇلى مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالاردى تەربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا دا پسيحولوگييالىق قولداۋ اۋاداي قاجەت جەنە وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا جان بٸتٸرگەن جٶن ەكەنٸن العا تارتتى.
«بىلتىر قابالدانعان انا مەن بالانى, كەمەلەتكە تولماعان ادامداردى قورعاۋ باعىتىندا قابىلدانعان زاڭ دا وسى سالاداعى ٷلكەن جەتٸستٸكتٸڭ بٸرٸ. ەرينە, بۇل زاڭ ٶز دەڭگەيٸندە ورىندالىپ جاتىر. مەسەلەن بۇعان دەيٸن كٷيەۋٸ ەيەلٸنە نەمەسە ەيەلٸ كٷيەۋٸنە قانداي دا بٸر زەبٸر كٶرسەتٸپ, جاراقات سالىپ, زورلىق كٶرسەتەتٸن بولسا, ارىز جازعان جاعدايدا عانا ٸس قوزعالاتىن. ال قازٸر مۇنداي فاكت ارىزسىز-اق بٸردەن تٸركەلٸپ, قىلمىستىق ٸس قوزعالادى. ەگەر سالعان جاراقاتى اۋىر بولىپ باعالانسا, كٷدٸكتٸنٸ بٸردەن قامايدى», – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان نورمالار جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
جاسۇلان باقىتبەك
