Foto: egemen.kz
15 mamyr kúni jyl saiyn álem halqy Halyqaralyq otbasy kúnin atap ótedi, dep habarlaidy Ult.kz.
Degenmen bul turǵyda bizdiń eldiń óz merekelik kúni bar. Iaǵni qazaqstandyqtar kóbine qyrkúiektiń ekinshi jeksenbisinde Otbasy kúnin merekeleidi.
Ulttyq statistika biýrosynyń derekterine súiensek, byltyr elimizde 123,6 myń neke tirkelip, sońǵy 5 jylda ajyrasý kórsetkishi 48%-ǵa kemigen eken. Nekelesý 2023 jylmen salystyrǵanda 2,2%-ǵa ósipti. Bul kóńil kónshiterlik kórsetkish otbasylyq qundylyqtardyń nyǵaiyp, azamattardyń bolashaqqa degen senimi artyp kele jatqanyn bildirse kerek.
Halyqaralyq merekeniń tarihy
BUU 1993 jyly 15 mamyrdy Halyqaralyq otbasy kúni retinde belgiledi. Bul bastamany Qazaqstan da qoldady. Al 2013 jyldan bastap elimizde qyrkúiektiń ekinshi jeksenbisi – Otbasy kúni bolyp bekitildi. Bul – otbasy institýtyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan memlekettiń mańyzdy qadamy.
Sodan beri elimizde otbasylyq qundylyqtardy nasihattaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar belsendi túrde qolǵa alynyp keledi. Maqsat – bala tárbiesi, ózara túsinistik pen kópbalaly, áleýmettik osal otbasylardy qoldaý máselesine qoǵam nazaryn aýdarý.
Otbasy kúnin atap ótý – shyntýaitynda, dástúrdi saqtaý, jaqyndarǵa qamqor bolý jáne úilesimdi otbasylyq qarym-qatynastyń mańyzyn bildiretin simvolǵa ainaldy.
Sondai-aq jyl saiyn 15 mamyrda «Mereili otbasy» ulttyq baiqaýy bastalyp, onyń jeńimpazdaryn Otbasy kúni qarsańynda marapattaý da igi dástúrge ainaldy.
Áleýmettik qoldaý sharalary
Búginde elimizde bala tárbielep otyrǵan otbasylardy keshendi túrde qoldaýǵa baǵyttalǵan tiimdi model qalyptasqan. Bul júiege memlekettik járdemaqylar men áleýmettik tólemder, jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalary, salyqtyq jeńildikter jáne azamattardyń ómiriniń barlyq kezeńderin qamtityn áleýmettik qorǵaý tetikteri kiredi.
2024 jyly Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan (MÁSQ) áleýmettik saqtandyrý júiesine qatysýshy 1,1 millionnan astam azamatqa jalpy somasy 622 milliard teńge kóleminde tólem tólendi. Bul kórsetkish 2023 jylmen salystyrǵanda 32%-ǵa joǵary.
Buǵan qosa, muqtaj otbasylar jergilikti atqarýshy organdar tarapynan turǵyn úimen jáne qosymsha áleýmettik qoldaýmen qamtamasyz etiledi.
Sonymen qatar elimizde qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan otbasylarǵa kómek kórsetetin jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan Otbasyn qoldaý ortalyqtary jumys isteidi.
Otbasy institýtynyń róli qandai?
Búginde qoǵamda kúrdeli psihologiialyq ahýaldy basynan keshirip otyrǵan otbasylar az emes. Mamandardyń paiymdaýynsha, bul jaǵdai áleýmettik, ekonomikalyq, tipten saiasi sebeptermen, sondai-aq halqymyzdyń san ǵasyr boiy jasap kelgen ulttyq tárbie institýty róliniń tómendep ketýimen bailanysty.
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń jalpy jáne qoldanbaly psihologiia kafedrasynyń jetekshi mamany, psihologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor Maira Qabaqova qazaq otbasyndaǵy qarym-qatynasty zertteýdiń mańyzy artyp turǵanyn atap ótti.
Onyń aitýynsha, otbasydaǵy ulttyq tárbie qashanda ziialy qoǵam qalyptastyrýda úlken rólge ie eken. Al ónegeli otbasy – qashanda tárbieniń basyndaǵy bulaq ispetti. Ózekti órteitini sol, elimizdiń ajyrasý kórsetkishi jónindegi álemdik reitingte aldyńǵy ondyqtan oryn alǵany alańdatyp tur.
Professor M.Qabaqova jas otbasylardyń alǵashqy jyldary-aq, al erli-zaiyptylardyń 20-25 jyldan keiin ajyrasýynyń sebepterin psihologiialyq turaqsyzdyqpen bailanystyrady. Onyń aitýynsha, elimizdegi ajyrasý kórsetkishterin saiasi, áleýmettik jáne ekonomikalyq turǵydan da qarastyrý qajet.
Ǵalym halqymyzdyń bai rýhani murasy men dástúrleriniń de mánin atap ótti.
«Kóneden kele jatqan tárbie úlgileri men daý-damailardy aqsaqaldar men biler arqyly sheshý mádenieti búginde jetispei otyr. Jahandaný jaǵdaiynda bul sabaqtastyq úzilip, ulttyq ónegeni jetkizýshi ata-ájelerdiń qatary da siregen. Máselen jer daýy, jesir daýy, rýlar arasyndaǵy túsinispeýshilik pen talas-tartys alqa bilerdiń aralasýymen sheshilip otyrǵan. Qysqasy, shielenisken daý-damaidy bir aýyz sózben shý shyǵarmastan sheship tastaityn danagói aqsaqaldar qalmai barady.
Sondai-aq qazirgi jastardyń kópshiligi saýatty qarym-qatynas ornatýǵa, otbasylyq jaýapkershilikti sezinýge daiyn emes. Bul óz kezeginde zorlyq-zombylyqtyń artýyna, otbasyndaǵy shielenistiń kúsheiýine ákelip otyr», – deidi professor.
Jalpy, Maira Qabaqova bul salaǵa qatysty zertteýlerin jeti monografiiaǵa toptastyrypty. Osydan-aq otbasy taqyryby óte kúrdeli másele ekenin ańǵarýǵa bolady. Ǵalym shákirtterimen birlesken zertteý isin jalǵastyryp keledi. 10-nan astam maqala men 300-den asa ǵylymi jariialanym jaryq kóripti. Bul tsifrlardan baiqaǵanymyz, otbasy taqyrybynyń tereń zertteýge zárý sala ekeni aitpasa da túsinikti shyǵar.
Balalary jyraqqa ketken otbasylar kóp ajyrasady
Zertteýlerge sáikes, 20-25 jyl otasqan otbasylar balalary úiden ketken soń, iaǵni erli-zaiyptylar ekeýden-ekeý qalǵanda, ózara qarym-qatynasty saqtai almai ajyrasyp jatady. Bul – qoǵamdaǵy kúrdeli qubylysqa ainalyp otyr. Mundai úderis otbasy múshelerine psihologiialyq aýyrtpalyq túsirip qana qoimai, qoǵam damýyna da keri áser etedi.
«Ajyrasýdyń túpki sebepterin tereńnen izdeý qajet. Týystar arasynda saýatty qarym-qatynas ornatý, ata-baba tarihyna qurmetpen qaraý, shejire sabaqtastyǵyn saqtaý mańyzdy. Sonymen qatar damyǵan elderdegidei ýniversitetter janyndaǵy qoǵamdyq ortalyqtar úlgisinde eresekterge, ata-áje atanatyn jandarǵa arnalǵan otbasylyq oqytý kýrstaryn damytý qajet», – deidi psihologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor M.Qabaqova.
Depýtattar ne deidi?
Májilis depýtaty Ardaq Nazarov Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýaldarynyń birinde elimizdegi otbasy institýtynyń álsirep jatqanyna alańdap, ajyrasýdyń aldyn alý máselesin kótergen. Onyń aitýynsha, qazirgi ýaqytta otbasy qundylyqtary úlken daǵdarysty bastan keshirip otyr.
«Ulttyq statistika biýrosynyń málimetine sáikes, 2023 jyly elimizde 120,8 myń neke tirkelip, onyń 40,2 myńy ajyrasýmen aiaqtalǵan. Sonymen qatar, beiresmi túrde tirkelmegen, biraq ómirde joly ekige aiyrylǵan otbasylar sany da az emes. Búginde 400 myń áiel men 60 myń er azamat jalǵyzbasty ata-ana retinde tirkelgen», – deidi depýtat A.Nazarov.
Depýtat otbasynyń kúireýin jeke tragediia emes, el bolashaǵyna tikelei áser etetin qaýip dep baǵalap, Premer-ministrge tórt naqty usynys joldaǵan-dy.
Birinshiden, ajyrasýǵa bailanysty memlekettik baj tóleý tártibin engizý;
Ekinshiden, juptardy sotqa deiin tatýlastyrý úshin ardagerler, imamdar, áielder keńesi siiaqty jergilikti keńesterdi tartý; Bul – ulttyq dástúr men zamanaýi tásildiń úilesimdi úlgisi bolmaq.
Úshinshiden, jas otbasylardy keshendi qoldaýǵa baǵyttalǵan «Jas otbasy» ulttyq baǵdarlamasyn ázirleý;
Tórtinshiden, jastardyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyryp, nesiege toi jasaý úrdisiniń aldyn alý úshin «Qarapaiym toi – berekeli otbasy» atty aqparattyq naýqan bastaý usynyldy.
Qysqasy depýtat ajyrasý – tek eki adamnyń emes, tutas urpaqtyń taǵdyryna áser etetin, ulttyq qaýipsizdikpen tikelei bailanysty másele, ekenin alǵa tartty.
Al Májilis depýtaty Elnur Beisenbaev Otbasy kúniniń bolǵany durys degen pikirde.
«Kez kelgen qarym-qatynastardy, onyń ishinde otbasy qundylyqtaryn saqtaý maqsatynda aqparattyq, túsindirý jumystardy, bul baǵytta kómek bolatyn keisterdi, belgili bir institýttardy, qoǵamdyq bailanystardy engizý – bul memlekettiń tikelei mindeti ekenin túsinýimiz kerek. Bul – memleket, memlekettik qyzmetker, ia bolmasa qoǵamdyq uiymdar, jekelegen otbasylar, mektep syndy árbir satydaǵy institýttardyń jumysy. Sol sebepten elimizdegi bul jumystardy kúsheitý kerek. Problema joq emes, bar. Ajyrasýdyń sany azaimai otyr. Áli kúnge deiin balalaryn jetimder úiine tastap ketetin otbasylar bar», – deidi depýtat.
Sondai-aq ol kez kelgen damyǵan memleketterdegidei bizde de jas otbasylarǵa, orta jastaǵy otbasylarǵa kómek-qoldaý kórsetetin ortalyqtardyń bolýy qajet. Sonymen qatar Elnur Sabyrjanuly múgedektigi bar balalardy tárbielep otyrǵan otbasylarǵa da psihologiialyq qoldaý aýadai qajet jáne osy baǵyttaǵy jumystarǵa jan bitirgen jón ekenin alǵa tartty.
«Byltyr qabaldanǵan ana men balany, kámeletke tolmaǵan adamdardy qorǵaý baǵytynda qabyldanǵan zań da osy saladaǵy úlken jetistiktiń biri. Árine, bul zań óz deńgeiinde oryndalyp jatyr. Máselen buǵan deiin kúieýi áieline nemese áieli kúieýine qandai da bir zábir kórsetip, jaraqat salyp, zorlyq kórsetetin bolsa, aryz jazǵan jaǵdaida ǵana is qozǵalatyn. Al qazir mundai fakt aryzsyz-aq birden tirkelip, qylmystyq is qozǵalady. Eger salǵan jaraqaty aýyr bolyp baǵalansa, kúdiktini birden qamaidy», – dep sózin túiindedi Májilis depýtaty.
Onyń aitýynsha, otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan normalar jumys istep jatyr.
Jasulan Baqytbek
